श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)
Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा
[ २/५९-६६ वाक्य प्रमाण-शिरोमणिरूप उक्त ब्रह्मवाक्यका अतिक्रम नहीं कर सकता। परिभाषा रूपमें इस ब्रह्म-वाक्यका ही सर्वत्र अधिकार है और जहाँ भी इसका विरोधाभास उपस्थित हो, वहाँ इसके अनुकूल अर्थके द्वारा उसका सामञ्जस्य करना होगा ॥ ५९ ॥ ब्रह्म, आत्मा, भगवान्—कृष्णेर विहार। ए अर्थ ना जानि' मूर्ख अर्थ करे आर ॥ ६० ॥ कृष्णको अंशी-नारायणके अंशरूपमें स्थापनका खण्डन :- अवतारी नारायण, कृष्ण-अवतार। तेंह चतुर्भुज, इँह मनुष्य-आकार ॥ ६१ ॥ एइमते नानारूप करे पूर्वपक्ष। ताहारे निर्जिते भागवत-पद्य दक्ष ॥ ६२ ॥ अनुवाद—ब्रह्म, परमात्मा और भगवान्—ये सभी श्रीकृष्णके प्रकाश हैं, किन्तु इसका यह अर्थ ना जानकर मूर्ख लोग दूसरा-दूसरा अर्थ करते हैं। वे कहते हैं कि नारायण अवतारी हैं और श्रीकृष्ण अवतार हैं, क्योंकि नारायण चतुर्भुज हैं और श्रीकृष्ण मनुष्य रूपमें हैं। इस प्रकार वे नाना प्रकारसे तर्क करते हैं, परन्तु भागवतके श्लोक उनके मतोंका खण्डन करनेमें दक्ष हैं ॥ ६०-६२॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'विहार'—इसका तात्पर्य प्रकाशरूप विहारसे है। मूर्ख लोग इस प्रकार अर्थ ना समझकर अन्य अर्थ करते हैं, जैसे—“अवतारी नारायण, कृष्ण अवतार।” पूर्वपक्षरूपमें खड़े इस प्रकारके सभी सिद्धान्तोंको भागवतके श्लोक पराजित करनेमें विशेष दक्ष हैं ॥ ६०-६२॥ (ख) कृष्ण और नारायणमें भेदविचारका खण्डन :- श्रीमद्भागवत (१/२/११)— वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम्। ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ६३ ॥ अनुवाद—जो अद्वयज्ञान अर्थात् एक अद्वितीय वास्तव वस्तु है, उसीको तत्त्वज्ञानीजन परमार्थ कहते हैं। वही तत्त्ववस्तु ब्रह्म, परमात्मा और भगवान्—इन तीनों नामोंसे जानी जाती है ॥ ६३ ॥ अनुभाष्य—आदिलीला २/११ द्रष्टव्य है॥६३॥ शुन भाइ, ए श्लोकार्थ करह विचार। एक मुख्यतत्त्व, तिन ताहार प्रचार ॥ ६४ ॥ अद्वयज्ञान तत्त्ववस्तु कृष्णेर स्वरूप। ब्रह्म, आत्मा, भगवान्—तिन ताँर रूप ॥ ६५ ॥ एइ श्लोकेर अर्थे तुमि हैला निर्वचन। आर एक शुन भागवतेर वचन ॥ ६६ ॥ अनुवाद—(ग्रन्थकार श्रीकृष्णदास कविराज कह रहे हैं)—मेरे प्रिय भाइयों! इस श्लोकका ६८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
अर्थ सुनो और विचार करो। इस श्लोकमें एक मुख्यतत्त्व (अद्वयज्ञान-तत्त्व) और उसकी तीन प्रतीतियोंका वर्णन है। अद्वयज्ञान तत्त्ववस्तु ही श्रीकृष्णका स्वरूप है। ब्रह्म, परमात्मा और भगवान् उनके तीन रूप हैं। इस श्लोकके अर्थसे ही आपके सभी तर्क निरस्त हो गये हैं और आप कुछ अधिक कहनेमें असमर्थ हो गये हो। अब भागवतका और एक वचन सुनो॥६४-६६॥ अमृतप्रवाह भाष्य-इस पद्यमें अद्वयज्ञान शब्दसे कृष्णस्वरूपरूपी मूल तत्त्ववस्तुको समझना चाहिये॥६५॥ अमृताणुकणिका-परतत्त्वका श्रुतिविहित शृङ्खलाबद्ध विचार ब्रह्मसूत्रमें ही देखा जाता है। ब्रह्मसूत्रके वाक्य ही स्वतःप्रमाण वेदोंके वाक्य हैं। ब्रह्मसूत्रके प्रमाणके साथ जिसका ऐक्य नहीं है, ऐसा कोई भी प्रमाण श्रद्धा करने योग्य नहीं है। श्रीमद्भागवत उसी ब्रह्मसूत्रका भाष्य है। (हःभःविः १०/२८३ गरुड़ पुराणसे)— “अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणां भारतार्थविनिर्णयः। गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ वेदार्थपरिबृंहितः॥” अर्थात् “श्रीमद्भागवत ब्रह्मसूत्रका अर्थ, महाभारतका तात्पर्य-निर्णय, गायत्रीका भाष्य और समस्त वेदोंके तात्पर्यका संवर्द्धन है।” जिन्होंने ब्रह्मसूत्रका सङ्कलन किया, उन्हीं श्रीव्यासदेवने स्वयं ही ब्रह्मसूत्रके भाष्यरूपमें श्रीमद्भागवतको लिखा है। श्रीमद्भागवतमें ही ब्रह्मसूत्रका वास्तविक अर्थ और श्रीव्यासदेवके निज अभिप्रायको जाना जा सकता है, इसलिये श्रीमद्भागवत ही प्रमाण-शिरोमणि है। श्रीमद्भागवतके प्रमाणके साथ जिस युक्ति अथवा प्रमाणका ऐक्य नहीं है, वह प्रमाण अथवा युक्ति ग्राह्य नहीं हो सकती। कविराज गोस्वामीने श्रीमद्भागवतसे “वदन्ति” आदि श्लोक उद्धृत करके प्रमाणित किया है कि श्रीकृष्ण ही अद्वय-ज्ञान-तत्त्व-वस्तु हैं और परव्योमाधिपति नारायण उनके आविर्भाव-विशेष (विलास-रूप) हैं, इसलिये नारायण श्रीकृष्णके अवतारी नहीं हो सकते। यही जब प्रमाण-शिरोमणि श्रीमद्भागवतका सिद्धान्त है, तब इसके प्रतिकूल किसी प्रकारकी युक्ति अथवा प्रमाण ग्राह्य नहीं हो सकता॥६०-६६॥ श्रीकृष्णके अवतार अथवा अंश होनेका खण्डन :- श्रीमद्भागवत (१/३/२८)— एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्। इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृड़यन्ति युगे युगे॥६७॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥६७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-राम-नृसिंहारि, पुरुषावतारके अंश या कला (अंशके अंश) हैं, किन्तु श्रीकृष्ण स्वयं भगवान् हैं। दैत्योंके द्वारा पीड़ित लोगोंकी प्रत्येक युगमें ये (अवतार) रक्षा करते हैं॥६७॥ अनुभाष्य-श्रीकृष्णके अवतारोंकी गणना करके अन्तमें श्रीसूत गोस्वामीने यह श्लोक कहा- एते (पूर्वकथिताः अवतारादयः) पुंसः (पुरुषावतारस्य) अंशः, कलाश्च (अंशस्य अंशाः)। कृष्णस्तु स्वयं भगवान्। [ते अंशावताराः] इन्द्रारिव्याकुलं (असुरोपद्रुतं) लोकं (विश्वं) युगे युगे (प्रतियुगं यथाकाले) मृड़यन्ति (सुखिनं कुर्वन्ति)।
[ २/६८-७४ श्लोक-भावानुवाद—पहले वर्णन किये गये अवतार पुरुषावतारके अंश अथवा अंशके अंश हैं, परन्तु श्रीकृष्ण स्वयं भगवान् हैं। वे अंशावतार असुरोंके द्वारा पीड़ित भक्तोंको प्रति युगमें (यथाकाल) सुखी करते हैं॥ ६७॥ सब अवतारेर करि सामान्य-लक्षण। तार मध्ये कृष्णचन्द्रेर करिल गणन॥ ६८॥ तबे सूत-गोसाञि मने पाञा बड़ भय। यार ये लक्षण ताहा करिल निश्चय ॥ ६९॥ अवतार सब-पुरुषेर कला, अंश। स्वयं-भगवान् कृष्ण सर्व अवतंस ॥ ७०॥ अनुवाद—श्रीमद्भागवतमें श्रीसूत गोस्वामीने सभी अवतारोंके सामान्य लक्षण वर्णनकर श्रीकृष्णचन्द्रकी भी अवतारोंमें गणना की। तब उनके मनमें बड़ा भय हुआ कि कहीं लोग श्रीकृष्णको अवतार ना समझ लें, इसलिये उन्होंने सब अवतारोंके विशेष लक्षणका वर्णन किया। अन्य सभी अवतार पुरुषावतारके अंश अथवा कला हैं, किन्तु स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण सबके शिरोमणि हैं॥ ६८-७०॥ पूर्वपक्ष कहे, —तोमार भाल त' व्याख्यान। परव्योमे नारायण स्वयं-भगवान्॥ ७१॥ तेंह आसि' कृष्णरूपे करेन अवतार। एइ अर्थ श्लोके देखि—कि आर विचार॥ ७२॥ अनुवाद—पूर्वपक्ष कहनेवाले यदि यह आक्षेप करें कि आपने श्लोककी अच्छी व्याख्या की है, परन्तु उसका अन्य अर्थ नहीं हो सकता, ऐसा सिद्ध नहीं होता है। इस श्लोकका यह भी अर्थ हो सकता है कि परव्योमनाथ नारायण स्वयं भगवान् हैं और वे ही कृष्णरूपमें अवतार ग्रहणकर लीला करते हैं। इस विषयमें आपका और क्या विचार है?॥ ७१-७२॥ (ग) आलङ्कारिक-विचारमें श्रीकृष्णका नारायणके अंश होनेका खण्डन :— तारे कहे, केने कर कुतर्कानुमान। शास्त्रविरुद्धार्थ कभु ना हय प्रमाण ॥ ७३॥ अनुवाद—ग्रन्थकार श्रीकृष्णदास कविराज उन्हें कहते हैं, तुम क्यों कुतर्क कर रहे हो और वास्तव वस्तुके विषयमें अनुमान लगा रहे हो? शास्त्रविरुद्ध अर्थ कभी भी प्रमाणके रूपमें स्वीकार नहीं किया जा सकता ॥ ७३॥ एकादशीतत्त्वमें १३ अङ्कमें धृत आलङ्कारिक न्याय :— अनुवादमनुक्त्वा तु न विधेयमुदीरयेत् । न ह्यलब्धास्पदं किञ्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठति ॥ ७४॥ अनुवाद—किसी वाक्यमें अनुवाद (ज्ञात वस्तु) को ना कहकर विधेय (अज्ञात वस्तु) को पहले नहीं कहना चाहिये, क्योंकि ऐसा करनेसे उस वाक्यका कोई आधार नहीं होता है और उसकी कहीं भी अल्प प्रतिष्ठा भी नहीं होती ॥ ७४॥ ७० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/७४-७९ ] अमृतप्रवाह भाष्य—आलङ्कारिक विचारके अनुसार पूर्व अज्ञात विषयको ‘विधेय’ और पूर्व ज्ञात वस्तुको ‘अनुवाद’ कहा जाता है। उदाहरणके लिये—‘ये विप्र पण्डित हैं’, इस वाक्यमें ‘ये व्यक्ति विप्र (ब्राह्मण) हैं’ इस तथ्यको सभी जानते हैं, इसलिये यह अनुवाद है। किन्तु ‘विप्र पण्डित हैं’ यह सभी नहीं जानते हैं, इसलिये यह विधेय है। अनुवाद ना कह कर जो विधेय पहले कहते हैं, उनके वाक्यका कोई आश्रय ना रहनेके कारण उसकी प्रतिष्ठा नहीं होती ॥ ७४ ॥ अनुभाष्य—अनुवादं (उद्देश्यं, ज्ञातं वस्तु) अनुक्त्वा (न कथयित्वा) विधेयं (अज्ञातं वस्तु) न उदीरयेत् (न कथयेत्)। हि अलब्धास्पदं (न लब्धं प्राप्तं आस्पदं स्थानं येन तथाभूतं) किञ्चित् कुत्रचित् [अपि] न प्रतितिष्ठति (प्रतिष्ठां न लभते)। श्लोक-भावानुवाद—अनुवाद (ज्ञात वस्तु) ना कहकर पहले विधेय (अज्ञात वस्तु) नहीं कहनी चाहिये। इस प्रकार उस वाक्यको यथायोग्य जो स्थान है, वह नहीं मिलता और उसे अल्प भी कहीं प्रतिष्ठा नहीं मिलती ॥ ७४ ॥ अनुवाद और विधेयके प्रयोगकी विधि :— अनुवाद ना कहिया ना कहि विधेय। आगे अनुवाद कहि, पश्चात् विधेय ॥ ७५ ॥ अनुवाद और विधेयकी संज्ञा :— ‘विधेय’ कहिये तारे, ये वस्तु अज्ञात। ‘अनुवाद’ कहि तारे, येइ हय ज्ञात ॥ ७६ ॥ अनुवाद—अनुवाद कहनेसे पूर्व विधेय नहीं कहा जाता है। पहले अनुवाद कहकर बादमें विधेय कहा जाता है। जो वस्तु अज्ञात है, उसे ‘विधेय’ कहते हैं और जो वस्तु ज्ञात है, उसे ‘अनुवाद’ कहते हैं ॥ ७५-७६ ॥ दृष्टान्त :— यैछे कहि,—एइ विप्र परम पण्डित। विप्र—अनुवाद, इहार विधेय—पाण्डित्य ॥ ७७ ॥ विप्र बलि’ जानि, तार पाण्डित्य अज्ञात। अतएव विप्र आगे, पाण्डित्य पश्चात् ॥ ७८ ॥ अनुवाद—जैसे उदाहरण स्वरूप—‘यह विप्र परम पण्डित हैं’, इसमें विप्र ‘अनुवाद’ है और पाण्डित्य ‘विधेय’ है। यह व्यक्ति विप्र (ब्राह्मण) हैं, यह तथ्य लोग पहलेसे जानते हैं, किन्तु इनके पाण्डित्यका उन्हें ज्ञान नहीं है। इसलिये पहले विप्र और बादमें पाण्डित्य कहना ही उचित है ॥ ७७-७८ ॥ अनुवाद और विधेय-विचारमें “एते चांशकलाः” श्लोक या कृष्णके अवतारी होनेकी व्याख्या :— तैछे इँह अवतार, सब ताँर ज्ञात। कार अवतार—एइ वस्तु अविज्ञात ॥ ७९ ॥ दूसरा अध्याय | ७१
[ २/७९-८६
'एते'-शब्दे अवताररे आगे अनुवाद। 'पुरुषेर अंश' पाछे विधेय-संवाद॥८०॥ तैछे कृष्ण अवतार-भितरे हैल ज्ञात। ताँहार विशेष-ज्ञान सेइ अविज्ञात॥८१॥ अतएव 'कृष्ण'-शब्द आगे अनुवाद। 'स्वयं-भगवत्ता' पिछे विधेय-संवाद॥८२॥ कृष्णेर स्वयं भगवत्ता-इहा हैल साध्य। स्वयं-भगवानेर कृष्णत्व हैल बाध्य॥८३॥ सूत गोस्वामीके वाक्यकी विपरीत होनेकी सम्भावना :- कृष्ण यदि अंश हैत, अंशी नारायण। तबे विपरीत हैत सूतेर वचन॥८४॥ नारायण अंशी येइ स्वयं भगवान्। तँह श्रीकृष्ण-ऐछे करि ता' व्याख्यान॥८५॥ अनुवाद—इसी प्रकार इस श्लोकमें वर्णित ये सब 'अवतार' हैं, यह बात सभी जानते हैं। किन्तु वे किनके अवतार हैं, यह अभी अज्ञात है। पहले 'एते' शब्दसे अवतारके विषयमें कहा जा रहा है, इसलिये यह अनुवाद है। 'पुरुषके अंश' बादमें कहा गया है, इसलिये वह विधेय है। इसी प्रकार श्रीकृष्ण अवतारोंमें सम्मिलित हैं, यह सभी जानते हैं, किन्तु उनका विशेष-ज्ञान अभी तक अज्ञात है। इसलिये 'कृष्ण' शब्द पहले कहनेसे उसे अनुवाद मानना होगा और 'स्वयं-भगवान्' बादमें कहनेसे वह विधेय है। इस प्रकार श्रीकृष्णकी स्वयं-भगवत्ता प्रमाणित हुई है और 'स्वयं-भगवान्का कृष्णत्व' कहना अनुचित है। यदि श्रीकृष्ण अंश और नारायण अंशी होते, तो सूत गोस्वामीजीका वाक्य विपरीत होता। तब सूत गोस्वामीजी ऐसी व्याख्या करते कि नारायण अंशी हैं और स्वयं भगवान् हैं एवं वे ही श्रीकृष्णके रूपमें अवतरित हुए हैं॥७९-८५॥ चार प्रकारके दोषोंसे रहित मुक्तपुरुषके वाक्योंके लक्षण और विशेषता— भ्रम, प्रमाद, विप्रलिप्सा, करणापाटव। आर्ष-विज्ञवाक्ये नाहि दोष एड्सब॥८६॥ अनुवाद—भ्रम, प्रमाद, विप्रलिप्सा और करणापाटव—ये चार दोष विद्वान ऋषियोंके वाक्योंमें नहीं होते हैं॥८६॥ अमृतप्रवाह भाष्य— “एते चांशकलाः” श्लोकमें 'एते' शब्दसे 'अवतारगण' उनका अनुवाद हुआ है। वे पुरुषावतारके अंश हैं, यह पहले अज्ञात है, इसलिये इसे विधेयरूपमें बादमें कहा गया है। इस पदमें श्रीकृष्णको अवतारोंमें मध्य जाना गया, किन्तु श्रीकृष्णके विषयमें विशेष ज्ञान नहीं जाननेके कारण विधेयका वर्णन हुआ है। इसलिये 'कृष्ण' शब्द पहले 'अनुवाद' कहकर, श्रीकृष्ण 'स्वयं भगवान्' हैं, यह उसका 'विधेय' है। 'श्रीकृष्ण ही स्वयं भगवान् हैं'—यहाँ विचारके द्वारा यह सिद्ध होगा। इसलिये 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयं' इस वाक्यमें 'श्रीकृष्ण ही स्वयं भगवान् हैं' यही अर्थ होगा अर्थात् इस अर्थके अतिरिक्त दूसरा कोई अर्थ हो नहीं सकता।
७२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/८०-९० ] यदि नारायण अंशी और कृष्ण उनके अंश होते, तो सूत गोस्वामीका वाक्य विपरीत होता। अर्थात् “स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण हैं” इस प्रकार विपरीत अर्थ होता; किन्तु आर्ष अर्थात् ऋषिके द्वारा कहे गये विज्ञवाक्योंमें भ्रम, प्रमाद, विप्रलिप्सा और करणापाटव, ये चार प्रकारके दोष नहीं रहनेके कारण उन्होंने 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयं' ही कहा है। भ्रम-मिथ्याज्ञान; प्रमाद-अनवधानता (असावधानी); विप्रलिप्सा-चित्तका अन्यत्र विक्षेप; करणापाटव-इन्द्रियोंकी अपटुता ॥८०-८६॥ अनुभाष्य- 'भ्रम' अर्थात् जो वस्तु जैसी नहीं है, उसके विषयमें मिथ्या ज्ञान करना; जैसे-रस्सीमें साँपका भ्रम होना अथवा सीपमें रजतका भ्रम होना। 'प्रमाद' अर्थात् असावधानी, एक बातकी किसी दूसरे प्रकारसे उपलब्धि करना, श्रवण करना या कहना। विप्रलिप्सा अर्थात् धोखा देनेकी इच्छा। करणापाटव अर्थात् इन्द्रियोंकी असम्पूर्णता; जैसे आँखोंसे दूरकी वस्तु अथवा बहुत छोटी वस्तुको ना देख पाना, पीलिया आदि रोग होनेपर किसी वस्तुके रंग या रूपमें उलट-फेर देखना और कानोंसे बहुत दूरसे आ रही ध्वनिको नहीं सुन पाना॥८६॥ विरुद्धार्थ कह तुमि, कहिते कर रोष। तोमार अर्थे अविमृष्टविधेयांश-दोष ॥८७॥ अनुवाद-(ग्रन्थकार श्रीकृष्णदास अन्यथा तर्क करनेवालोंसे कह रहे हैं)—तुम श्लोकका विपरीत अर्थ कह रहे हो और ऐसा कहकसने पर तुम क्रोध भी कर रहे हो, जबकि तुम्हारे अर्थमें 'अविमृष्टविधेयांश' दोष है॥८७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-अनुवाद ना कहकर विधेय पहले कहनेसे जो दोष होता है, उसे 'अविमृष्ट-विधेयांशदोष' कहते हैं। अविमृष्टका अर्थ है-अविचारित अर्थात् बिना विचार किये ॥८७॥ अनुभाष्य-'अविमृष्ट-विधेयांश'-विधेयांश अर्थात् अज्ञात वस्तु जहाँपर मुख्यरूपमें निर्दिष्ट नहीं हो, वहाँ अविमृष्ट-विधेयांश दोष होता है। इसे 'विधेयाविमर्श' भी कहते हैं॥८७॥ 'स्वयं भगवान्' शब्दका अर्थ और संज्ञा :- याँर भगवत्ता हैते अन्येर भगवत्ता। 'स्वयं भगवान्'-शब्देर ताहातेइ सत्ता॥८८॥ अनुवाद-जिनकी भगवत्तासे दूसरोंकी भगवत्ता साधित होती है, वे ही 'स्वयं-भगवान्' नामसे कहलाने योग्य हैं॥८८॥ अवतारी और अवतारका दृष्टान्त :- दीप हैते यैछे बहु दीपेर ज्वलन। मूल एक दीप ताहा करिये गणन ॥८९॥ तैछे सब अवतारेर कृष्ण से कारण। आर एक श्लोक शुन, कुव्याख्या-खण्डन॥९०॥ अनुवाद-जिस प्रकार एक दीपकसे बहुत सारे दीपोंको प्रज्वलित किया जाय, किन्तु उस एक ही दीपककी मूल दीपकके रूपमें गणना की जाती है। उसी प्रकार सभी अवतारोंका मूल दूसरा अध्याय | ७३
कारण श्रीकृष्ण हैं। इसकी विपरीत व्याख्याका खण्डन करनेके लिये एक और श्लोक श्रवण करो॥८९-९०॥ अनुभाष्य—ब्रह्मसंहिता पाँचवाँ अध्याय, श्लोक संख्या ४६— “दीपाच्चिरेव हि दशान्तरमभ्युपेत्य, दीपायते विवृतहेतुसमानधर्मा। यस्तादृगेव हि च विष्णुतया विभाति, गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि॥” विष्णुतत्त्व सर्वत्र ही दीपककी भाँति आलोकमय और मूल-नारायणके समानधर्मा हैं। वैसा होनेपर भी वे सब मूल दीपकसे ही प्रकाशमान हैं। विष्णुतत्त्व जिस प्रकार श्रीगोविन्दके साथ ज्योतिरूप (प्रकाशमान) अंशमें समान हैं, ब्रह्मा और शम्भुतत्त्व गुणावतार होनेपर उस प्रकार नहीं हैं। श्रील श्रीजीवगोस्वामी कहते हैं,— “शम्भोस्तु तमोऽधिष्ठानात् कज्जलमयसूक्ष्मदीप-शिखास्थानीयस्य न तथा साम्यम्।” अर्थात् “श्रीशम्भु तमोगुणका अधिष्ठान होनेके कारण वे विष्णुरूप दीपककी काजलमय सूक्ष्म शिखाके समान हैं, उक्त दीपकसे उनका साम्य नहीं हैं।”॥८९॥ (घ) पुराण-लक्षण विचारसे भी नारायणके बदले श्रीकृष्णका मूलाश्रयत्व :— श्रीमद्भागवत (२/१०/१-२)— अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः। मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः॥९१॥ दशमस्य विशुद्धयर्थं नवानामिह लक्षणम्। वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा॥९२॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥९१-९२॥ अमृतप्रवाह भाष्य—इस श्रीमद्भागवत शास्त्रमें सर्ग, विसर्ग, स्थान, ऊति, पोषण, मन्वन्तर, ईशकथा, निरोध, मुक्ति और आश्रय—इन दस विषयोंका वर्णन हुआ है। दशमतत्त्व जो आश्रयतत्त्व है, उसकी विशुद्ध आलोचनाके लिये पूर्व नौ लक्षणोंको महात्माओंने किसी-किसी स्थानमें स्तुति और आख्यानके (युक्तिपूर्ण कहानीके) छलसे एवं किसी स्थानमें साक्षात् विचारके द्वारा वर्णन किया है॥९१-९२॥ अनुभाष्य—विराट् पुरुषसे किस प्रकार राजस-सृष्टिसमूह उदित हुए, परीक्षित महाराजके इस प्रश्नके उत्तरमें शुकदेवजीने चतुःश्लोकीकी व्याख्याके प्रारम्भमें यह श्लोक कहा— अत्र (श्रीमद्भागवते) सर्गः (भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म), विसर्गः (ब्रह्मणो गुणवैषम्यं), स्थानं (भगवतः विजयः सृष्टानां तत्तन्मर्यादापालनेन उत्कर्षः स्थितिः), पोषणं (स्वभक्तेषु तस्य अनुग्रहः), ऊतयः (कर्मवासनाः), मन्वन्तरेशानुकथाः (मन्वन्तराणि सात्त्विकधर्माणि, ईशानुकथाः हरेः अवतारकथाः), निरोधः (अस्यांनुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः) मुक्तिः (शुद्धावस्थितिः), आश्रयः (जन्मस्थितिलयकारणं परब्रह्म परमात्मा) [इति दश अर्थाः]। श्लोक-भावानुवाद—श्रीमद्भागवतमें सर्ग (पञ्चभूत, पञ्चतन्मात्रा, एकादश इन्द्रियाँ, बुद्धि आदिकी उत्पत्ति), विसर्ग (ब्रह्माके द्वारा गुणोंकी विषमता), स्थान (भगवान्की सृष्टि-संहार आदि कार्यरूप मर्यादा पालन करनेवाले ब्रह्मा-शिवादि देवताओंपर विजय अर्थात् उनसे ऊँची स्थिति), पोषण (निजभक्तोंपर कृपा), ऊति (कर्मवासना), मन्वन्तर (सात्त्विक जीवोंके द्वारा आचरणीय धर्म), ईशानुकथा (भगवान् श्रीहरिके अवतारोंकी कथा), निरोध (अपनी शक्तियोंके
२/९१-९५ ]
साथ श्रीहरिकी योगनिद्रा), मुक्ति (मायाके संसर्गसे परे जीवकी अपने स्वरूपमें स्थिति), आश्रय (सृष्टिके जन्म, पालन और संहारके मूल कारण परब्रह्म परमात्मा भगवान् श्रीकृष्ण); ये दस लक्षण हैं। क. सर्ग—पञ्चमहाभूत, पञ्च तन्मात्रा, दस इन्द्रियाँ, मन, महत्तत्त्व और अहङ्कार, इन सबकी विराट्-रूपसे एवं स्वरूपसे जो उत्पत्ति। ख. विसर्ग—ब्रह्माके द्वारा चर-अचर सृष्टि। ग. स्थिति—भगवान्की विजय अर्थात् सृष्टिकर्त्ता ब्रह्माजी और संहारकारी शिवजीसे उत्कर्ष। घ. पोषण—अपने भक्तोंके प्रति भगवान्का अनुग्रह। ङ. ऊति—कर्मवासना। च. मन्वन्तर—सात्त्विक जीवोंके द्वारा आचरणीय धर्म। छ. ईशकथा—श्रीहरिके अवतारोंकी कथा और भागवतों (भक्तों) की कथा। ज. निरोध—श्रीहरिकी योगनिद्रा समयमें उनका अपनी उपाधियों और शक्तियोंके साथ शयन। झ. मुक्ति—स्थूल और सूक्ष्म देह त्यागकर जीवकी शुद्धस्वरूपमें अथवा पार्षदरूपमें अवस्थिति। ञ. आश्रय—जिनसे सृष्टि होती है और जिनमें ही लय होती है तथा जिनसे विश्व प्रकाशित होता है, वही प्रसिद्ध परब्रह्म और परमात्मा ॥९१॥ महात्मनः (विदुरादयः) इह (श्रीमद्भागवते पुराणे) दशमस्य (आश्रयस्य) विशुद्धयर्थं (तत्त्वज्ञानार्थं) नवानां लक्षणं (स्वरूपं) श्रुतेन (तद्वाचकशब्देन) अञ्जसा (साक्षात्) अर्थेन (तात्पर्येण) वर्णयन्ति। श्लोक-भावानुवाद—विदुरादि महात्माओंने इस श्रीमद्भागवत पुराणमें दशम लक्षण अर्थात् आश्रयके तत्त्वज्ञानके लिये अन्य नौ लक्षणोंका (कहीं) श्रुतियोंके वर्णनानुसार व्यतिरेक भावसे और (कहीं) साक्षात् अर्थके द्वारा वर्णन किया है॥९२॥ आश्रय जानिते कहि ए नव पदार्थ। ए नवेर उत्पत्ति-हेतु सेइ आश्रयार्थ ॥ ९३ ॥ कृष्ण एक सर्वाश्रय, कृष्ण सर्वधाम। कृष्णेर शरीरे सर्व-विश्वेर विश्राम ॥ ९४ ॥ अनुवाद—आश्रय तत्त्वको जाननेके लिये इन नौ पदार्थोंका वर्णन किया गया है और इन नौ पदार्थोंकी उत्पत्तिका कारण होनेसे उसे आश्रय कहते हैं। भगवान् श्रीकृष्ण ही सभीके एकमात्र आश्रय तथा आधार स्वरूप हैं। श्रीकृष्णका शरीर ही सम्पूर्ण विश्वका विश्राम स्थल है॥९३-९४॥ श्रीमद्भागवत १०/१/१ श्लोककी भावार्थ-दीपिकामें— दशमे दशमं लक्ष्यमाश्रिताश्रयविग्रहम्। श्रीकृष्णाख्यं परं धाम जगद्धाम नमामि तत् ॥९५॥ अनुवाद—श्रीकृष्ण नामक दशम पदार्थ ही भागवतके दशम स्कन्धका लक्ष्य हैं, वे आश्रितोंके दूसरा अध्याय | ७५
[ २/९५-९६ आश्रयविग्रह स्वरूप हैं, परमधाम और जगत्के आधार स्वरूप हैं, उनको मैं प्रणाम करता हूँ॥ ९५॥ अमृतप्रवाह भाष्य-दशमस्कन्धमें आश्रितजनोंके आश्रय-विग्रहस्वरूप श्रीकृष्णको लक्षित किया गया है। उन्हीं श्रीकृष्ण नामक परमधाम और जगद्धामको मैं नमस्कार करता हूँ। तात्पर्य यह है कि जगत्में आश्रय और आश्रित नामक दो प्रकारके तत्त्व हैं। जिसको आश्रय करके समस्त आश्रिततत्त्व विद्यमान हैं, वही मूलतत्त्व ही आश्रय है। उसी तत्त्वका आश्रय करके जो सभी तत्त्व हैं, वे सभी आश्रित-तत्त्व हैं। सर्गसे मुक्ति तक (प्रथम नौ पदार्थ) समस्त आश्रित-तत्त्व हैं, इसलिये पुरुषावतार और उनके अनुगत सभी अवतार, समस्त शक्तियाँ और उनके अनुगत जीव और जड़ जगत्, सभी उन्हीं श्रीकृष्णरूप आश्रयके आश्रित हैं। भागवतमें स्तव और उपाख्यानके छलसे कुछ गौणरूपमें और साक्षात् उपदेशके रूपमें स्पष्टरूपसे आश्रयतत्त्वका ही विचार किया गया है। इसलिये श्रीकृष्णके स्वरूपका और उनकी तीनों शक्तियोंका ज्ञान नितान्त आवश्यक है॥९५॥ अनुभाष्य-दशमे (श्रीमद्भागवत-दशमस्कन्धे) आश्रिताश्रयविग्रहं (आश्रितानां प्रपन्नानां आश्रयविग्रहं) दशमम् (आश्रयतत्त्वं) लक्ष्यम्। तत् परं धाम (श्रेष्ठाश्रयं) जगद्धाम (सर्वाश्रयं) श्रीकृष्णाख्यं नमामि। श्लोक-भावानुवाद-श्रीमद्भागवतके दशमस्कन्धमें शरणागतोंके आश्रयविग्रह आश्रयतत्त्वको लक्ष्य किया गया है। उस श्रेष्ठ आश्रय और जगद्धाम (सभीके आश्रय) श्रीकृष्णको प्रणाम करता हूँ॥९५॥ कृष्णज्ञानकी मूलकथा :- कृष्णेर स्वरूप, आर शक्तित्रय ज्ञान। याँर हय, ताँर नाहि कृष्णेते अज्ञान॥ ९६॥ अनुवाद-श्रीकृष्णके स्वरूप और उनकी तीनों शक्तियोंका ज्ञान जिनको हो जाता है, उनको श्रीकृष्णके विषयमें अज्ञान नहीं रहता है॥ ९६॥ अमृतप्रवाह भाष्य-'शक्तित्रय'-चित्शक्ति, जीवशक्ति और मायाशक्ति, ये तीन शक्तियाँ हैं॥ ९६॥ अनुभाष्य-श्रीजीवप्रभुकृत भगवत्सन्दर्भ अन्तर्गत संख्या १६ में- “एकमेव तत् परमतत्त्वं स्वाभाविकाचिन्त्यशक्त्या सदैव स्वरूप-तद्रूप-वैभव-जीव-प्रधानरूपेण चतुर्द्धावतिष्ठते- सूर्यान्तर्मण्डलस्थतेज इव मण्डल-तद्बहिर्गतरश्मि-तत्प्रतिच्छविरूपेण। दुर्घटघटकत्वं ह्यचिन्त्यत्वम्। शक्तिश्च सा त्रिधा-अन्तरङ्गा, तटस्था, बहिरङ्गा च। तत्रान्तरङ्गया स्वरूपशक्त्याख्यया सूर्यातन्मण्डलस्थानीय-पूर्णेनैव स्वरूपेण वैकुण्ठादिस्वरूपवैभवरूपेण च तद्वतिष्ठते, तटस्थया रश्मिस्थानीय-चिदेकात्मशुद्ध-जीवरूपेण, बहिरङ्गया मायाख्यया प्रतिच्छविगत-वर्णशावल्यस्थानीय-तदीयबहिरङ्गवैभवजड़ात्म-प्रधान रूपेण चेति चतुर्द्धातित्वम्। अतएव तदात्मकत्वेन जीवस्यैव तटस्थशक्तित्वं प्रधानस्य च मायान्तर्भूतत्वमभिप्रेत्य शक्तित्रयं विष्णुपुराणे गणितम्। अविद्या कर्म कार्य यस्याः सा तत्संज्ञा मायेत्यर्थः। यद्यपीयं बहिरङ्गा, तथाप्यस्यास्तटस्थशक्तिमयमपि जीवमावरितुं सामर्थ्यमस्तीति। तारतम्येन तत्कृतावरणस्य ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु देहेषु लघुगुरुभावेन वर्त्तते। ययैव अचिन्त्यमायया चिद्रूपातानिविकारतादि-गुणरहितस्य प्रधानस्य जड़त्वं विकारित्वञ्चेति ज्ञेयम्। अत्रान्तरङ्गत्व-तटस्थत्व-बहिरङ्गत्वादीनां तेषामेकात्मकानां तत्तत्साम्यं, न तु सर्वात्मनेति तत्तत्स्थानित्यत्वमेवोक्तं, न तु तत्तद्रूपत्वम्। ततस्तत्तद्दोषा अपि नावकाशं लभन्ते।” ७६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/९६-१०० ] अर्थात् “वही एकमात्र परमतत्त्व अपनी स्वाभाविक, मनुष्यकी बुद्धिसे परे अचिन्त्य-शक्तिबलसे स्वरूप, तद्रूपवैभव, जीव और प्रधान, इन चार रूपोंमें सर्वदा अवस्थान करते हैं। उदाहरणके लिये उस परमतत्त्वकी सूर्यसे समानता दिखलायी है। जैसे सूर्यदेव (व्यक्ति), अन्तर्मण्डलमें स्थित तेजके समान सूर्यमण्डल, मण्डलसे निकलती किरणें और दूर स्थानपर सूर्यकी प्रतिच्छवि, इन चार रूपोंमें सूर्यकी प्रतीति होती है, वैसी ही उस परमतत्त्वकी उपरोक्त चार रूपोंमें प्रतीति होती है। असम्भवको सम्भव बनाना ही अचिन्त्य शक्तिका प्रभाव है। परमतत्त्वकी शक्तियाँ तीन प्रकारकी हैं—अन्तरङ्गा, तटस्था और बहिरङ्गा। इनमेंसे अन्तरङ्गा स्वरूप-शक्तिके प्रभावसे पूर्णस्वरूप-विग्रह और वैकुण्ठ-गोलोकादि स्वरूप-वैभव (सूर्यके उदाहरणमें जैसे सूर्यदेव और सूर्यमण्डल); तटस्थाशक्तिके प्रभावसे वे किरणरूप चिन्मयशुद्ध-जीव विग्रह और बहिरङ्गा मायाशक्तिके प्रभावसे वैकुण्ठकी प्रतिच्छविरूपमें जड़प्रधान बहिरङ्गवैभव (असंख्य ब्रह्माण्डों) को प्रकाश करते हैं। इस प्रकार वे परमतत्त्व अपनी तीन शक्तियोंके द्वारा स्वयंको इन चार रूपोंमें प्रकाशित करते हैं। इसलिये परमतत्त्वकी स्वयंकी शक्ति होनेपर भी जीवको तटस्था-शक्तिका प्रकाश और प्रधानको मायाके अन्तर्भुक्त गणना करके विष्णु-पुराणमें तीन प्रकारकी शक्तियोंका वर्णन है। जो अविद्याका विस्तार करती है, उसीका नाम ही माया है। यद्यपि यह शक्ति बहिरङ्गा है, तो भी तटस्थ-शक्तिमय जीवको आवरण करनेकी क्षमता उसमें निहित की गयी है। मायाके द्वारा आवृत होकर जीव पत्थर-वृक्षादि (अचल वस्तुएँ जिनमें चेतनता लगभग पूर्णरूपसे ढकी होती है) से लेकर ब्रह्मा (जिनमें चेतनताका परम विकास है) तक सभी देहोंमें विद्यमान हैं। चिद्रूपत्व और विकार-रहितादि गुणरहित प्रधानका जड़त्व और विकार-विशिष्टता उस अचिन्त्य-मायाके द्वारा ही घटित होती है, ऐसा जानना होगा। एक ही परमतत्त्वकी शक्ति होनेके कारण अन्तरङ्गा, तटस्था और बहिरङ्गा शक्तियोंमें समानता रहनेपर भी वे सम्पूर्णरूपमें परस्पर समान नहीं हैं, अर्थात् उनकी क्रियाएँ भिन्न-भिन्न हैं। इसलिये तटस्था शक्तिसे प्रकटित जीवमें और बहिरङ्गा शक्तिसे प्रकटित जड़ जगत्में जो दोष हैं, उनका अन्तरङ्गा शक्तिसे प्रकाशित चिन्मय जगत्में होनेकी सम्भावना नहीं है। इसी प्रकार बहिरङ्गाके दोष तटस्थामें तथा तटस्थाके दोष बहिरङ्गामें नहीं हो सकते॥”९६॥ श्रीकृष्णके छह प्रकारके विलास; (१) दो प्रकारके प्रकाश :- कृष्णेर स्वरूपेर हय षड्विध विलास। प्राभव-वैभव-रूपे द्विविध प्रकाश॥९७॥ (२) दो प्रकारके अवतार, (३) दो प्रकारके वयस धर्म :- अंश-शक्त्यावेशरूपे द्विविधावतार। बाल्य-पौगण्ड-धर्म दुइ त' प्रकार॥९८॥ किशोरस्वरूप कृष्ण स्वयं अवतारी। क्रीड़ा करे एइ छय-रूपे विश्व भरि' ॥९९॥ विलासमें लीलाभेद होनेपर भी तत्त्वतः अभेद :- एइ छय-रूपे हय अनन्त विभेद। अनन्तरूपे एकरूप, नाहि किछु भेद॥१००॥ दूसरा अध्याय | ७७
[ २/९७-१०३ अनुवाद-स्वयंरूपके अतिरिक्त श्रीकृष्ण अन्यान्य छह प्रकारके रूपोंमें विलास करते हैं। दो प्रकारके प्रकाश-प्राभव और वैभव रूपसे, दो प्रकारके अवतार-अंशावतार और शक्त्यावेशावतार रूपसे और बाल्य-धर्मयुक्त एवं पौगण्ड-धर्मयुक्त विग्रहसे, इन छह रूपोंमें वे विश्वभरमें लीलाएँ करते हैं। किशोरस्वरूप श्रीकृष्ण ही स्वयं अवतारी हैं। इन छह रूपोंके अन्तर्गत अनन्त विभेद हैं, किन्तु इन अनन्तरूपोंमें लीला करते हुए श्रीकृष्ण एक ही रूप हैं। श्रीकृष्णसे इनका कुछ भी भेद नहीं है॥९७-१००॥ अमृतप्रवाह भाष्य-जिनकी हरिके समान ही सच्चिदानन्दमयमूर्ति है, परन्तु स्थिति परावस्थासे किञ्चिन्मात्र कम है, उनको प्राभव और वैभव प्रकाश कहा जाता है। शक्तिके तारतम्यके अनुसार जिनमें प्रभुताकी प्रधानता है, उनको 'प्राभव' और जिनमें विभुताकी प्रधानता है, उनको 'वैभव' कहा जाता है। प्राभव प्रकाश दो प्रकारके हैं-एक जो चिरस्थायी नहीं हैं, जैसे मोहिनी-हंस-शुक्लादि अचिरस्थायी अवतार हैं, जो युगके अनुसार अवतरित होते हैं। दूसरे प्रकारके प्राभव प्रकाशकी कीर्तिका अधिक विस्तार नहीं होता है, जैसे धन्वन्तरी, ऋषभ, व्यास, दत्तात्रेय, कपिलादि। कूर्म, मत्स्य, नर-नारायण, वराह, हयग्रीव, पृश्निगर्भ, बलदेव और चौदह मन्वन्तरावतार (यज्ञ, विभु, सत्यसेन, हरि, वैकुण्ठ, अजित, वामन, सार्वभौम, ऋषभ, विष्वक्सेन, धर्मसेतु, सुधामा, योगेश्वर और वृहद्भानु), ये वैभवावतार हैं। अंशावेश और शक्त्यावेश-अवतारोंकी व्याख्या दूसरे स्थानपर हुई है। इनकी भी प्राभव-वैभवके मध्य गिनती होती है। साथ-ही-साथ गुणावतारोंकी भी ऐसी ही स्थिति है। नित्य किशोरस्वरूप श्रीकृष्णकी बाल्य और पौगण्ड अवस्थाकी दो प्रकारकी लीलाएँ हैं। इसलिये किशोरस्वरूप श्रीकृष्ण ही स्वयं अवतारी हैं। किशोरस्वरूप श्रीकृष्ण इन छह प्रकारके स्वरूप विलाससे विश्वभरमें लीला करते हैं। इन छह रूपोंके अनन्त विभेद हैं, परन्तु अनन्त होकर भी श्रीकृष्ण एक ही अखण्ड तत्त्व हैं॥९७-१००॥ चित्-शक्ति और उसका वैभव :- चिच्छक्ति, स्वरूपशक्ति, अन्तरङ्गा नाम। ताहार वैभव अनन्त वैकुण्ठादि धाम॥१०१॥ मायाशक्ति और उसका वैभव :- मायाशक्ति बहिरङ्गा जगत्कारण। ताहार वैभव अनन्त ब्रह्माण्डेर गण॥१०२॥ जीवशक्ति :- जीवशक्ति तटस्थाख्य, नाहि यार अन्त। मुख्य तिनशक्ति, तार विभेद अनन्त॥१०३॥ अनुवाद-चित्शक्तिको स्वरूपशक्ति और अन्तरङ्गा शक्ति भी कहा जाता है, अनन्त वैकुण्ठादि धाम उसके वैभव स्वरूप हैं। मायाशक्तिको बहिरङ्गा कहा जाता है और वह जगत्का कारण है तथा उसका वैभव ये अनन्त ब्रह्माण्ड हैं। जीवशक्तिका नाम तटस्थाशक्ति भी है, जिसका कोई अन्त नहीं है अर्थात् जीव अनन्त हैं। श्रीकृष्णकी ये तीन मुख्य शक्तियाँ हैं और इनके अनन्त विभेद हैं॥१०१-१०३॥ ७८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/१०१-१०३ ] अमृतप्रवाह भाष्य—‘चिच्छक्ति’—स्वरूपशक्तिका एक दूसरा नाम अन्तरङ्गा शक्ति भी है, उससे ही वैकुण्ठादि धाममें अनन्त वैभव प्रकाश होते हैं। तटस्थाशक्ति नामक जीवशक्तिसे बद्ध और मुक्त अनन्त जीव प्रकाशित होते हैं। बहिरङ्गा अर्थात् मायाशक्तिसे प्राकृत ब्रह्माण्डोंका अनन्त वैभव है॥१०१-१०३॥ अनुभाष्य—श्वेताश्वतर उपनिषद्के अन्तर्गत छठे अध्यायका अष्टम मन्त्र— “न तस्य कार्यं करणञ्च विद्यते, न तत् समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते। परास्यशक्तिर्विविधैव श्रूयते, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।” अर्थात् “उन परमेश्वरकी प्राकृत इन्द्रियाँ आदि नहीं हैं, इसलिये उनके इन्द्रियादि साध्य कार्य भी नहीं हैं। उनके समान अथवा उनसे बड़ी कोई वस्तु नहीं है। उनकी पराशक्ति स्वाभाविकी है और उसके ज्ञान (चित्), बल (सत्) एवं क्रिया (आनन्द)—तीन भेद हैं॥”१०३॥ अमृताणुकणिका—श्रीकृष्णकी एक परा (स्वरूप) शक्ति है, वह अनन्त रूपोंमें प्रकाशित है। उनमेंसे तीन शक्तियाँ प्रधान हैं—चित्-शक्ति, जीव-शक्ति और माया-शक्ति। उनको क्रमशः अन्तरङ्गा, तटस्था और बहिरङ्गा शक्ति भी कहते हैं। स्वरूपशक्ति एक होनेपर भी उक्त तीन रूपोंमें कार्य करती है। स्वरूपशक्तिके जो सब नित्य लक्षण हैं, वे चित्-शक्तिमें पूर्ण रूपमें, जीव-शक्तिमें अणु रूपमें तथा माया-शक्तिमें विकृत रूपमें प्रकाशित हैं। ‘चित्-शक्ति’—चित्-शक्तिका वैभव अनन्त वैकुण्ठ लोक हैं। स्वरूपशक्तिकी तीन प्रकारकी वृत्तियाँ हैं—सन्धिनी, संवित् और ह्लादिनी। सत्-अंशकी अधिष्ठात्री शक्तिका नाम सन्धिनी है; सन्धिनी शक्तिके द्वारा भगवान् अपनी सत्ताकी रक्षा करते हैं। सन्धिनी-शक्तिके सारांशका नाम शुद्धसत्त्व है। समस्त भगवद्धाम, उसमें स्थित भगवान्का श्रीमन्दिर, शय्या, आसनादि और पिता-माता आदि परिकरवर्ग—ये समस्त ही सन्धिनी-प्रधान शुद्धसत्त्वकी परिणति हैं। चित्-अंशकी अधिष्ठात्री शक्तिका नाम संवित् है, संवित्-शक्तिके द्वारा भगवान् स्वयंको जानते हैं और अन्योंको जनाते हैं। आनन्द-अंशकी अधिष्ठात्री शक्तिका नाम ह्लादिनी है; ह्लादिनी-शक्तिके द्वारा भगवान् स्वयं आनन्दका अनुभव करते हैं और भक्तोंको आनन्दका अनुभव कराते हैं। वैकुण्ठके सर्वोपरि लोक निर्मल वृन्दावन धाममें स्वेच्छामय व्रजरस विलासी श्रीकृष्ण नित्य-रससमुद्रमें निमग्न रहते हैं। संवित्-वृत्तिके द्वारा प्रकटित भिन्न-भिन्न भावोंसे युक्त होकर प्रणय-रसका आस्वादन करते हैं। वंशी बजाकर उससे गोपियोंको आकर्षण, गोचारण और रास आदि लीलाएँ—ये सब क्रियाएँ श्रीकृष्ण अपनी पराशक्तिकी संवित्-वृत्तिके द्वारा सम्पादित करते हैं। श्रीकृष्ण ह्लादिनीके प्रणय विकारमें सदा अनुरक्त रहते हैं। ‘बहिरङ्गा मायाशक्ति’—कारण-समुद्रके एक ओर चिन्मय भगवद्धाम है और दूसरी ओर जड़मायाका स्थान है। माया सदा ही भगवद्धाम और भगवान्से बाहर अवस्थान करती है, इसलिये यह बहिरङ्गा शक्ति है। भगवान्की स्वरूपानुबन्धिनी लीलामें भी मायाका कोई स्थान नहीं है। यहाँ तक कि भगवान् जब प्रपञ्चमें अवतीर्ण होते हैं, तो भी मायाके साथ उनका कोई सम्बन्ध नहीं होता। भगवान्की स्वरूपशक्तिके अचिन्त्य प्रभावसे माया उनकी शक्ति होनेपर भी भगवान्का स्पर्श भी नहीं कर सकती। मायाकी दो प्रकारकी वृत्तियाँ हैं—प्रधान (गुणमाया) और प्रकृति (जीवमाया)। दूसरा अध्याय | ७९
[ २/१०१-१०३ सत्त्व, रजः और तमः—इन तीन गुणोंकी साम्यावस्था प्रकृतिको गुणमाया कहते हैं; गुणोंकी साम्यावस्थामें सृष्टि आदि कोई कार्य नहीं होता है। जड़प्रकृतिमें स्वयं कोई क्रिया करनेकी शक्ति नहीं है। ईश्वरशक्तिका उसमें सञ्चार होनेपर ही वह जगत्का सृजन करती है। कारणोदशायी विष्णु जब सृष्टि करनेकी इच्छासे गुणमायापर दृष्टिपातकर उसमें शक्ति सञ्चारित करते हैं, तब गुणोंमें क्षोभ होनेसे गुणमाया महत्तत्त्वादि चौबीस तत्त्वोंके द्वारा अनन्त ब्रह्माण्डोंको प्रकट करती है। अन्यथा भगवत्-शक्तिके अभावमें वह सृष्टि कार्यका सम्पादन नहीं कर सकती। प्राकृत जगत्का मुख्य निमित्त-कारण और मुख्य उपादान-कारण ईश्वर होनेपर भी माया ही गौण निमित्त-कारण और गौण उपादान-कारण है। जीवमायाकी दो प्रकारकी शक्तियाँ हैं—आवरणात्मिका और विक्षेपात्मिका। जिस शक्तिके द्वारा जीवमाया बहिर्मुख जीवके (नित्य कृष्णदास) स्वरूपको आवृत करती है, उसे आवरणात्मिका शक्ति कहते हैं। और जिस शक्तिके द्वारा जीवमाया मायिक वस्तुमें बहिर्मुख जीवके अभिनिवेशको उत्पन्न करती है, उसे विक्षेपात्मिका शक्ति कहते हैं। अनन्त कोटि ब्रह्माण्ड बहिरङ्गा मायाशक्तिका वैभव हैं; बहिरङ्गा मायाशक्ति शक्तिमान् श्रीकृष्णके ही आश्रित है, इसलिये मायाशक्तिके वैभवरूप ब्रह्माण्ड समूह भी श्रीकृष्णके आश्रित और श्रीकृष्ण उनका आश्रय हैं—पयर संख्या १०२में यही व्यञ्जित हुआ है। मायाशक्तिमें ह्लादिनी-वृत्ति जड़ानन्दके रूपमें, संवित्-वृत्ति भौतिक-ज्ञानके रूपमें तथा सन्धिनीशक्ति सम्पूर्ण जड़ ब्रह्माण्डों तथा जीवोंके जड़ शरीरोंके रूपमें प्रकाशित हैं। ‘जीव-शक्ति’—अनन्त कोटि जीव भगवान्की जिस शक्तिका वैभव हैं, उसे जीव-शक्ति कहते हैं। गीता (७/५)— “अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धिमे पराम्। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥” अर्थात् “किन्तु, आठ भेदोंवाली यह जड़ा प्रकृति निकृष्टा है। इससे उत्कृष्ट जीवस्वरूपा मेरी एक और प्रकृति जानो, जिसके द्वारा यह जगत् अपने कर्मके द्वारा भोगनेके लिये गृहीत होता है।” गीताके इस वाक्यके अनुसार जीव ईश्वरकी प्रकृति-विशेष है अर्थात् जीव ईश्वरकी शक्ति है। जलती हुई अग्निसे जैसे अनेकों क्षुद्र चिङ्गारियाँ उड़ती हैं, ठीक उसी प्रकार चित्-सूर्यस्वरूप श्रीहरिके किरण-कण स्थानीय चित्-परमाणु-स्वरूप अनन्त जीव हैं। श्रीहरिसे अभिन्न होते हुए भी ये जीव उनसे नित्य भिन्न हैं। ईश्वर और जीवमें नित्य भेद यह है कि ईश्वर मायाशक्ति अर्थात् प्रकृतिके अधीश्वर हैं और जीव मुक्त अवस्थामें भी अपने स्वभावके अनुसार माया-प्रकृतिके अधीन होने योग्य होता है। जीवशक्ति जड़शक्तिसे श्रेष्ठ चेतनामयी है, इसलिये यह बहिरङ्गा मायाशक्ति भी नहीं है और मायाशक्तिके अन्तर्भुक्त भी नहीं है। सूर्यकी किरण जिस प्रकार सूर्यके भीतर नहीं रहती, उसी प्रकार भगवान्की किरणकण-स्थानीय जीवशक्ति भी स्वरूपशक्तिके समान भगवान्में अवस्थान नहीं करती है। इसलिये जीवशक्ति स्वरूपशक्ति नहीं है और स्वरूपशक्तिके अन्तर्भुक्त भी नहीं है। जीवशक्तिको इस कारणसे तटस्था-शक्ति भी कहा गया है। ८० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/१०१-१०७ ] जल और भूमिके बीचके स्थानको 'तट' कहा जाता है। परन्तु जलसे लगा हुआ स्थान ही भूमि है। फिर 'तट' कहाँ रहा? 'तट'-जल और भूमिके बीच दोनोंको विभक्त करनेवाली रेखा विशेष है। यह तट रेखा स्थूल नेत्रोंसे दिखायी नहीं पड़ती। चित्-जगत्को जल और मायिक जगत्को भूमि मान लेनेपर दोनोंको विभक्त करनेवाली सूक्ष्म रेखा ही 'तट' है। सन्धि स्थानपर जीवशक्तिकी स्थिति है। अनन्त कोटि ब्रह्माण्डोंमें अनन्त कोटि जीव और अप्राकृत भगवद्धाममें साधन-सिद्ध और नित्यसिद्ध जीव-सभी भगवान्की जीव-नामक तटस्था शक्तिका वैभव हैं, और जीवशक्ति शक्तिमान् श्रीकृष्णके आश्रित है, यह इस आधे पयार (संख्या १०३) में व्यञ्जित हुआ है॥१०१-१०३॥ स्वरूप एवं शक्तिवर्गोंका अवस्थान :- एइ त' स्वरूपगण, आर तिन शक्ति। सबार आश्रय कृष्ण, कृष्णे सबार स्थिति॥१०४॥ यद्यपि ब्रह्माण्डगणेर पुरुष आश्रय। सेइ पुरुषादि-सबार कृष्ण मूलाश्रय॥१०५॥ अनुवाद-श्रीकृष्ण इन सभी स्वरूपों अर्थात् पूर्वोक्त छह प्रकारके विलास और इन तीनों शक्तियोंके आश्रय हैं तथा श्रीकृष्णमें ही सभीकी स्थिति है। यद्यपि तीन पुरुषावतार सभी ब्रह्माण्डोंके आश्रय हैं, किन्तु उनके भी मूल-आश्रय श्रीकृष्ण ही हैं॥१०४-१०५॥ श्रीकृष्णका परिचय :- स्वयं भगवान् कृष्ण, कृष्ण सर्वाश्रय। परम ईश्वर कृष्ण सर्वशास्त्रे कय॥१०६॥ अनुवाद-श्रीकृष्ण ही स्वयं भगवान् और सभीके आश्रय हैं तथा सभी ईश्वरोंके भी ईश्वर हैं, यह बात सभी शास्त्रोंमें कही गयी है॥१०६॥ ब्रह्मसंहिता (५/१)- ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्दविग्रहः। अनादिरादिर्गोविन्दः सर्वकारणकारणम्॥१०७॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥१०७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-सच्चिदानन्द-विग्रह श्रीकृष्ण ही परमेश्वर हैं; वे स्वयं अनादि और सभीके आदि एवं समस्त कारणोंके कारण हैं॥१०७॥ अनुभाष्य-कृष्णः (व्रजेन्द्रनन्दनः) परमः ईश्वरः (बलदेव नारायण-वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्नानिरुद्ध- कारणगर्भक्षीरार्णवत्रयशायि-परमात्म-पुरुषावतार-मत्स्यकूर्मवराह-रामनृसिंहादि नैमित्तिकावतार-ब्रह्मा-शिवादि गुणावतार-निर्विशेष ब्रह्म-महेन्द्रादि-विभूत्यवताराणां सर्वेषां पतिः) सच्चिदानन्द-विग्रहः (सन्धिनी-सम्वित्-ह्लादिनी शक्तित्रय समन्वितः) अनादिः (आदिरहितः-'अहमेवासमेवाग्रे' इति पदवाच्यः) आदिः (सर्वेषां मूलरूपः) सर्वकारणकारणं (सर्वकारणानां कारणं मूलं) गोविन्दः। श्लोक-भावानुवाद-(व्रजेन्द्रनन्दन) श्रीकृष्ण (बलदेव, नारायण-वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध, दूसरा अध्याय | ८१
[ २/१०७-११४ कारणोदकशायी-गर्भोदकशायी-क्षीरोदकशायी-तीनों पुरुषावतार, मत्स्य-कूर्म-वराह-राम-नृसिंहादि नैमित्तिकावतार, ब्रह्मा-शिवादि गुणावतार, निर्विशेष ब्रह्म, महेन्द्रादि-विभूति अवतार आदि) सभीके ईश्वर हैं। वे सच्चिदानन्द-विग्रह (सन्धिनी, संवित् और ह्लादिनी इन शक्तियोंसे युक्त), अनादि (जैसे 'अहमेवासमेवाग्रे' श्लोकमें कहा गया है), आदि (सभीके मूलरूप) तथा सभी कारणोंके मूल कारण श्रीगोविन्द हैं॥१०७॥ ए सब सिद्धान्त तुमि जान भालमते। तबु पूर्वपक्ष कर आमा चालाइते॥१०८॥ अनुवाद—ये सब सिद्धान्त तुम अच्छी तरह जानते हो, तो भी मुझे वृथा उद्वेग देनेके लिये व्यर्थ तर्क कर रहे हो॥१०८॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'चालाइते'—वृथा उद्वेग देनेके लिये॥१०८॥ श्रीचैतन्य ही स्वयं अवतारी श्रीकृष्ण :— सेइ कृष्ण अवतारी व्रजेन्द्रकुमार। आपने चैतन्यरूपे कैल अवतार॥१०९॥ अनुवाद—वे ही अवतारी व्रजेन्द्रकुमार श्रीकृष्णचन्द्र ही स्वयं चैतन्य महाप्रभुके रूपमें अवतरित हुए हैं॥१०९॥ अवतारी श्रीचैतन्यमें सभी अवतार अन्तर्भुक्त :— अतएव चैतन्य गोसाञि परतत्त्व-सीमा। ताँरे क्षीरोदशायी कहि, कि ताँर महिमा॥११०॥ अनुवाद—इसलिये चैतन्य महाप्रभु परतत्त्वकी चरम सीमा हैं। तब उनको क्षीरोदशायी विष्णु कहनेसे क्या उनकी वास्तविक महिमा प्रकाशित होती है?॥११०॥ अनुभाष्य—श्रीचैतन्यभागवत मध्य ६/९५- (महाप्रभुने कहा)— “शुतिया आछिनु मुइ क्षीरोदसागरे। निद्राभङ्ग हइल मोर नाड़ार हुङ्कारे॥” अर्थात् “मैं क्षीरोदसागरमें सो रहा था और इस ‘नाड़ा’ की हुङ्कारने मेरी निद्रा भङ्ग कर दी॥”११०॥ उनको जिस किसी विष्णुनामसे सम्बोधित करना दोषयुक्त नहीं है :— सेइ त' भक्तेर वाक्य नहे व्यभिचारी। सकल सम्भवे ताँते, याते अवतारी॥१११॥ अवतारीर देहे सब अवतारेर स्थिति। केहो कोनमत कहे, येमन यार मति॥११२॥ कृष्णके कहये केह—नरनारायण। केहो कहे, कृष्ण हय साक्षात् वामन॥११३॥ केहो कहे, कृष्ण क्षीरोदशायी अवतार। असम्भव नहे, सत्य वचन सबार॥११४॥ ८२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/११०-११७ ]
केहो कहे, परव्योमे नारायण-हरि। सकल सम्भवे कृष्णे, याते अवतारी॥११५॥ अनुवाद—जो इस प्रकार श्रीचैतन्य महाप्रभुको क्षीरोदशायी विष्णु कहते हैं, वे भी भक्त हैं, उनका इस प्रकारका वाक्य भी मिथ्या नहीं है। श्रीचैतन्य महाप्रभुके लिये सब कुछ सम्भव है, क्योंकि वे स्वयं अवतारी हैं। सभी अवतार अवतारीके शरीरमें स्थित हैं, इसलिये जिसकी जैसी भावनाएँ हैं, वह वैसे ही कहता है। श्रीकृष्णको कोई नर-नारायण कहता है, तो कोई साक्षात् वामन कहता है। कोई यह भी कहता है कि श्रीकृष्ण क्षीरोदशायी विष्णुके अवतार हैं। यह सब असम्भव नहीं है और सभीके वचन सत्य हैं। कोई उनको वैकुण्ठके हरि या नारायण कहते हैं। वे अवतारी हैं, इसलिये उनके लिये सब कुछ सम्भव है॥१११-११५॥ अमृतप्रवाह भाष्य—किसी-किसी ग्रन्थमें श्रीचैतन्यमहाप्रभुका क्षीरोदशायी वैकुण्ठनाथ कहकर उल्लेख किया गया है। इसके द्वारा उनकी महिमा सम्पूर्णरूपसे वर्णित नहीं हुई है, किन्तु उन सब भक्तोंके वाक्य मिथ्या नहीं हैं; क्योंकि श्रीकृष्णसे अभिन्न श्रीकृष्णचैतन्य स्वयं अवतारी हैं, इसलिये सभी अवतार उनमें विद्यमान हैं॥११०-११२॥ अनुभाष्य—श्रीलघुभागवतामृतमें श्रीकृष्णके अवतारी रूपमें वर्णनके प्रसङ्गमें— “अतएव पुराणादौ केचिन्नरसखात्मताम्। महेन्द्रानुजतां केचित् केचित् क्षीराब्धिशायिताम्॥ सहस्रशीर्षतां केचित् केचित् वैकुण्ठनाथताम्। ब्रुयुः कृष्णस्य मुनयस्तत्तद्वृत्त्यनुगामिनः।” अर्थात् “इसलिये पुराणादिमें श्रीकृष्णको मुनियोंने अपने-अपने अधिकारके अनुसार किसीने नरसखा नारायण, तो किसीने उपेन्द्र, किसीने क्षीरोदशायी, किसीने सहस्रशीर्षा पुरुष अथवा किसीने वैकुण्ठनाथ कहकर कीर्तन किया है॥”११४॥ अमृतानुकणिका—अवतारी श्रीगौरसुन्दरमें सभी अवतार ही अन्तर्भुक्त हैं, इसलिये श्रीगौरसुन्दरको जिस किसी भी विष्णुके नामसे अभिहित करना दोषपूर्ण नहीं है। किन्तु यह कहकर जो वस्तुको (भगवान्को) अवस्तु या माया कहते हैं, उन समस्त अभक्त-सम्प्रदायके वाक्योंको मिथ्या ही मानना चाहिये। जैसे—श्रीगौरसुन्दर साधारण मनुष्य हैं, किंवा धर्मसंस्कारक जीव हैं अथवा पण्डित हैं, किंवा बहिरङ्गा मायाकी विभिन्न कल्पित मूर्तियों या जड़ीय नामोंके साथ श्रीगौराङ्गकी श्रीमूर्त्ति अथवा श्रीनाम समान है अर्थात् गौराङ्ग-मूर्ति या महामायाकी मूर्ति, गौराङ्गका नाम और मानवके द्वारा कल्पित काली-दुर्गा आदि नाम—सभी समान हैं; जो गौराङ्ग हैं, जड़जगत्में पूजिता काली-दुर्गा भी वही हैं, जो कोई भी एक मानवकी रुचिके अनुसार ग्रहण कर लें,—ये सब विचार जिनके भीतर हैं (अर्थात् उनके मोहन पर्देके भीतर निर्विशेषवादके अग्निकुण्ड छिपे हैं), उनके वचनोंको मिथ्या ही जानना होगा। इस प्रकार विचार तत्त्ववस्तु श्रीगौरसुन्दरके अन्वयभावसे समन्वित नहीं होता है॥१११-११५॥ वैध एवं रागानुग, सभी भक्तोंको ही भक्तिसिद्धान्त जानना नितान्त आवश्यक है :— सब श्रोतागणेर करि चरण वन्दन। ए सब सिद्धान्त शुन, करि' एक मन॥११६॥ सिद्धान्त बलिया चित्ते ना कर अलस। इहा हैते कृष्णे लागे सुदृढ़ मानस॥११७॥
दूसरा अध्याय | ८३
[ २/११६-११७
अनुवाद-मैं सभी श्रोताओंके चरणोंकी वन्दना करता हूँ और उनसे यह निवेदन करता हूँ कि वे इन सब सिद्धान्तोंको ध्यानपूर्वक श्रवण करें। सिद्धान्त कहकर उसे सुनने और समझनेमें चित्तमें आलस्य मत लाओ, इन सब सिद्धान्तोंको जाननेसे ही श्रीकृष्णमें मन दृढ़तापूर्वक लगता है॥११६-११७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-कोई-कोई भक्तिपिपासु व्यक्ति इन सब सिद्धान्तोंको भक्तिका अङ्ग ना कहकर इनमें प्रवेश करनेमें आलस्य दिखलाते हैं, किन्तु यह मङ्गलका विषय नहीं है। क्योंकि श्रीकृष्णसे सम्बन्धज्ञान जाननेपर उनके चरणकमलोंमें चित्त दृढ़रूपसे संलग्न होता है। इसलिये इस प्रकारके सत्-सिद्धान्त शुद्धभक्तिके मूल हैं॥११७॥ इति अमृतप्रवाह-भाष्ये द्वितीय परिच्छेद। दूसरे अध्यायका अमृतप्रवाह भाष्य पूर्ण हुआ। अनुभाष्य-जातरुचि भक्तोंके आदर्शको देखकर अनेक लोग सोचते हैं कि हमें इनके समान सिद्धान्तके विषयमें प्रवेश करनेकी कोई आवश्यकता नहीं है। इस प्रकारके आलस्यसे अनेक लोग भजनके विषयमें अभावग्रस्त होकर श्रीकृष्ण-विमुखता संग्रह करते हैं और भक्ति-विरोधी जड़ीय भावोंको ही भक्ति समझकर अनर्थग्रस्त हो जाते हैं। जिनकी अभी भक्तिमें रुचि जाग्रत नहीं हुई है, ऐसे भक्तोंके लिये विचारप्रधान-मार्ग यद्यपि उपयोगी है, तथापि रुचि जाग्रत करनेके लिये उन लोगोंके लिये नवधा भक्तिका प्रथम अङ्ग 'श्रवण' विशेष आवश्यक है। श्रीकृष्णविषयक सिद्धान्त श्रवण नहीं करनेसे रुचिमें वृद्धि नहीं होती है। नवधा भक्तिके प्रारम्भमें ही कीर्त्तनके पूर्व ही 'श्रवण' की व्यवस्था है। श्रवण-कीर्त्तनरूपी जलसे सींचनेसे भक्तिलता सुष्ठु (सुन्दर) रूपसे बढ़ती है। ब्रह्माजीने श्रीकृष्णकी स्तुति करते हुए जिस श्लोक (भाः १०/१४/३) में ज्ञानके प्रयासको त्याग करनेवाले भक्तोंकी अवस्थाका वर्णन किया है, उसी श्लोकमें ही 'सन्मुखरितां भवदीयवार्त्तां श्रुतिगतां' अर्थात् सत् पुरुषोंके मुखसे श्रीकृष्णकथाको श्रवण करनेकी महिमा कही है। परमहंसोंके अमल-ज्ञानको प्रदान करनेवाले श्रीमद्भागवतके विचारोंके अनुसार पठन-श्रवणादि करनेसे ही जीवको महाभागवत बननेका अधिकार प्राप्त होता है। श्रीमन्महाप्रभुकी सनातन-शिक्षामें हम लोग सुनते हैं- "शास्त्रयुक्त्ये सुनिपुण दृढ़श्रद्धा याँर। उत्तम अधिकारी तिँह तारये संसार॥" अर्थात् “भक्तिशास्त्रोंमें निपुण और भक्तिके इतर मार्गको त्याग करनेवालेको उत्तम अधिकारी कहते हैं तथा वह संसारका उद्धार करनेमें सक्षम है।" श्रीरूपगोस्वामीपादने भी कहा है- “उत्साहान्निश्चयाद्धैर्यात् तत्त्कर्मप्रवर्त्तनात्। सङ्गत्त्यागात् सतोवृत्तेः षड्भिर्भक्तिः प्रसिद्ध्यति॥" अर्थात् “आलस्य त्याग करके भक्तिवर्द्धक नियमोंमें उत्साह रखना, शास्त्र एवं शास्त्रानुकूल श्रीगुरुदेवके वचनोंमें दृढ़ विश्वास रखना; अनेक विघ्न-बाधा आनेपर भी अथवा अभीष्ट-सिद्धिमें विलम्ब होनेपर भी भक्तिके साधनोंमें धैर्य रखना; श्रवण, कीर्त्तन आदि भक्तिके अङ्गोंका पालन तथा श्रीकृष्ण-प्रीतिके लिये अपने भोग-विलासका वर्जन करना; भक्तिविरोधी अवैध स्त्रीसङ्ग, स्त्री-सङ्गीका सङ्ग, मायावादी, निरीश्वरवादी और धर्मध्वजी लोगोंका सङ्ग छोड़ देना; भक्तजनोंका-सा सदाचार और उनकी जैसी वृत्ति ग्रहण करना-इन छः प्रकारके साधनोंसे भक्तिकी सिद्धि होती है।" स्वयंमें भक्त होनेका अभिमान रखनेवाले सिद्धान्तहीन लोग
८४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
मूर्खतावशतः अनेक बार कृत्रिमरूपसे सात्त्विक-विकारोंका अभ्यासकर लोगोंकी दृष्टिमें वैष्णव-पदवीको हीन बनाते हैं। उनके इस प्रकार असत् अभ्यासकी निन्दास्वरूप उन्हें पाषाण-हृदयकी संज्ञा देते हुए श्रीमद्भागवत (२/३/२४) में “तदश्मसारं” श्लोक कहा गया है। इस श्लोककी टीकामें श्रीपाद चक्रवर्त्ती ठाकुरने कहा है,–“बहिरश्रुपुलकयोः सतोरपि यद्धृदयं न विक्रियेत, तदश्मसारमिति कनिष्ठाधिकारिणामेव अश्रुपुलकादिमत्त्वेऽपि अश्मसारहृदयतया निन्दैषा।” अर्थात् “यदि किसी व्यक्तिमें बाहरसे अश्रु-पुलक आदि विकार दिखायी दें, परन्तु हृदय विगलित नहीं हो, तो उसे पाषाण-हृदय ही समझना चाहिये। तथा कनिष्ठ अधिकारीके बाहरसे अश्रु-पुलकादि सात्त्विक विकारोंका प्रदर्शन करनेपर शास्त्र उन्हें पाषाण-हृदय कहकर निन्दा करते हैं।” सिद्धान्तका अनादर करनेपर जो कृत्रिम भक्ति देखी जाती है, उसका चित्रण श्रीरूप गोस्वामीप्रभुने भक्तिरसामृतसिन्धुमें इस प्रकार किया है,–“निसर्गापिच्छिलस्वान्ते तदभ्यासपरेऽपि च। सत्त्वाभासं बिनापि स्युः क्वाप्यश्रुपुलकादयः॥” अर्थात् “जिनका हृदय बाहरसे कोमल, परन्तु भीतरसे कठोर है और जो अश्रु-कम्पादिके अभ्यास परायण भी हैं, सत्त्वाभासके बिना भी उनमें कभी अश्रु-पुलकादि दिखायी देते हैं, ऐसे भाव ‘निःसत्त्व सात्त्विकाभास’ कहे जाते हैं।” कृत्रिमभक्त सिद्धान्तके अभावमें किस प्रकार मायिक विकारको अप्राकृत सोचते हैं, यह इसका ज्वलन्त उदाहरण है। अनेक लोग भक्तिविरोधी अद्वैतवादियोंके ग्रन्थोंकी आलोचनाके समान ही श्रीरामानुज-मध्वाचार्य-निम्बार्क-विष्णुस्वामी आदि वैष्णवाचार्योंके द्वारा लिखित सिद्धान्त-ग्रन्थोंके पठनकी निन्दा करते हैं। श्रीजीव गोस्वामीपादने इन वैष्णवाचार्योंके सुसिद्धान्तोंको वैष्णवोंके मङ्गलके लिये षट्सन्दर्भमें उद्धृत किया है। निर्विशेषवादी लोग जिस प्रकार भक्तिके अङ्गोंको भ्रमवशतः कर्मका अङ्ग समझते हैं, उसी प्रकार सिद्धान्तहीन वैष्णव-नामधारी लोग भक्तिके अनुकूल-सिद्धान्तोंको भी प्रतिकूल मानकर श्रीकृष्णभक्तिसे विच्युत हो जाते हैं॥११७॥ अमृताणुकणिका—जगत्में हम दो प्रकारके लोगोंको देखते हैं—सारग्राही और भारवाही। जो लोग किसी भी विषयमें भली-भाँति विचार ना करके केवल असार भागको ही ग्रहण करते हैं, उन्हें भारवाही कहते हैं। और जो किसी भी विषयमें सूक्ष्मरूपसे विचार करके सारभागको ही ग्रहण करते हैं, उन्हें सारग्राही कहा जाता है। सारग्राही व्यक्ति ही अपना परम कल्याण लाभ करके अन्तमें श्रीहरिके चरणकमलोंको प्राप्त करते हैं। किन्तु शास्त्रोंके सिद्धान्तोंको शास्त्रानुगत विचारोंके द्वारा हृदयमें दृढ़तासे धारण ना होनेसे विपरीत प्राकृत बुद्धि आकर हमें वास्तव तत्त्व वस्तुसे विच्युत कर देती है। इसलिये इस पयारमें श्रील कविराज गोस्वामीने सिद्धान्तको ठीकसे समझनेके लिये बल दिया है जिसके द्वारा भजनमें दृढ़ता आती है। इसी प्रकारसे श्रीगीता, श्रीमद्भागवत, वेदान्त, उपनिषद् आदि शब्द प्रमाणोंको यदि कोई सारग्राही होकर विचार करे, तो वह देखेगा कि भगवद्भक्तिको उक्त सभी शास्त्रोंमें चरम सिद्धान्तके रूपमें कहा गया है। जो शब्द-प्रमाणके इस प्रकार सुसिद्धान्तको भी मतवाद मानते हैं, वे देवीमायासे मोहित होकर स्वयं ही मतवादी हो जाते हैं। वैदिक मीमांसा शास्त्र दो भागोंमें विभक्त है। एक ही मीमांसा शास्त्रमें जैमिनीने पूर्व मीमांसा नाम देकर “अथातो धर्मजिज्ञासा” सूत्रकी अवतारणा
[ २/११७-११८ करके जिसके अभ्युदयको ही धर्मसिद्धान्त स्थापित किया है, उत्तर मीमांसामें वेदव्यासने उसीको पूर्वपक्ष करके "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" सूत्रकी अवतारणाके द्वारा परमेश्वर-भजनरूप कल्याणको ही सिद्धान्त कहकर स्थापित किया है। और सबसे अन्तमें "अनावृत्ति शब्दात्” सूत्रके द्वारा कल्याण-प्राप्त व्यक्तिकी पुनरावृत्ति नहीं होती, ऐसा शब्द-प्रमाणके द्वारा दिखलाया है। इसीके साथ ही सभी मतवादोंका भी खण्डन हो गया है। इसलिये सनातन धर्म सत्-सिद्धान्त अथवा सत्य-विचारमें सुप्रतिष्ठित है और तभी श्रील कविराज गोस्वामी यहाँ सिद्धान्त जाननेकी आवश्यकतापर बल दे रहे हैं। इसलिये जो अन्धविश्वासका ही अधिक सम्मान करते हैं, वे प्राकृत सहजिया अथवा वेषोपजीवीके दलमें सम्मिलित होकर अपने लिये नरकमें जानेका मार्ग ही प्रशस्त करते हैं। और कोई-कोई मनोधर्मके वशीभूत होकर जड़समन्वयवादी अथवा भारवाही साम्प्रदायिक होकर वास्तव सत्यसे बहुत दूर हो जाते हैं। भार्गवीय मनुसंहिताके अन्तमें भृगु ऋषियोंको कहा है- “आर्षं धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना। यन्तर्केणानुसन्धत्ते सधर्मं वेद नेतरः ॥” अर्थात् “जो वेद और वेदमूलक स्मृति आदि धर्मोपदेशोंका वेदशास्त्र-अविरोधी तर्कके द्वारा अनुसन्धान करते हैं, वे ही धर्मको जानते हैं।” श्रील नरोत्तमदास ठाकुर महाशय कहते हैं- “मध्यस्थ श्रीभागवत पुराण। 'साधु शास्त्र गुरुवाक्य, हृदये करिया ऐक्य, आर ना करिह मने आशा ॥" ११७ ॥ चैतन्य-महिमा जानि ए सब सिद्धान्ते । चित्त दृढ़ हञा लागे महिमा-ज्ञान हैते ॥ ११८ ॥ अनुवाद-इन सब सिद्धान्तोंको जाननेसे ही श्रीचैतन्य महाप्रभुकी महिमाका ज्ञान होता है। उनकी महिमाका ज्ञान होनेसे चित्त उनके चरणकमलोंमें दृढ़तासे लगता है ॥ ११८ ॥ अनुभाष्य-पञ्चरात्रमें- “माहात्म्यज्ञानयुक्तस्तु सुदृढ़ं सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया सार्ष्यादिर्नान्यथा ॥” “महिमज्ञानयुक्तः स्याद्विधिमार्गानुसारिणाम्। रागानुगाश्रितानास्तु प्रायशः केवलो भवेत्।” अर्थात् “जो भगवत्-महिमाके ज्ञानसे युक्त हैं, उनका स्नेह सभी प्रकारसे अधिक और सुदृढ़ है-इसीको भक्ति कहते हैं, जिसके द्वारा साष्टिं आदि चार प्रकारकी मुक्ति प्राप्त होती है, अन्यथा नहीं। विधिमार्गमें भजन करनेवालोंका स्नेह भगवत्-महिमाके ज्ञानसे युक्त होता है, किन्तु रागानुग-आश्रित भक्तोंका स्नेह प्रायः केवल अर्थात् भगवत्-महिमाके ज्ञानपर निर्भर ना रहकर स्वाभाविक होता है ॥" ११८ ॥ इति अनुभाष्ये द्वितीय परिच्छेद । दूसरे अध्यायका अनुभाष्य पूर्ण हुआ। ८६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत
२/११९-१२१ ] श्रीचैतन्यमें निष्ठा उत्पन्न करानेके लिये ही श्रीकृष्णतत्त्वका वर्णन :- चैतन्यप्रभुर महिमा कहिबार तरे। कृष्णेर महिमा कहि करिया विस्तारे॥११९॥ जो श्रीकृष्ण, वे ही श्रीचैतन्य :- चैतन्य-गोसाञिर एइ तत्त्व निरूपण। स्वयं भगवान् कृष्ण व्रजेन्द्रनन्दन॥१२०॥ अनुवाद-श्रीचैतन्य महाप्रभुकी महिमाको प्रकाश करनेके लिये ही मैंने श्रीकृष्णकी महिमाका विस्तारसे वर्णन किया। श्रीचैतन्य महाप्रभुका तत्त्व-निरूपण यही है कि वे स्वयं भगवान् व्रजेन्द्रनन्दन श्रीकृष्ण ही हैं॥११९-१२०॥ श्रीरूप-रघुनाथ-पदे यार आश। चैतन्यचरितामृत कहे कृष्णदास॥१२१॥ इति श्रीचैतन्यचरितामृते आदिखण्डे वस्तुनिर्देशमङ्गलाचरणे श्रीकृष्णचैतन्यतत्त्वनिरूपणं नाम द्वितीयः परिच्छेदः। अनुवाद-श्रीरूप-रघुनाथ गोस्वामीके चरणकमलोंकी कृपाभिलाषा करते हुए कृष्णदास इस श्रीचैतन्यचरितामृतका वर्णन कर रहा है॥१२१॥ श्रीचैतन्यचरितामृतके आदिखण्डके मङ्गलाचरणमें वस्तुनिर्देशके अन्तर्गत श्रीकृष्णचैतन्यके तत्त्व-निरूपण नामक दूसरे अध्यायका अनुवाद समाप्त। ꩜ ꩜ ꩜ ꩜ ꩜ ꩜ ꩜ दूसरा अध्याय | ८७