भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

[ १/३२-३४

अनुवाद— श्रीकृष्ण (स्वयं), दो प्रकारके (दीक्षा-शिक्षा) गुरु, भक्त, अवतार, अपने प्रकाश और निजशक्ति, इन छह रूपोंमें विलास करते हैं। इन छह तत्त्वोंके श्रीचरणोंकी वन्दनाकर मैं सर्वप्रथम सामान्य रूपसे मङ्गलाचरण कर रहा हूँ॥३२-३३॥ अनुभाष्य— 'गुरुद्वय' शब्दसे दीक्षागुरु और शिक्षागुरुको समझना चाहिये। दोनों ही अभिन्न गुरुतत्त्व हैं। दीक्षा और शिक्षागुरुमें लीलावशतः भेद (दृष्ट) होनेपर भी शिष्यके लिये वे दोनों ही समान तत्त्व हैं और एक ही समान पूजनीय हैं॥३२॥ वन्दे गुरुनीशभक्तानीशमीशावतारकान्। तत्प्रकाशांश्च तच्छक्तीः कृष्णचैतन्यसंज्ञकम्॥३४॥ अनुवाद— आदिलीला १/१ द्रष्टव्य है॥३४॥ अमृतप्रवाह भाष्य— मैं दीक्षा और शिक्षा-भेदसे दोनों गुरुओंकी, श्रीवासादि भगवद्भक्तोंकी, श्रीअद्वैताचार्य प्रभु आदि भगवान्‌के अवतारोंकी, श्रीनित्यानन्द प्रभु आदि उनके प्रकाशस्वरूपोंकी, श्रीगदाधरादि भगवत्-शक्तियोंकी और स्वयं भगवत्-स्वरूप महाप्रभु श्रीकृष्णचैतन्य नामक परमतत्त्वकी वन्दना करता हूँ॥३४॥ अनुभाष्य— यह ग्रन्थकार (श्रीकृष्णदास) के द्वारा स्वरचित श्लोक है— [ग्रन्थकारः कृष्णदासोऽहं] गुरून् (वर्त्मप्रदर्शक-मन्त्रदातृ-शिक्षादातॄन् गुरुगणान् श्रीनित्यानन्द-रघुनाथरूपादीन्) ईशभक्तान् (गौरकृष्णसेवकान् श्रीवासादीन्) कृष्णचैतन्य-संज्ञकम् ईशं (स्वयं भगवन्तम्) ईशावतारकान् (श्रीअद्वैताचार्यादीन्) तत्प्रकाशान् (तस्य चैतन्यकृष्णस्य प्रकाशान् श्रीनित्यानन्दादीन् निजगुरुन्) तच्छक्तीः (तस्य गौरकृष्णस्य शक्तीः—श्रीगदाधर-दामोदर-जगदानन्दादीन्) [अभिन्नावरणात्मक-तत्त्वषट्कान् अहं] वन्दे। श्लोक-भावानुवाद— ग्रन्थकार मैं, कृष्णदास, अपने गुरु (पथप्रदर्शकगुरु, मन्त्रप्रदातागुरु और शिक्षागुरु श्रीनित्यानन्द-श्रीरूप-रघुनाथादि), भगवद्भक्त अर्थात् श्रीगौरकृष्णके सेवक (श्रीवासादि), श्रीकृष्णचैतन्य नामक स्वयं भगवान्, श्रीअद्वैताचार्य आदि भगवतावतारों, श्रीचैतन्यकृष्णके प्रकाश श्रीनित्यानन्दादि (स्वयंगुरु) तथा श्रीगौरकृष्णकी शक्तियाँ (श्रीगदाधर-श्रीस्वरूप दामोदर-श्रीजगदानन्दादि), इन अभिन्नावरणात्मक छह तत्त्वोंकी वन्दना करता हूँ॥३४॥ अमृतानुकणिका— श्रीकृष्णचैतन्यदेवकी लीला वर्णनके विचारसे सर्वप्रथम यह समझना आवश्यक है कि यह कथा श्रीकृष्णचैतन्य नामक किसी एक नश्वर व्यक्तिके सम्बन्धमें नहीं है, अपितु यह व्यापकता-धर्मसे युक्त भगवान्‌के सम्बन्धमें है। इस श्लोकमें—'गुरून्'—गुरुवर्गको (बहुवचनमें प्रयुक्त); 'ईश-भक्तान्'—भागवत परमहंस अथवा वैष्णवोंको; 'ईशम्'—ईश्वरको (एकवचनमें); 'ईशावतारकान्'—ईश्वरके अवतारोंको; 'तत्प्रकाशान्'—उनके प्रकाशादिको; और 'तच्छक्ति'—उनकी शक्तियोंको; —यद्यपि ये सभी श्रीकृष्णचैतन्य संज्ञाके अन्तर्भुक्त हैं, किन्तु प्रत्येकका ही वैशिष्ट्य है।” उनके परस्पर इस पार्थक्यकी आलोचना आवश्यक है। श्रीकृष्णस्मृतिके अभावमें मायाबद्ध जीवोंका अहङ्कार-धर्म प्रबल होकर 'मैं कर्त्ता' हूँ, ऐसी बुद्धि प्रबल हो जाती है। इसलिये श्रीकृष्ण अपनी श्रीकृष्णचैतन्यदेव मूर्तिमें गुरुका वेश स्वयं ही नित्यकाल धारण करते हैं—सभी प्रकारके गुरु होकर जीवोंकी चेतनको जाग्रत करते हैं और उनका वास्तविक मङ्गल विधान करते हैं।

१० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/३४-३५ ] 'गुरु'—गुरुको लघुजातीय मानकर श्रीकृष्णचैतन्यसे पृथक् मानना उचित नहीं है। गुरु तीन प्रकारके हैं-(१) दीक्षागुरु- जो दिव्य ज्ञान अर्थात् पूर्ण वस्तुका ज्ञान कराते हैं, (२) शिक्षागुरु- किस उपाय या रीतिका अवलम्बन करके दिव्यज्ञानके विचारको प्राप्त किया जाय, जो उसकी व्यवस्था करते हैं, और (३) चैत्यगुरु-रूपमें हृदयमें विराजमान होकर अद्वयज्ञानदाता दीक्षागुरु और शिक्षागुरुके उपदेशोंको धारण करनेकी सुविधा एवं शक्ति देते हैं। चैत्यगुरुकी कृपाके बिना महान्त (शिक्षागुरु या दीक्षागुरु) गुरुकी बातको समझा नहीं जा सकता। उनकी कृपा नहीं होनेसे ना तो चित्तकी मलिनता दूर हो सकती है और ना ही शिक्षा दृढ़ हो सकती है। चैत्यगुरु ही कृपा करके दीक्षा और शिक्षा गुरुकी कृपा ग्रहण करनेकी योग्यता प्रदान करते हैं। श्रीचैतन्यदेव स्वयं ही दीक्षागुरु रूपमें दिव्यज्ञान अर्थात् अव्यभिचारिणी (ऐकान्तिक) भक्ति प्रदान करते हैं और अपनेसे अभिन्न शिक्षागुरुओंको भेजकर उस भक्तिकी रक्षा करते हैं तथा स्वयं ही चैत्यगुरु होकर सेवान्मुख मुक्तजीवके हृदयमें उस दीक्षा और शिक्षाको ग्रहण करनेकी शक्ति देते हैं। आश्रयजातीय सेवरूपमें श्रीचैतन्यदेवने गुरु (श्रीईश्वरपुरी) के अधीन स्वयंको लघु दिखलाकर गुरुके आनुगत्यके आदर्शकी शिक्षा प्रदान की। किन्तु वास्तवमें वे लघु नहीं, गुरुके भी गुरु हैं। जो उनमें गुरु स्थानीय ज्ञान नहीं रखते, वे भ्रमित होते हैं। चैत्यगुरुकी कृपाके बिना ये सब विचार उपलब्धिका विषय नहीं होते। 'ईशभक्तान्'—जो सब समय ईश्वरकी सेवामें नियुक्त हैं, वे ही श्रीचैतन्यदेवके सेवक विग्रह हैं। ईश्वरके भक्त पृथक् तत्त्व नहीं हैं। श्रीचैतन्यदेव स्वयं उनके उपास्य हैं। वे अन्य किसीको भी नहीं जानते हैं। चेतनधर्मविशिष्ट, भक्तियुक्त व्यक्ति ही श्रीचैतन्यदेवकी उपासना करते हैं। जहाँ चेतनकी क्रिया लक्षित नहीं होती, वह अचेतनधर्मके अतिरिक्त कुछ नहीं है। ईश्वरके भक्त अन्याभिलाषी, भोग-परायण कर्मी या भोगरहित अभक्त नहीं हैं, वे जड़की सेवा नहीं करते हैं; अभक्त ही जड़की सेवा करके प्रभु होनेकी वासना करते हैं। भक्ति ही भक्तकी सम्पत्ति है। भक्तलोग ब्रह्माण्डके अन्तर्भुक्त किसी स्थानपर भी किसी इन्द्रिय-भोग्य वस्तुकी सेवा नहीं करते हैं। अव्यभिचारिणी केवला अहैतुकी भक्ति अर्थात् नित्यकालीन आत्माकी वृत्ति स्वरूपभक्तिके द्वारा वे सब समय श्रीकृष्णके चरणकमलोंकी सेवामें ही नियुक्त रहते हैं। 'ईशावतारकान्'—मत्स्य, कूर्म, वराहादि, अर्चा, अन्तर्यामी, वैभव, व्यूह और पर—ये सभी ईश्वरके अवतार हैं। अवतारी परतत्त्व स्वतन्त्र हैं। 'तत्प्रकाशान्'—उनके प्रकाश समूह; विभिन्न प्रकाश-जैसे अर्चा-प्रकाश, अन्तर्यामी, वैभव, व्यूह और पर-प्रकाश। ये भिन्न-भिन्न प्रकाश हैं। 'तच्छक्ती:'—उनकी शक्तियाँ जो शक्तिमान्की पूजा करती हैं, वे शक्तिजातीय हैं। 'श्रीकृष्णचैतन्य संज्ञक'—इन छह तत्त्वोंमें किसी एक तत्त्वकी उपासनामें भी च्युति हो गयी, तो परतत्त्वकी उपासना अपूर्ण रह जायेगी ॥ ३४॥ लीला-भेदसे दो प्रकारके गुरु :- मन्त्र गुरु आर यत शिक्षागुरुगण। ताँहार चरण आगे करिये वन्दन ॥ ३५ ॥ पहला अध्याय | ११

[ १/३५ अनुवाद-मैं सर्वप्रथम अपने दीक्षा-गुरु और समस्त शिक्षागुरुजनोंके श्रीचरणकमलोंकी वन्दना करता हूँ॥३५॥ अमृतप्रवाह भाष्य-गुरु दो प्रकारके होनेपर भी वे एकतत्त्व हैं, इस विचारके कारण यहाँ एकवचन शब्द ‘ताँहार’ का व्यवहार किया गया है। कुछ अन्य संस्करणोंमें ‘ताँ-सबार’ (बहुवचन शब्द) भी देखा जाता है॥३५॥ अनुभाष्य-श्रीजीवप्रभु-(भक्तिसन्दर्भ, संख्या २०२ में)— “यद्यपि अकिञ्चना भक्तिरभिधेयेति तत्कारणत्वेन मद्भक्तसङ्ग एवाभिधेये सति भक्तोऽपि स एव लक्षितव्यः। तत्र प्रथमं तावत् तत्तत्सङ्गाज्जातेन तत्तच्छ्रु तत्तद्भजनीये भगवदाविर्भावविशेषे तद्भजनमार्गविशेषे च रुचिर्जायते। ततश्च विशेषवुभुत्सायां सत्यां तेष्वेकतोऽनेकतो वा श्रीगुरुत्वेनाश्रितात् श्रवणं क्रियते। ××× प्रीतिलक्षणभक्तीच्छूनां तु रुचिप्रधान एव मार्गः श्रेयान्, नाजातरुचीनामिव विचारप्रधानः। तदेतदुभयस्मिन्नपि तत्तद्भजनविधिशिक्षागुरुः प्राक्तनः श्रवणगुरुरेव भवति। मन्त्रगुरुस्त्वेक एव निषेत्स्यमानत्वाद्बहूनाम्।” (संख्या २०६में)-“श्रवणगुरुभजनशिक्षागुर्वोः प्रायिकमेकत्वमिति। शिक्षागुरोर्बहुत्वमपि ज्ञेयम्।” (संख्या २०८ में)-“तत्र श्रवणगुरुसंसर्गेणैव शास्त्रीयज्ञानोत्पत्तिः स्यात्।” (संख्या २०७ में)—“अनुग्रहो मन्त्रदीक्षारूपः।” (संख्या २०९ में)-“ये गुरोश्शरणं समवहाय भगवदन्तर्मुखीकर्त्तुं प्रयतन्ते, ते तेषु तेषु उपायेषु खिद्यन्ते, अतो व्यसनशतान्विता भवन्ति, अतएव इह संसारे तिष्ठन्त्येव, अकृतकर्णधरा जलधौ यथा तद्वत्। गुरुभक्त्या स मिलति स्मरणात् सेव्यते बुधैः। मिलितोऽपि न लभ्यते जीवैरहमिकापरैः॥” (संख्या २१०में)-“परमार्थगुर्वाश्रयो व्यवहारिक-गुर्वादि-परित्यागेनापि कर्त्तव्यः।” अकिञ्चना भक्ति अभिधेय है और यह श्रीकृष्णभक्त-सङ्गको ही लक्षित करता है। सबसे पहले श्रीकृष्ण-भक्तसङ्गके फलसे श्रद्धा उत्पन्न होनेपर जीव श्रीकृष्णोन्मुख होता है। उस सङ्गके फलसे सेव्य-भगवान्‌के विशेष आविर्भावमें और विशेष भजनमार्गमें रुचि उत्पन्न होती है। श्रीकृष्णके विषयमें अधिक जाननेकी इच्छा होनेसे सुकृतिवान् जीव एक या एकसे अधिक शिक्षा-गुरुओंका आश्रय ग्रहणकर उनसे हरिकथा श्रवण करता है। प्रीति-लक्षणयुक्त-भक्तिके इच्छुक व्यक्तियोंके लिये रुचिप्रधान-पथ ही श्रेयस्कर है; रागानुगभक्तोंके लिये अजातरुचि (जिनमें रुचि अभी जाग्रत नहीं हुई है) व्यक्तियोंकी भाँति विचारप्रधान-पथ उचित नहीं है। इन दोनोंके पुरातन श्रवणगुरु ही उस-उस भजनविधिके शिक्षागुरु होते हैं। मन्त्रगुरु एक ही होते हैं, क्योंकि अनेक दीक्षागुरु ग्रहण करना (शास्त्रोंमें) निषिद्ध है। श्रवणगुरु और भजनशिक्षागुरु प्रायः एक ही होते हैं, किन्तु शिक्षागुरु एकसे अधिक हो सकते हैं, इनमेंसे श्रवणगुरुके सङ्गसे ही शास्त्रीय-ज्ञान प्राप्त होता है। गुरु मन्त्र-दीक्षारूप अनुग्रह (कृपा) करते हैं। जो लोग श्रीगुरुदेवकी अवज्ञा करके सीधे भगवान्‌का सान्निध्य प्राप्त करनेके लिये चेष्टा करते हैं, उनकी सभी चेष्टाएँ विफल होती हैं। इसलिये सैंकड़ों बुरी आदतें आकर ऐसे गुरुभक्ति-रहित जीवोंको कृत्रिम भक्तरूपमें सजाकर केवल संसारमें ही निवास कराती हैं। ‘मैं अधिक जानता हूँ और कोई गुरु आकर मुझे क्या अधिक उपदेश देंगे?’—इस प्रकार अहङ्कारी व्यक्तियोंको इस अपराधके कारण श्रीकृष्णभक्ति प्राप्त नहीं होती। समुद्रमें बिना नाविककी नौकाकी भाँति संसारसे उनका उद्धार नहीं हो पाता। गुरुसेवाके द्वारा ही श्रीकृष्णकी प्राप्ति होती है। भक्तलोग स्मरणादिके द्वारा श्रीकृष्णकी सेवा करते हैं। व्यवहारिक, लौकिक, कौलिक (वंशपारम्पारिक) अयोग्य गुरुको त्यागकर पारमार्थिक गुरुका ही आश्रय ग्रहण करना चाहिये॥३५॥ १२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/३६-४२ ] छह गोस्वामी-ये ही ग्रन्थकारके शिक्षा-गुरु :- श्रीरूप, सनातन, भट्ट-रघुनाथ। श्रीजीव, गोपालभट्ट, दास-रघुनाथ॥ ३६॥ एइ छय गुरु-शिक्षागुरु ये आमार। ताँसबार पादपद्मे कोटि नमस्कार॥ ३७॥ ईशभक्त :- भगवानेर भक्त यत श्रीवास प्रधान। ताँहार चरणपद्मे सहस्र प्रणाम॥ ३८॥ ईशावतार :- अद्वैत आचार्य-प्रभुर अंश-अवतार। ताँर पादपद्मे कोटि प्रणति आमार॥ ३९॥ ईशप्रकाश :- नित्यानन्दराय-प्रभुर स्वरूपप्रकाश। ताँर पादपद्म वन्दो याँर मुञि दास॥४०॥ ईशशक्ति :- गदाधर-पण्डितादि-प्रभुर निजशक्ति। ताँसबार चरणे मोर सहस्र प्रणति॥ ४१॥ स्वयं ईश्वर :- श्रीकृष्णचैतन्य प्रभु स्वयं भगवान्। ताँहार पदारविन्दे अनन्त प्रणाम॥ ४२॥ अनुवाद-श्रीरूप, श्रीसनातन, श्रीरघुनाथभट्ट, श्रीजीव, श्रीगोपालभट्ट और श्रीरघुनाथदास गोस्वामी-ये छह गोस्वामी मेरे शिक्षागुरु-स्वरूप हैं। मैं इनके श्रीचरणकमलोंमें कोटि-कोटि नमस्कार करता हूँ। भगवान्‌के सभी भक्तोंमें श्रीवास पण्डित प्रधान (श्रेष्ठ) हैं। मैं उनके श्रीचरणकमलोंमें हजारों बार प्रणाम करता हूँ। श्रीअद्वैताचार्य भगवान्‌के अंशावतार हैं, मैं उनके श्रीचरणकमलोंमें कोटि-कोटि नमस्कार करता हूँ। श्रीमन् नित्यानन्दप्रभु भगवान्‌के प्रकाशस्वरूप हैं, मैं उनका दास उनके श्रीचरणकमलोंकी वन्दना करता हूँ। मैं श्रीगदाधर पण्डितादि प्रभुकी निजशक्तियोंके चरणोंमें हजारों प्रणति ज्ञापन करता हूँ। स्वयं-भगवान् श्रीकृष्णचैतन्य महाप्रभुके श्रीचरणकमलोंमें मैं अनन्त प्रणाम ज्ञापन करता हूँ॥ ३८-४२॥ अनुभाष्य-श्रीरूप, श्रीसनातन और श्रीजीव गोस्वामीके विषयमें (आदि १०/८५) द्रष्टव्य है। श्रीरघुनाथ भट्ट गोस्वामीके विषयमें (आदि १०/१५३-१५८) द्रष्टव्य है। श्रीरघुनाथ दास गोस्वामीके विषयमें (आदि १०/९१) द्रष्टव्य है। श्रीगोपालभट्ट गोस्वामीके विषयमें (आदि १०/८) द्रष्टव्य है। श्रीवास पण्डितके विषयमें आदिलीला १०/८ द्रष्टव्य है। श्रीअद्वैताचार्यके विषयमें आदिलीला छठा अध्याय द्रष्टव्य है। श्रीनित्यानन्दके विषयमें आदिलीला पाँचवाँ अध्याय द्रष्टव्य है। पहला अध्याय | १३

[ १/३६-४५ श्रीगौरसुन्दरको अनन्त प्रणाम, श्रीअद्वैताचार्य और श्रीशिक्षागुरुको कोटि प्रणाम, शक्ति और भक्ततत्त्वको हजारों प्रणाममें संख्यानुसार भेद दिखनेपर भी इनके प्रति ग्रन्थकारकी मायिक भेदबुद्धि उद्दिष्ट नहीं हुई है॥३६-४२॥ सावरणे प्रभुरे करिया नमस्कार। एइ छय तैंहों यैछे—करिये विचार॥४३॥ अनुवाद—निज-पार्षदरूपी आवरणसहित भगवान्‌को प्रणामकर उनमें ही अन्तर्हित पूर्वोक्त छह तत्त्वोंकी मैं विशेषरूपसे विवेचना कर रहा हूँ॥४३॥ अमृतप्रवाह भाष्य—भगवान्‌के चारों ओर विराजमान भक्त उनके आवरण हैं। आवरण सहित उन भगवान्‌को मैंने नमस्कार किया है। ये छह तत्त्व—गुरु, ईशभक्त, ईशावतार, ईशप्रकाश, ईशशक्ति और ईशस्वरूप श्रीकृष्णचैतन्य, इनका जैसा स्वरूप है, अब उसका विचार करता हूँ॥४३॥ गुरुतत्त्व :- (१) दीक्षागुरु- यद्यपि आमार गुरु—चैतन्येर दास। तथापि जानिये आमि ताँहार प्रकाश॥४४॥ अनुवाद—यद्यपि मेरे गुरुदेव श्रीचैतन्य महाप्रभुके दास हैं, तथापि मैं उन्हें महाप्रभुका प्रकाश ही मानता हूँ॥४४॥ अमृतप्रवाह भाष्य—यद्यपि सभी जीव ही श्रीकृष्णके दास हैं, इसलिये मेरे गुरु भी वास्तवमें श्रीकृष्णदास हैं, तथापि मैं अपने गुरुको श्रीकृष्णका प्रकाश मानता हूँ। शिष्यके लिये गुरुदेव श्रीकृष्णके प्रकाशस्वरूप होते हैं, किन्तु श्रीनित्यानन्द-श्रीबलदेव प्रभु ही वास्तवमें श्रीकृष्णके विलासस्वरूप प्रकाशतत्त्व हैं॥४४॥ गुरु कृष्णरूप हन शास्त्रेर प्रमाणे। गुरुरूपे कृष्ण कृपा करेन भक्तगणे॥४५॥ अनुवाद—शास्त्रोंमें यह प्रमाणित है कि श्रीगुरुदेव श्रीकृष्णका ही रूप (प्रकाश) होते हैं और गुरुके रूपमें ही श्रीकृष्ण भक्तोंपर कृपा करते हैं॥४५॥ अनुभाष्य—दो प्रकारके गुरु, भक्त, ईश्वर, ईश्वरावतार, ईश्वर-प्रकाश और शक्ति—इन छह तत्त्वोंके रूपमें ही श्रीकृष्णचैतन्यदेवका विलास है और अचिन्त्यभेदाभेद विचारसे अद्वयज्ञान तत्त्वको श्रीकृष्णचैतन्यके नामसे कहा जाता है। सभी श्रीचैतन्य महाप्रभुके दास हैं, इसलिये श्रीगुरुदेवमें भी चैतन्यदासके अतिरिक्त अन्य कोई प्रकाश होनेकी सम्भावना नहीं है। वे आश्रय-विग्रह हैं, इसलिये सेवक हैं। सेवाप्रकाश-विग्रह अर्थात् भगवान्‌की सेवा-परिपाटीकी शिक्षा देनेवाले (प्रकाश करनेवाले) श्रीगुरुदेव सेव्य-भगवान्‌के सेवकके अतिरिक्त किसी अन्य प्रकारसे प्रकाशित नहीं होते हैं। प्रकाश-विग्रह गुरुदेवमें विषय-विग्रहकी बुद्धिका अवकाश नहीं है अर्थात् गुरुको विषय-विग्रह श्रीकृष्ण नहीं समझना चाहिये। आश्रय-विग्रह होनेके कारण (दीक्षा) गुरुदेवको शास्त्रोंमें श्रीकृष्णरूप कहा गया है॥३७-४५॥ १४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/४६ ] श्रीमद्भागवत (११/१७/२७)— आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित्। न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः॥ ४६॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ ४६॥ अमृतप्रवाह भाष्य—भगवान् श्रीकृष्णने उद्धवसे कहा—“हे उद्धव! गुरुदेवको मेरा स्वरूप जानो। गुरुमें सामान्य नरबुद्धि रखकर असूया अर्थात् उनका अनादर कभी नहीं करना चाहिये। गुरु सर्वदेवमय हैं॥” ४६॥ अनुभाष्य—वर्णाश्रम धर्मका पालन करनेवाले और इनके अतिरिक्त अन्य लोगोंके श्रीकृष्णभक्ति-लक्षणरूप स्वधर्मके विषयमें श्रवण करनेके पश्चात् उद्धवजीने उस भक्तिके अनुष्ठानके विषयमें भगवान् श्रीकृष्णसे प्रश्न किया। तब भगवान् श्रीकृष्णने वर्णोंके स्वभाव वर्णन करते हुए ब्रह्मचारियोंके गुरुकुलवासके प्रसङ्गमें गुरुके प्रति व्यवहारके विषयमें कहा— आचार्यं (गुरुं) मां (मदीयप्रेष्ठं) विजानीयात्। कर्हिचित् (कदापि) न अवमन्येत (यत्र कुत्र कारणोदयेऽपि न गर्हयेत्)। [यतः] गुरुः सर्वदेवमयः, [तं] मर्त्यबुद्ध्या (औपाधिक-जड़-देशकाल-पात्रावच्छिन्नधिया) न असूयेत (निज-प्राकृतजाड्येन मत्सरो भूत्वा आत्मसमं न भावयेत्)। श्लोक-भावानुवाद—गुरुको मेरा अति प्रिय मानो। (अपनी प्राकृत इन्द्रियोंके द्वारा उनके बाह्य आचरणको देखकर) जब कभी कोई कारण भी उदय हो, कदापि उनकी निन्दा मत करना, क्योंकि गुरुमें सभी देवताओंका वास है। अपनी स्वाभाविक जड़बुद्धिसे ईर्ष्यालु होकर उन्हें अपने समान जड़ देश-काल-पात्रकी उपाधिके अधीन नहीं समझना चाहिये। मनुसंहिता (२/१४०)— “उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः। सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्यं प्रचक्षते॥” अर्थात् “जो शिष्यका उपनयन (जनेऊ संस्कार) कराकर दूसरा जन्म देता है और उसे वेदकी शिक्षा देता है, उस व्यवहारिक तथा गूढ़ रहस्यपरक शिक्षा प्रदाताको आचार्य कहा जाता है।” वायुपुराण— “आचिनोति यः शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन कीर्त्तितः॥” अर्थात् “जो शिष्यके व्यवहारमें शास्त्रोंके अर्थको स्थापित करता है और स्वयं भी उसका आचरण करता है, वह आचार्य है।” श्रीभगवान् ही आचार्यरूपमें शिष्योंके निकट प्रकाशित होते हैं। आचार्यके आचरणमें हरिसेवाके अतिरिक्त दूसरा कोई कार्य नहीं है। वे साक्षात् आश्रय-विग्रह हैं। यदि कोई हरिसेवाविमुख होकर अपनेको आचार्य होनेका अभिमान करता है, तो उसके इस सुदुराचारको कोई भी सदाचारके रूपमें ग्रहण नहीं करता। आचार्यका अनन्य (ऐकान्तिक) भजन ही उनका भगवत्-प्रकाश होनेका परिचय है। भोगोंसे असन्तुष्ट होकर इन्द्रिय-सुखपरायण लोग आचार्यके सुष्ठु (दोषरहित) आचरणसे भी ईर्ष्या करते हैं। आचार्यदेव सेव्य-भगवान्के अभिन्न अङ्ग हैं, इसलिये उनके प्रति विद्वेष-भावका पोषण करनेवाले जीव भगवान् और उनके परिकरोंकी कृपासे वञ्चित होकर दुर्गति को प्राप्त होते हैं। पहला अध्याय | १५

[ १/४६-४७

वस्तुतः श्रीगुरुदेव श्रीकृष्णचैतन्यके दास होनेपर भी शिष्यको अपनी अप्राकृत दृष्टिसे उनको श्रीगौरसुन्दरका प्रकाशविशेष ही जानना चाहिये। परन्तु श्रीकृष्णके नित्य सेव्य-सेवकभावसे रहित होकर गुरुदेव किसी अंशमें श्रीव्रजेन्द्रनन्दनके साथ लीलावैचित्र्यमें भिन्न नहीं हैं, ऐसा भी नहीं मानना है। निर्विशेषवादियोंके मतानुसार अप्राकृत अनुभूति (जगत्) में स्वगत-सजातीय-विजातीय जैसी कोई विशेषता नहीं है। उनके इस विचारका अनुगमन करके कोई भी भक्तिमान् वैष्णवाचार्य ऐसा कदापि नहीं कहते हैं कि गुरु और श्रीकृष्णमें किसी भी प्रकारसे भेद नहीं है, अपितु वे सदा अचिन्त्यभेदाभेद-तत्त्वका ही उपदेश करते हैं। श्रीरघुनाथदास गोस्वामीने गुरुदेवके सम्बन्धमें कहा है— “मुकुन्दप्रेष्ठत्वे गुरुवरं स्मर” अर्थात् “गुरुवरको मुकुन्दप्रियके रूपमें स्मरण करो।” श्रीजीव गोस्वामीने भक्ति सन्दर्भ (संख्या २१६) में लिखा है—“शुद्धभक्ताः श्रीगुरोः श्रीशिवस्य च भगवता सह अभेददृष्टिं तत् प्रियतम-त्वेनैव मन्यन्ते।” अर्थात् “कोई-कोई शुद्धभक्त श्रीगुरु और श्रीशिवमें भगवान्‌से अभेददृष्टि रखते हुए, उन्हें भगवान्‌का प्रिय ही मानते हैं।” श्रीजीव गोस्वामीके अनुगत श्रीविश्वनाथ चक्रवर्त्ती ठाकुर श्रीगुरुदेव स्तोत्रमें कहते हैं—“साक्षाद्धरित्वेन समस्तशास्त्रैरुक्तस्तथा भाव्यत एव सद्भिः। किन्तु प्रभोर्यः प्रिय एव तस्य वन्दे गुरोः श्रीचरणारविन्दम्॥” अर्थात् “समस्त शास्त्रोंमें ही शिष्यकी दृष्टिमें गुरुदेवको साक्षात् ‘हरि’ के रूपमें वर्णन किया गया है और साधुलोग गुरुदेवको ऐसा ही मानते हैं, किन्तु जो सर्वदा प्रकाशस्वरूप होकर श्रीकृष्णचैतन्यदेवके प्रिय-सेवक हैं, उन श्रीगुरुदेवके चरणकमलोंकी मैं, गुरुका नित्यदास, वन्दना करता हूँ।” गौड़ीय वैष्णवमात्र ही आश्रय-विग्रह श्रीगुरुदेवको ‘तदीय’ जानकर गुरुदेवका ध्यान करते हैं और समस्त प्राचीन उपासना-पद्धतियों और शुद्धभजन-गीतोंमें श्रीगुरुदेवको श्रीमती राधिकाकी प्रियसखी अथवा श्रीनित्यानन्दप्रभुका स्वरूप-प्रकाश कहकर निर्देश किया गया है॥४६॥ (२) शिक्षागुरु तत्त्व; उनके दो रूप (क) चैत्यगुरु, (ख) महन्तगुरु :— शिक्षागुरुके त' जानि कृष्णेर स्वरूप। अन्तर्यामी, भक्तश्रेष्ठ,-एइ दुइ रूप॥४७॥ अनुवाद—शिक्षागुरुको श्रीकृष्णका स्वरूप ही समझना चाहिये। वे अन्तर्यामी परमात्मा (चैत्यगुरु) और भक्तोंमें श्रेष्ठ भक्त (महान्तगुरु), इन दो रूपोंमें प्रकाशित होते हैं॥४७॥ अनुभाष्य—जो हरिभजनकी शिक्षा देते हैं, वे शिक्षा गुरु हैं। भजनहीन दुराचारी व्यक्ति कभी भी गुरु अथवा आचार्य नहीं हो सकते हैं। शिक्षा-प्रदाता दो प्रकारके होते हैं, भजनानन्दी महान्तगुरु और भजन अनुकूल विवेक प्रदान करनेवाले चैत्यगुरु। साध्य और साधनके भेदसे भजन-शिक्षामें भी भेद होता है। श्रीकृष्ण-प्रदाता श्रीगुरुदेव, शिष्यका सम्बन्ध-ज्ञान समृद्धकर उसके हृदयमें अपनी सेवा-अनुभूतियोंको प्रकाशित करते हैं। शिष्य दीक्षागुरुका अनुग्रह (मन्त्रदीक्षा) प्राप्तकर शिक्षागुरुसे भली-भाँति विष्णुसेवाकी जो शिक्षा प्राप्त करते हैं, उसीको ‘अभिधेय’ कहते हैं। आश्रय-विग्रह-शिक्षागुरु अभिधेय-विग्रह हैं, इसलिये वे आश्रय-विग्रह सम्बन्ध-ज्ञानप्रदाता दीक्षागुरुसे पृथक् नहीं हैं। दोनों ही श्रीगुरुदेव हैं। उनके प्रति छोटे-बड़ेके भावको हृदयमें धारण करना अथवा प्रदर्शन करना अपराध है। श्रीकृष्णके ‘रूप’ और ‘स्वरूप’

१६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/४७-४९ ] में भाषागत वैषम्य नहीं है [अर्थात् रूप और स्वरूप भिन्न शब्द होनेपर भी श्रीकृष्णके रूप और स्वरूपमें असमानता नहीं है]। दीक्षागुरु श्रीसनातन गोस्वामी श्रीमदनमोहनके चरणकमलोंको देनेवाले हैं। व्रजमें प्रवेशके अनाधिकारी भगवान्को भूले हुए मायाबद्ध जीवोंको वे भगवत्-चरणकमलोंकी सर्वस्व अनुभूति प्रदान करते हैं। शिक्षागुरु श्रीरूप गोस्वामी श्रीगोविन्ददेव और उनके प्रियजनोंकी चरणसेवाका अधिकार प्रदान करते हैं॥४७॥ श्रीमद्भागवत (११/२९/६)- नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः। योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्व- न्नाचार्य-चैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति॥४८॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥४८॥ अमृतप्रवाह भाष्य-हे ईश (भगवान्)! ब्रह्माके समान आयु-प्राप्त कवि (विद्वान) भी आपकी स्मृतिजनित आनन्दके द्वारा आपके प्रति कृतज्ञता स्वीकार करनेमें समर्थ नहीं हो पाते, क्योंकि आप अपार कृपावशतः देहधारी जीवके समस्त अशुभोंके नाश और स्वगति प्रकाश करनेके लिये बाहरसे आचार्यरूपमें एवं भीतरसे अन्तर्यामीरूपमें अवस्थित हैं॥४८॥ अनुभाष्य-योगशास्त्रको विस्तारपूर्वक श्रवण करनेके उपरान्त उद्धवजी योगके पथको बहुत प्रयासयुक्त जानकर संक्षेपमें भगवान्से भक्तियोगके विषयमें जाननेके लिये उनको कह रहे हैं- हे ईश, तव कृतं (त्वत्कृतमुपकारं) स्मरन्तः (चिन्तयन्तः) ऋद्धमुदः (वर्धितपरमानन्दाः) कवयः (विवेकिनः) ब्रह्मायुषापि (ब्रह्मातुल्यमायुः प्राप्य भजन्तोऽपि) अपचितिं (प्रत्युपकारं आनृण्यं) नैव उपयन्ति (प्राप्नुवन्ति)। [यतः] यः (भवान्) बहिः आचार्यवपुषा (मन्त्रगुरुरूपेण शिक्षागुरुरूपेण वा) अन्तश्चैत्त्यवपुषा (अन्तर्यामीरूपेण) तनुभृतां (शरीरधारिणां जीवानां) अशुभं (कृष्णेतर विषयाभिनिवेशं) विधुन्वन् (निरस्यन्) स्वगतिं (आत्मस्वरूपं पार्षदत्वलक्षणां गतिं) व्यनक्ति (प्रकाशयति)। श्लोक-भावानुवाद-हे ईश, आपके द्वारा किये गये उपकारोंका स्मरण करके परमानन्दमें विभोर बुद्धिमान् लोग ब्रह्मातुल्य आयु प्राप्तकर भजन करते हुए भी आपके ऋणका शोधन नहीं कर सकते, क्योंकि आप बाहरसे मन्त्रगुरु (दीक्षागुरु) और शिक्षागुरुरूपमें एवं अन्तर्यामीरूपसे चैत्यगुरुरूपमें देहधारी जीवोंके श्रीकृष्णसेवाके अतिरिक्त अन्य विषयोंमें अभिनिवेशका नाश करके उनके भगवत्पार्षदरूप आत्मस्वरूपको प्रकाश करते हैं॥४८॥ श्रीमद्भगवद्गीता (१०/१०)- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥४९॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥४९॥ अमृतप्रवाह भाष्य-नित्य भक्तियोगके द्वारा जो लोग प्रीतिपूर्वक मेरा भजन करते हैं, मैं उनको शुद्धज्ञानजनित विमल-प्रेमयोग दान करता हूँ। वे लोग उस ज्ञानके द्वारा मेरे परमानन्द धामको प्राप्त करते हैं॥४९॥ पहला अध्याय | १७

[ १/४९-५१ अनुभाष्य-भगवान्से ही समस्त उत्पत्ति और प्रवृत्ति होती है, यह भली-भाँति जानते हुए जो निश्चल (अटल) भक्तियोगमें अवस्थित भजनशील पण्डितजन श्रीकृष्णमें अपने चित्त और प्राणको समर्पण करके परस्पर हृदयगत भावोंका आदान-प्रदान एवं श्रीहरिके विषयमें चर्चा करके श्रीकृष्णको प्रसन्नता एवं आनन्द प्रदान करते हैं और उन्हीं कथाओंमें रमण करते हैं, उनके सम्बन्धमें श्रीकृष्ण अर्जुनको यह श्लोक कह रहे हैं- तेषां सततयुक्तानां (नित्यमेव मत्सेवायोगाकाङ्क्षिणां) प्रीतिपूर्वकं (आदरेण) भजतां (त्यक्तान्याभिलाषकर्मज्ञानानां हरिसेवारतानां) तं बुद्धियोगं ददामि (तेषां हृद्वृत्तिषु अहमेव उद्भावयामि) येन ते मां उपयान्ति (लभन्ते)। (स बुद्धियोगः स्वतोऽन्यस्माच्च कुतश्चिदप्यधिगन्तुमशक्यः, किन्तु मदेकदेयस्तदेकग्राह्य इति भावः)। श्लोक-भावानुवाद-अन्य अभिलाषाओं और कर्म एवं ज्ञानके मार्गका त्यागकर नित्य ही मेरी सेवाके द्वारा मुझसे युक्त होनेकी आकाङ्क्षावाले आदरसहित मेरे भजन (सेवा) में रत भक्तोंके हृदयमें मैं ही ऐसी वृत्तिको उत्पन्न करता हूँ, जिसके द्वारा वे मुझे प्राप्त करते हैं। (वह बुद्धियोग अपने-आप अथवा अन्य किसीके द्वारा कभी भी नहीं प्राप्त होता है, किन्तु केवल मेरे द्वारा दिये जानेपर ही ग्रहण किया जा सकता है-यह भाव है)॥४९॥ यथा भगवान् ब्रह्मणे स्वयमुपदिश्यानुभावितवान्॥५०॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥५०॥ अमृतप्रवाह भाष्य-भगवान्ने स्वयं ब्रह्माको इस प्रकार उपदेशके द्वारा यह अनुभव करवाया था॥५०॥ श्रीमद्भागवत (२/९/३०)- ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञान-समन्वितम्। सरहस्यं तदङ्गञ्च गृहाण गदितं मया॥५१॥ अनुवाद-श्रीभगवान्ने ब्रह्माजीसे कहा-“हे ब्रह्मन्! मेरे स्वरूपकी उपलब्धिरूप विज्ञान और रहस्यमयी प्रेमाभक्तिके साथ शब्द-शास्त्रोंका प्रतिपाद्य मेरा अत्यन्त गोपनीय ज्ञान तथा उस प्रेमाभक्तिके अङ्ग-साधनभक्तिको मैं बतला रहा हूँ, तुम इसे ग्रहण करो॥”५१॥ अमृतप्रवाह भाष्य-विज्ञानसे युक्त रहस्य और उसके अङ्गयुक्त मेरा अत्यन्त गोपनीय ज्ञान तुम्हें कृपा करके मैं कह रहा हूँ, उसे तुम ग्रहण करो॥५१॥ अनुभाष्य-सृष्टि करनेके लिये इच्छा करके ब्रह्माजी अत्यधिक चिन्ता करने लगे। ‘तप’ इस दैववाणीका श्रवणकर निष्कपट तपस्यामें प्रवृत्त होकर ब्रह्माजीने भगवान् विष्णुको प्रसन्न करके वैकुण्ठके दर्शन किये। ब्रह्माजीके (सृष्टिकर्त्ताके) अहङ्कारसे शून्य होकर तत्त्वजिज्ञासु होनेपर भगवान्ने ये छह श्लोक उनको सुनाये- मे (मम भगवतः) ज्ञानं परमगुह्यं (निर्विशेषब्रह्मज्ञानादेरपि श्रेष्ठतमं) विज्ञान-समन्वितं (न केवलं मद्रूपस्य ज्ञानं एव तुभ्यं ददामि, अपि तु कार्ष्णकृष्णविज्ञानेनानुभवेन युक्तं) सरहस्यं (तत्रापि रहस्यं यत् किमप्यस्ति, तेनापि सहितं प्रेमभक्तिरूपं) तदङ्गञ्च (तस्य रहस्यस्य अङ्गं श्रवणादिभक्तिरूपं साधनभक्तियोगं सम्बन्धज्ञानस्य सहायं) मया गदितं (त्वया अपृष्ठमपि एतत् त्रयं कृपयैव मया, न त्वन्येन कथितं सत्) गृहाण। श्लोक-भावानुवाद-मुझ भगवान्का, निर्विशेष ब्रह्मज्ञानसे भी श्रेष्ठतम, ना केवल अपने रूपका ही ज्ञान मैं दे रहा हूँ, अपितु सम्पूर्ण कृष्णविज्ञानके अनुभवसे युक्त जो कुछ भी वह रहस्य १८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/५१-५२ ] है, उससे युक्त प्रेमभक्तिरूप और उस रहस्यके अङ्ग श्रवणादिरूप साधनभक्तियोग सम्बन्धज्ञानके सहित, ये तीनों बातें तुम्हारे ना पूछनेपर भी मैं कृपापूर्वक कह रहा हूँ, जिन्हें मैंने किसी अन्यको नहीं कहा है, तुम इन्हें ग्रहण करो॥५१॥ अमृताणुकणिका-भगवान्को जाननेके लिये ज्ञान, योगादि अनेक उपाय हैं, किन्तु इन उपायोंसे उन्हें सम्पूर्ण रूपसे नहीं जाना जा सकता। ज्ञानमार्गमें जो भगवान्के तत्त्वको जाननेका प्रयास करते हैं, वे उनके स्वरूपको सम्यक् रूपसे नहीं जान पाते, उन्हें केवल उनकी अङ्गकान्तिका सन्धानमात्र होता है। योगमार्गमें जो भगवान्का अनुसन्धान करते हैं, उनके द्वारा भगवान्के एक अंश-स्वरूपका ही सन्धानमात्र होता है। उनके स्वरूपको एकमात्र भक्तिके द्वारा ही जाना जा सकता है। बहुत कम लोग ही उनके स्वरूपको जान सकते हैं। इसलिये श्रीभगवान् ब्रह्माजीसे कह रहे हैं कि जो तत्त्व मैं प्रकाश करूँगा, वह परमगुह्य है। उस तत्त्वको तुम सुनकर स्मरण रख सकते हो, परन्तु स्वयं उसको अनुभव नहीं कर सकोगे। अन्तर्यामी रूपसे मेरे द्वारा चित्तमें अनुभव कराये बिना कोई भी मेरे तत्त्वको अनुभव नहीं कर सकता। मैं ही तुम्हारे चित्तमें अपने द्वारा कहे गये तत्त्व-ज्ञानको अनुभव करा रहा हूँ, तुम उसे ग्रहण करो। प्रेमभक्तिके बिना मेरे तत्त्व-ज्ञानका अनुभव नहीं हो सकता, मेरे स्वरूपकी पूर्ण उपलब्धि नहीं होती, इसलिये प्रेमभक्ति ही मेरे तत्त्वज्ञानका रहस्य है। जिसमें प्रेमभक्ति है, मेरी कृपासे एकमात्र वही व्यक्ति ही मेरे स्वरूपको अनुभव कर सकता है। मेरे तत्त्वज्ञानकी उपलब्धिकी कारणभूत प्रेमभक्ति प्राप्त करनेके लिये जो सभी उपाय सहायक हैं, वे भी मैं तुम्हें बतला रहा हूँ। श्रवण-कीर्त्तनादि साधन-भक्तिके अनुष्ठानके द्वारा ही प्रेमभक्ति प्राप्त होती है। इसलिये साधन-भक्तिको तत्त्वज्ञानकी रहस्यरूपी प्रेमभक्तिका अङ्ग कहा गया है॥५१॥ श्रीमद्भागवत (२/९/३१)— यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मकः। तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ५२ ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ ५२ ॥ अमृतप्रवाह भाष्य-मेरा स्वरूप, मेरा लक्षण, मेरा रूप, गुण और लीलाएँ जिस प्रकार हैं, उन सबका तत्त्वविज्ञान मेरी कृपासे तुम्हें प्राप्त हो॥ ५२ ॥ अनुभाष्य-यावान् (यत् प्रमाणकारः, यादृशस्थौल्याकार्श्यदैर्घ्यतुङ्गता- वृत्तताद्यौचित्यसंनिवेशविशिष्टावयवः स्वरूपतो यत्परिमाणकः), अहं यथाभावः (सत्ता यस्येति यल्लक्षणः) अहं यद्रूपगुणकर्मकः (यानि रूपाणि श्यामत्व-चतुर्भुजत्व-द्विभुजत्व-गौरत्व-कृष्णत्व-रामत्व-नृसिंहत्वादीनि, ये गुणाः भक्तवात्सल्याद्याः, यानि कर्माणि लक्ष्मीपरिग्रह-गोवर्द्धनोद्धरणादीनि यस्य सः) तथैव (तेन सर्वेण प्रकारेणैव) तत्त्वविज्ञानं (यथार्थानुभवः) मदनुग्रहात् ते (तव) अस्तु। [साधनभक्ति-प्रेमभक्त्योर्वृद्धितारतम्येनैव मद्रूप-गुण-लीला-माधुर्यानुभवतारतम्ये मत्स्वरूपादधिकतम-माधुर्यं परम-दुर्लभं कृष्णस्वरूपं मां व्रजभूमौ त्वं साक्षादनुभविष्यसि। एतेन चतुःश्लोक्यर्थस्य निर्विशेषपरत्वं स्वयमेव परास्तम्।]। श्लोक-भावानुवाद-जिस परिमाणमें मेरा आकार (स्वरूप) है अर्थात् मैं जैसी स्थूलता, कृशता, दीर्घता, उच्चता, गोलाकारादिके यथोचित सन्निवेशके द्वारा जिन अङ्गोंसे युक्त हूँ, मेरे जो लक्षण हैं, जो श्याम-चतुर्भुज-द्विभुज-गौर-कृष्ण-राम-नृसिंहादि मेरे रूप हैं, जो भक्तवात्सल्यादि पहला अध्याय | १९

[ १/५२-५३ गुण हैं, लक्ष्मीका पाणिग्रहण, गोवर्धनधारणादि जो लीलाएँ हैं, वे सभी प्रकारसे मेरी कृपासे तुम्हें यथार्थरूपमें अनुभव हों। [साधनभक्ति और प्रेमाभक्तिकी वृद्धिके तारतम्यसे मेरे इन रूप-गुण-लीलाके माधुर्यकी अनुभूतिमें तारतम्य उत्पन्न होता है। मेरे इस चतुर्भुजरूपसे भी अधिकतम-माधुर्यकी विशेषतासे युक्त परम-दुर्लभ कृष्ण-स्वरूपका तुम ब्रजभूमिमें साक्षात् अनुभव करोगे। जो लोग चतुःश्लोकके द्वारा केवल निर्विशेष स्वरूपकी व्याख्या करते हैं, उनकी भक्तिहीन इतर व्याख्या स्वयं ही परास्त हुई है]॥५२॥ श्रीमद्भागवत (२/९/३२)— अहमेवासमेवाग्रे नान्यद्यत् सदसत्परम्। पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम्॥५३॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥५३॥ अमृतप्रवाह भाष्य-इस जगत्की सृष्टिके पूर्व केवल मैं ही था। सत्, असत् और अनिर्वचनीय निर्विशेष ब्रह्म तक कुछ भी मुझसे पृथक् रूपसे नहीं था। सृष्टि होनेके बाद इस सम्पूर्ण-स्वरूपमें मैं ही हूँ और सृष्टिकी प्रलय होनेके बाद भी एकमात्र मैं ही अवशिष्ट रहूँगा॥५३॥ अनुभाष्य-अहं (अहं-शब्देन तद्वक्ता मूर्त्त एवोच्यते, न तु निर्विशेषं ब्रह्म, तद्विषयत्वात्; आत्मज्ञानत्वात् पर्यकत्वे तु तत्त्वमसीतिवत् त्वमेवासीरित्येव वक्तु मनोहर-श्रीविग्रहोऽहम्) एव अग्रे (सृष्टेः पूर्वं महाप्रलयकालेऽपि) आसम्; अन्यत् न (न किञ्चित् आसीत्, “वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः”, “एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः” इत्यादि-श्रुतिभ्यः। वैकुण्ठतत्पार्षदादीनामपि तदुपाङ्गत्वादहंपदेनैव ग्रहणं-राजाऽसौ प्रयातीतिवत्); सदसत्परं (सत् कार्यं असत् कारणं तयोः परं) यत् (यद्ब्रह्म) तत् अन्यत् न (तन्न मत्तोऽन्यत्; यद्वा, तदानीं प्रपञ्चे विशेषाभावात् निर्विशेषचिन्मात्राकारेण, वैकुण्ठे तु सविशेषभगवद्रूपेण); पश्चात् (सृष्टेरनन्तरमपि) अहम् (एवास्मि, वैकुण्ठे तु भगवदाद्याकारेण, प्रपञ्चेषु अन्तर्याम्याकारेण); यदेतत् (विश्वं) तदप्यहमेवास्मि (मदनन्यत्वान्मदात्मकमेव) [तथा प्रलये] योऽवशिष्येत सोऽहमेवास्मि। [कालाव्यवच्छिन्न-नित्यलीलाविग्रहस्य श्रीकृष्णस्य सर्वकाले प्रकटतास्तीत्यर्थः]। श्लोक-भावानुवाद-[‘अहं’ शब्दके द्वारा बतलाया जा रहा है कि श्लोकके वक्ता (श्रीभगवान्) मूर्त्तिविग्रह हैं, निर्विशेष ब्रह्म नहीं हैं। इसका कारण यह है कि आत्मज्ञानके तात्पर्यके विषयमें ‘तत्त्वमसि’-इस वेदवाक्यमें जिस प्रकार ‘तुम ही हो’ अर्थात् तुम्हारी पृथक् मूर्त्तिमत्ता है-यह कहना उपयुक्त है, उसी प्रकार श्रीभगवान्का स्वतन्त्र विग्रहवान् होना निश्चित है।] (अब हे ब्रह्मन्!) इस समय तुम्हारे निकट मैं परम मनोहर श्रीविग्रहविशिष्ट रूपमें प्रादुर्भूत हुआ हूँ। यह रूप सृष्टिसे पहले अर्थात् महाप्रलयकालमें भी वर्तमान था तथा कोई और नहीं था। [जैसा कि श्रुतियोंमें भी वर्णन है-“इस विश्वसृष्टिके पूर्व श्रीवासुदेव ही थे, ब्रह्मा अथवा शङ्कर कोई नहीं थे”, “एकमात्र श्रीनारायण ही थे, ब्रह्मा अथवा ईशान कोई भी नहीं थे।” “यह राजा जा रहा है”-ऐसा कहनेपर जिस प्रकार राजवेश पहनकर राजदण्ड, राजछत्र, सेना, मन्त्रियों और सेवकोंके साथ ही राजाका गमन समझा जाता है, उसी प्रकार ‘अहं’ पदके द्वारा श्रीभगवान्के वैकुण्ठादि धाम और उनके पार्षदादिको भी भगवान्के उपाङ्गके रूपमें ग्रहण करना होगा तथा उनकी भी स्थिति भगवान्के समान नित्य ही समझनी होगी।] सत् अर्थात् कार्य, २० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

असत् अर्थात् कारण, इन दोनोंसे अतीत, जो ब्रह्म है, वह भी मुझसे पृथक् अन्य वस्तु नहीं है। प्रलयके समय विश्व-प्रपञ्चमें वैचित्र्य-हीनताके कारण निर्विशेष अचित्-मिश्रातीत चिन्मात्र रूपमें तथा वैकुण्ठमें चित्-विलासमय सविशेष भगवत्-रूपमें मैं ही विद्यमान था। सृष्टिके बाद भी मैं ही दोनों रूपोंमें रहूँगा, अर्थात् वैकुण्ठमें षडैश्वर्यपूर्ण सच्चिदानन्द-विग्रहके रूपमें और प्रापञ्चिक ब्रह्माण्डमें अन्तर्यामीके रूपमें। मुझसे अतिरिक्त अन्य (पृथक् सत्ताशील) वस्तु नहीं है। प्रलयके बाद भी जो अवशिष्ट रहता है, वह भी मैं ही हूँ। [कालसे अपरिवर्तनशील अनवरत श्रीकृष्णका नित्यलीलाविग्रह समस्तकालमें प्रकटित रहता है, यह अर्थ है]॥५३॥ श्रीमद्भागवत (२/९/३३)- ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि। तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तमः ॥५४॥ अनुवाद-वास्तव प्रयोजन तत्त्वके अतिरिक्त जो कुछ भी प्रतीत होता है अथवा सत्तायुक्त होनेपर भी मेरे अधिष्ठानमें जिसकी प्रतीति नहीं है, उसे ही मेरी माया समझो॥५४॥ अमृतप्रवाह भाष्य-पिछले श्लोकमें परमतत्त्वके स्वरूप-ज्ञानका निर्णय किया गया। किन्तु स्वरूपसे भिन्न तत्त्वका ज्ञान स्वरूपतत्त्वके ज्ञानको जब तक दृढ़ नहीं करता, तब तक वह विज्ञान नहीं होता। स्वरूपतत्त्वसे भिन्न तत्त्वका नाम 'माया' है। उसी मायातत्त्वका ज्ञान इस श्लोकमें वर्णन किया गया है। स्वरूपतत्त्व ही 'अर्थ' अर्थात् यथार्थ तत्त्व है। उस तत्त्वके बाहर जो प्रतीत होता है और उस स्वरूप-तत्त्वमें जिसकी प्रतीति नहीं है, उसीको ही आत्मतत्त्वके मायावैभव रूपमें जानना होगा। इस तत्त्वको समझना सहज नहीं है, इसलिये यहाँ दो प्रादेशिक उदाहरण दिये जा रहे हैं। स्वरूपतत्त्वको सूर्यके समान मानो। सूर्यसे भिन्न तत्त्व दो रूपोंमें प्रतीत होता है-एक रूप 'आभास' और दूसरा रूप 'तमः'। जब सूर्यकी प्रतिच्छवि जलसे किसी दूसरे स्थानमें पड़ती है, तो उसको 'आभास' कहा जाता है। सूर्यका प्रभाव जिस स्थानमें दिखलायी नहीं देता, उसको 'तमः' अथवा 'अन्धकार' कहा जाता है। चित्-जगत् भगवत्स्वरूपकी किरणस्वरूप है। उसके समान ही दिखायी देनेवाला आभासरूप मायावैभव है; यही आभासका उदाहरण है। चित्-तत्त्वसे बहुत दूर अन्धकार जो मायावैभव है; वही दूसरा उदाहरण है। तात्पर्य यह है कि आत्मतत्त्व और मायातत्त्वका परस्पर दो प्रकारका सम्बन्ध है; पहला सम्बन्ध इस प्रकार है-आत्मस्वरूपके अतिरिक्त जो भी अन्य स्वरूप प्रकाशित होता है, वह 'माया' है और आत्मस्वरूपसे बहुत दूर अनात्म अज्ञान भी माया है॥५४॥ अनुभाष्य-अर्थं (परमार्थभूतं मां) ऋते (बिना) यत् प्रतीयेत (मत्प्रतीतौ तत्प्रतीत्यभावात् मत्तो बहिरेव यस्य प्रतीतिरित्यर्थः), यच्चात्मनि न प्रतीयेत (यस्य च मदाश्रयत्वं बिना स्वतः प्रतीतिर्नास्तीत्यर्थः), तत् (तथालक्षणं वस्तु) आत्मनो (मम परमेश्वरस्य) यथाभासः (आभासो ज्योतिर्बिम्बस्य स्वीय-प्रकाशाद्व्यवहितप्रदेशे कथञ्चिदुच्छलितप्रतिच्छवि-विशेषः, स यथा तस्माद्वहिरेव प्रतीयते, न च तं बिना तस्य प्रतीतिस्तथा सा) यथा तमः ('तमःशब्देन तमःप्रायं वर्णशाबल्यमुच्यते' तद् यथा तन्मूलज्योतिष्सदपि तदाश्रयत्वं बिना न सम्भवति तद्वदियं) मायां (जीवमाया-गुणमायेति द्व्यात्मिकां मायाख्याशक्तिं) विद्यात् (जानीयात्)। श्लोक-भावानुवाद-मुझ परमार्थके बिना मेरी प्रतीतिमें जिस वस्तुकी प्रतीतिका अभाव है अर्थात् मेरे बाहरमें ही जिसकी प्रतीति है और मेरे आश्रयके बिना जिसकी स्वतः प्रतीति भी

[ १/५४-५५

नहीं है, वैसे लक्षणवाली वस्तु मुझ परमेश्वरका 'आभास' है। 'आभास' कहनेसे ज्योतिर्बिम्बके अपने प्रकाशसे दूरवर्ती प्रदेशमें उच्छलित जो एक प्रकारकी प्रतिच्छवि है, उसका ही बोध होता है। वह आभास जिस प्रकार ज्योतिर्बिम्बके बाहर ही प्रतीत होता है और ज्योतिर्बिम्बके बिना उसकी प्रतीति नहीं है, जीवमाया भी उसी प्रकार है। यहाँ 'तमः' शब्दके द्वारा पूर्वकथित तमःप्राय वर्णशाबल्य (अर्थात् वर्ण-वैचित्र्य) कथित हुआ है। जिस प्रकार मूल ज्योतिर्मय पदार्थमें अवस्थान ना करनेपर भी मूल ज्योतिर्वस्तुके आश्रयके बिना तमः की स्वतः सम्भावना नहीं है, उसी प्रकार परमार्थभूत भगवान्के अतिरिक्त तमोस्थानीय गुणमायाकी भी स्वतः प्रतीति नहीं है। जीवमाया और गुणमाया, इन दो प्रकारकी माया नामक शक्ति जानो॥५४॥

श्रीमद्भागवत (२/९/३४)- यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु। प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्॥५५॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥५५॥ अमृतप्रवाह भाष्य-जिस प्रकार समस्त महाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश) बृहद् और क्षुद्र (ब्रह्मासे एक चींटीतक) सभी जीवोंके भीतर प्रविष्ट (संलग्न) होकर भी अप्रविष्ट रूपमें (बाहर) स्वतन्त्र विद्यमान होते हैं, उसी प्रकार मैं भूतमय (भौतिक) जगत्में सभी जीवोंमें सत्त्वाश्रयरूप परमात्माके रूपमें प्रविष्ट होनेपर भी पृथक् भगवत् स्वरूपमें नित्य विराजमान होता हूँ और भक्तोंका एकमात्र प्रेमास्पद (प्रेमका विषय) हूँ। तात्पर्य यह है कि पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश, ये सभी महाभूत पाँच रूपोंमें होकर जैसे इस स्थूल-जगत्‌को प्रकाश करते हुए उसके उपकरण रूपमें उसके भीतर रहनेपर भी महाभूत अवस्थामें स्वतन्त्र हैं, इसी प्रकार चिन्मय परमेश्वर अपनी जड़शक्ति और जीवशक्तिके द्वारा जगत्की सृष्टि करके एकांशमें जगत्में सर्वव्यापी होकर रहनेपर भी युगपत् अर्थात् एक ही समयमें अपने चिद्धाममें पूर्ण चिन्मय-विग्रहरूपमें भी नित्य विराजमान रहते हैं। और चित्-विग्रहके किरण-परमाणुस्वरूप जीव शुद्ध-प्रेममार्गमें उनके विमल-प्रेमका आस्वादन करते हैं-यही रहस्य है॥५५॥ अनुभाष्य-यथा महान्ति भूतानि (आकाशादीनि) उच्चावचेषु भूतेषु (देवमनुष्यतिर्यगादिषु) अप्रविष्टानि (बहिःस्थितान्यपि) अनुप्रविष्टानि (अन्तःस्थितानि भान्ति), तथा [लोकातीत-वैकुण्ठ-स्थितत्वेन अप्रविष्टोऽपि] अहं तेषु (तत्तद्गुणविख्यातेषु) नतेषु (प्रणत-जनेषु) प्रविष्टो (हृदि स्थितः) [अहं भामि अन्तकरणेषु दर्शनं दातुम्; तथा अप्रविष्टः बहिः स्थितश्च तेषां नयनेषु स्वसौन्दर्यमर्पयितुं, नासासु स्वसौरभ्यं प्रवेशयितुं, तैः सहोक्तिप्रत्युक्तौ कुर्वन् तेषां कर्णेषु स्वसौस्वर्यामृतं पूरयितुं, स्पर्शनालिङ्गनादि-दानैस्तेषामङ्गेषु स्वीयसौकुमार्य-माधुर्यादिकं चानुभावयितुमिति तेषु गुणातीत-भक्तेषु अन्तर्बहिर्मया त्यक्तु प्रेम-भक्तिर्नाम-रहस्यमिति सूचितम्]। श्लोक-भावानुवाद-जिस प्रकार पञ्चमहाभूतादि देवता-मनुष्य-तिर्यगादिके बाहर स्थित होकर भी उनके भीतरमें अवस्थित होकर प्रकाशमान हैं, वैसे लोकातीत वैकुण्ठमें अवस्थित होनेके कारण अप्रविष्ट रहकर भी मैं (अपने-अपने गुणोंसे विख्यात) उन शरणागत भक्तोंके हृदयमें स्थित हूँ। [प्रणत भक्तोंके अन्तःकरणमें दर्शन प्रदान करनेके लिये ही मैं उनमें प्रविष्ट रहता

२२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/५५-५६ ] हूँ। और उनके नेत्रोंको अपना सौन्दर्य दिखलानेके लिये, उनकी नासिकामें अपने अङ्गोंकी सुगन्ध सुँघानेके लिये, उनके साथ वार्तालाप करते-करते उनके कानोंमें अपनी मधुर स्वररूपी अमृतकी लहरी उड़ेलनेके लिये, स्पर्श और आलिङ्गनादिके दानके द्वारा उनके अङ्गोंमें अपनी सुकुमारता और माधुर्य आदिका अनुभव करानेके लिये मैं अप्रविष्ट अर्थात् बाहरमें अवस्थानकर क्रीड़ा करता हूँ। मैं उन गुणातीत भक्तोंका परित्याग करनेमें असमर्थ हूँ, इसलिये उन भक्तोंके भीतर और बाहरमें परमासक्ति सहित मेरा नित्य विलास होता है। उन भक्तोंके जिस प्रकारके भावोंके द्वारा मैं वशीभूत होता हूँ, वे प्रेमाभक्ति नामक भाव ही रहस्य हैं॥५५॥ श्रीमद्भागवत (२/९/३५) — एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा॥५६॥ अनुवाद—आत्मतत्त्वके जिज्ञासु व्यक्ति मेरे स्वरूपतत्त्वका अन्वय-व्यतिरेक क्रमसे अथवा विधि-निषेधके द्वारा विचार करके जो वस्तु सर्वत्र और सर्वदा नित्य है, उस विषयमें ही परिप्रश्न करेंगे॥५६॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जो आत्मतत्त्व जिज्ञासु हैं, वे लोग अन्वय-व्यतिरेकके द्वारा इस विषयमें विचार करते हुए जो वस्तु सर्वत्र और सर्वदा नित्य है, उसीका ही अनुसन्धान करेंगे। तात्पर्य यह है कि प्रेम-रहस्य जिस उपायसे साधित होता है, उसका नाम साधन-भक्ति है। तत्त्वजिज्ञासु पुरुष सद्गुरु चरणाश्रय करके उनसे अन्वय-व्यतिरेक अर्थात् विधि-निषेधकी शिक्षा ग्रहण करते हुए तत्त्वानुशीलन करते-करते तत्त्वज्ञान प्राप्त करेंगे॥५६॥ श्रीमद्भागवतमें महाप्रभु श्रीचैतन्यदेवका मत सम्पूर्णरूपमें है। भागवत ग्रन्थमें अठारह हजार श्लोक हैं, उन सभी श्लोकोंमें जो कुछ भी है, उसका मूल ये चार श्लोक हैं। ‘अहमेव’ श्लोकमें भगवत्-तत्त्व, भगवत्-स्वरूप, उनके गुण और लीला संक्षेपमें वर्णित है। ‘ऋतेऽर्थं’ श्लोकमें भगवत्-स्वरूपतत्त्वसे पृथक्-रूपमें प्रतीत होनेवाले मायातत्त्व और उस मायातत्त्वके सम्बन्धजनित मायाशक्तिके वशमें होने योग्य जीवतत्त्व और जीवके भोगके योग्य जड़तत्त्वका विचार है। इन दो श्लोकोंके द्वारा सम्बन्धज्ञानको सम्पूर्णरूपसे जाना जा सकता है। ‘यथा महान्ति’ श्लोकमें जीव और जड़से भगवत्-तत्त्वका अचिन्त्यभेदाभेद होनेपर भी भगवान्‌का नित्यस्वरूपमें पृथक् अवस्थान और जीवका उनके चरणोंका आश्रय करके महाप्रेमम्पत्ति-लाभरूप परम प्रयोजन कहा गया है। ‘एतावदेव’ श्लोकमें उस परम प्रयोजनको प्राप्त करनेका एकमात्र उपाय साधनभक्तिको बतलाया गया है। साधनभक्तिके अन्तर्गत लक्ष्य प्राप्ति करानेवाली सभी विधियोंको अनुकूलभावमें ‘अन्वय’ कहा गया है। लक्ष्यप्राप्तिमें बाधकरूप प्रातिकूल्यजनक सभी क्रियायोंकी निषेधमें परिगणना करके ‘व्यतिरेक’ शब्दका प्रयोग किया गया है। साधनतत्त्वका नाम ‘अभिधेय’ है अर्थात् शास्त्रकी अभिधावृत्तिसे जो उपदेश प्राप्त होता है, उसे अभिधेय कहते हैं॥५३-५६॥ अनुभाष्य—आत्मनः (मम भगवतः) तत्त्वजिज्ञासुना (स्वस्य श्रेयःसाधने यथार्थ्यमनुभवितुमिच्छुना) एतावदेव जिज्ञास्यं (श्रीगुरुचरणेभ्यः शिक्षणीयम्) [किं तत्] यत् (एकमेव वस्तु) अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां (विधि-निषेधाभ्यां) पहला अध्याय | २३

[ १/५६-५७ सर्वदा सर्वत्र स्यात् (इति)। [स्वर्गापवर्गप्रेम्सु मध्ये आत्मनः श्रेयः किमिति प्रश्ने-प्रेमा तु स्वस्यैवान्वय-व्यतिरेकाभ्यां सिद्ध्यति, स्वर्गापवर्गौ ताभ्यां तावत् न सिद्धतः। यथा-जिज्ञास्येषु मध्ये एतावदेव जिज्ञास्यं, किं तत्? अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां योगायोगाभ्यां सम्भोग-विप्रलम्भाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वब्रह्माण्डवर्त्तिनि श्रीवृन्दावनादौ दास-सखि-गुरु-प्रेयसीषु सर्वदा नित्यमेव महाप्रलय-समयेऽपीति दास्य-सख्य-वात्सल्य-शृङ्गाररसानां आस्वादनं व्यञ्जितम्]। श्लोक-भावानुवाद-अपने श्रेयके साधन हेतु मुझ भगवान्‌को यथार्थ अनुभव करनेके अभिलाषी व्यक्तियोंके लिये जो श्रीगुरुचरणोंमें शिक्षणीय है, वह क्या है? वह एक अद्वितीय वस्तु होकर जो विधि-निषेध क्रमसे सदा सर्वत्र विद्यमान है। [तत्त्वजिज्ञासु पुरुष स्वर्ग, अपवर्ग और भगवत्-प्रेम, इन श्रेयोंने किसकी जिज्ञासा करेंगे? भगवत्-प्रेम तो स्वयं ही अन्वय और व्यतिरेक भावसे सिद्ध होता है, किन्तु इनमें स्वर्ग और अपवर्ग (मोक्ष) स्वयं कभी भी उस प्रकारसे सिद्ध नहीं हो सकते। जैसे जिज्ञासाओंमें यही जिज्ञासा करो कि वह क्या है? अन्वय-व्यतिरेक रूपमें अर्थात् योग और अयोग क्रमसे अथवा सम्भोग और विप्रलम्भ भावसे जो 'सर्वत्र' है, अर्थात् समस्त ब्रह्माण्डोंके अन्तर्गत श्रीवृन्दावनादिमें दास, सखा, गुरु (माता-पिता) और प्रेयसियोंमें जो 'सर्वदा' अर्थात् नित्य ही तथा यहाँ तक कि महाप्रलयकालमें भी विद्यमान रहता है (इसके द्वारा दास्य, सख्य, वात्सल्य और शृङ्गाररसका आस्वादन सूचित होता है)]॥५६॥ श्रीकृष्णकर्णामृत (१)- चिन्तामणिर्जयति सोमगिरिर्गुरुर्मे- शिक्षागुरुश्च भगवान् शिखिपिच्छमौलिः। यत्पादकल्पतरुपल्लवशेखरेषु लीलास्वयम्वररसं लभते जयश्रीः॥५७॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥५७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-चिन्तामणिस্বরূপ सोमगिरि नामक जो मेरे गुरु हैं, वे जययुक्त हों। मेरे शिक्षागुरु मयूरपुच्छधारी भगवान् भी जययुक्त हों। उनके कल्पवृक्षरूप चरणकमलोंके पल्लवरूप नखोंके अग्रभागकी शोभासे आकृष्ट होकर जयश्री अर्थात् श्रीमती राधिका स्वयंवरसे उत्पन्न सुखका आस्वादन करती हैं॥५७॥ अनुभाष्य-'श्रीवल्लभ-दिग्विजय' ग्रन्थमें द्राविड़ त्रिदण्डि संन्यासी श्रीबिल्वमङ्गल ठाकुरका आविर्भावकाल अष्टम शताब्दी शकमें बतलाया गया है। बिल्वमङ्गलजीका द्वारकाधीश-विग्रहके प्रतिष्ठाता राजविष्णुस्वामीके प्रधान शिष्यके रूपमें उल्लेख किया गया है। बिल्वमङ्गलजीके शिष्य देवमङ्गल आदि हैं। बिल्वमङ्गलजीने सात सौ वर्षतक वृन्दावनमें ब्रह्मकुण्डके तटपर भजन किया था। वल्लभभट्टके साथ भेंट होनेके बाद उनके श्रीविग्रहकी पूजाका भार हरि-ब्रह्मचारीके ऊपर दे दिया गया। शङ्कर-सम्प्रदायकी द्वारका मठ तालिकामें भी चित्सुखाचार्य (कल्यब्द २७१५) बिल्वमङ्गलजीका नाम पाया जाता है। लीलाशुक श्रीबिल्वमङ्गल ठाकुरजीने अप्राकृत वृन्दावनकी लीलामें प्रवेशकी लालसासे श्रीकृष्णकर्णामृत-गीतके प्रारम्भमें तीन प्रकारके गुरुवर्गकी जयका उल्लेख किया है। २४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/५७-५८ ]

मे (मम) गुरुः (वर्त्मप्रदर्शक-श्रवणगुरुः) चिन्तामणिः जयति। [मन्त्रगुरुः] सोमगिरिः जयति। [चैत्त्यः] शिक्षागुरुः शिखिपिञ्छमौलिः (शिखिपिञ्छैरेव मौलिः शिरोभूषणं यस्य सः) भगवान् (वृन्दावनचन्द्रो) जयति। यत्पादकल्पतरु-पल्लवशेखरेषु (यस्य भगवतः पादौ एव कल्पतरुपल्लवौ तयो शेखरेषु पदनखाग्रेषु) जयश्रीः (जया चासौ श्रियश्चेति महालक्ष्मीः वृन्दावनेश्वरीत्यर्थः) लीलास्वयम्वररसं (लीलया गाढानुरागेण यः स्वयम्वरस्तरसं सुखं) लभते। श्लोक-भावानुवाद—मेरे पथप्रदर्शक और श्रवणगुरु चिन्तामणिकी जय हो। मेरे मन्त्रगुरु सोमगिरिकी जय हो। मोरपंख जिनके सिरका भूषण है, मेरे शिक्षागुरु वे भगवान् वृन्दावनचन्द्र श्रीकृष्ण जययुक्त हों, जिनके कल्पवृक्षकी भाँति चरणकमलोंके पल्लवस्वरूप नखके अग्रभागसे श्री अर्थात् महालक्ष्मीको भी जय करनेवाली वृन्दावनेश्वरी श्रीमती राधिका गाढ़ अनुरागके कारण लीलारसका सुख लाभ करती हैं॥५७॥ अमृतानुकणिका—श्रीकृष्णने ही कृपा करके बिल्वमङ्गलके चित्तमें इस प्रकार उपायोंकी स्फूर्ति करायी, जिनका अवलम्बन करके उन्होंने श्रीकृष्णके सौन्दर्य-माधुर्यादि अनुभव करनेकी योग्यता प्राप्त की। और पुनः श्रीकृष्णने ही कृपा करके उनके हृदयमें अपने सौन्दर्य-माधुर्यादिकी स्फूर्ति कराकर उसका अनुभव कराया। इस प्रकार श्रीकृष्ण ही अनुभव-विषयमें उनके शिक्षागुरु हुए॥५७॥ शिक्षागुरुके रूपमें दया :- जीवे साक्षात् नाहि ताते गुरु चैत्यरूपे। शिक्षागुरु हय कृष्ण महान्तस्वरूपे॥५८॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥५८॥ अमृतप्रवाह भाष्य—अन्तर्यामी गुरु चैत्यरूपमें अर्थात् चित्तमें अवस्थित होते हैं, इसलिये उनका सामने साक्षात्कार नहीं हो पाता। इसलिये श्रीकृष्ण महान्त अर्थात् श्रेष्ठ भक्तके रूपमें शिक्षागुरु होते हैं॥५८॥ अनुभाष्य—बद्धजीवका श्रीकृष्णके साथ साक्षात्कार नहीं होता है। इसलिये श्रीकृष्ण जीवोंके चित्तमें श्रीकृष्णभक्तिका विवेक उदित कराकर चैत्यशिक्षागुरु और महान्तस्वरूप होकर शिक्षागुरु होते हैं॥५८॥ अमृतानुकणिका—अब महान्तरूप शिक्षागुरुकी प्रयोजनीयताके विषयमें कह रहे हैं। मायाबद्ध जीवका मन नाना प्रकारकी दुर्वासनाओंसे परिपूर्ण है। भौतिक सुखभोगमें ही मत्त जीवकी श्रीकृष्णोन्मुखता स्वतः अथवा अपने समान ही लोगोंके सिखलानेसे जाग्रत नहीं होती, श्रीप्रह्लाद वचन (भाः ७/५/३०)—“मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम्।” भक्ति प्रतिपादक शास्त्रोंके प्रमाणोंसे महान्त गुरु संसार-सुखकी तुच्छता और भगवत्-सेवाकी परम लोभनीयता दिखलाते हैं। और भी भगवत्-लीला-कथादि सुनाकर जीवको इतना आनन्दित करते हैं, जिससे उसके हृदयकी दुर्वासना क्रमशः क्षीण होती जाती है। जीव तब यह विचार करता है कि जिनकी लीला-कथा ही इतनी मधुर है, तब उनकी लीला कितनी मधुर होगी? और उस लीलामें साक्षात् रूपसे जो श्रीभगवान्की सेवा करते हैं, उनके द्वारा अनुभूत आनन्द

पहला अध्याय | २५

[ १/५८-५९ क्या अपूर्व होगा? महापुरुषोंकी कृपाशक्तिसे और लीला-कथाके माहात्म्यसे जीवकी बहिर्मुखता दूर हो जाती है तथा जीव क्रमशः भक्ति पथपर अग्रसर होता है॥५८॥ साधुसङ्गकी कर्त्तव्यता; साधु-गुरुका धर्म, लक्षण और स्वभाव :- श्रीमद्भागवत (११/२६/२६)— ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान्। सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ ५९ ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥५९॥ अमृतप्रवाह भाष्य—इसलिये दुःसङ्गका परित्याग करके बुद्धिमान व्यक्ति सत्सङ्ग करेंगे। साधुजन साधु-उपदेशोंके द्वारा उनके समस्त भक्ति-प्रतिकूल वासनाबन्धनको काट देंगे॥५९॥ अनुभाष्य—जब उर्वशी पुरूरवाका सङ्ग त्याग करके चली गयी, तब पुरूरवाने शोकमें अधीर होकर वर्षोंतक अनुताप किया। तत्पश्चात् जब उनका विवेक उदित हुआ, तब उन्होंने असत्सङ्गके परिणामको समझा। श्रीभगवान् उद्धवजीके निकट इस उपाख्यानको वर्णन कर रहे हैं- ततः दुःसङ्गं (योषित्सङ्गं योषित्सङ्गिसङ्गं च) [दूरे] उत्सृज्य (विहाय) बुद्धिमान् (सदसद्विवेकी) सत्सु (विरक्तेषु हरिजनेषु) सज्जेत (हरिजनसङ्गं सर्वात्मना कुर्यात्)। [यतः] सन्तः (साधवः) अस्य (विषयाभिनिविष्टस्य) मनोव्यासङ्गं (विरुद्धामासक्तिम्) उक्तिभिः (सदुपदेशैः) छिन्दन्ति (नाशं कुर्वन्ति)। श्लोक-भावानुवाद—सत्-असत्को जाननेवाले विवेकी जनोंको स्त्रीसङ्ग और स्त्रीसङ्गीके सङ्गका दूरसे ही त्यागकर संसारसे विरक्त भक्तजनोंका सभी प्रकारसे सदा सङ्ग करना चाहिये। वे साधु विषयोंमें अभिनिवेशवाले व्यक्तिकी भगवत्-विरुद्धासक्तिका अपने सदुपदेशोंसे नाश करते हैं॥५९॥ अमृतानुकणिका—महाप्रभुने 'दुःसङ्ग' का अर्थ इस प्रकार किया है (मध्य २४/९४)— “'दुःसङ्ग' कहिये—'कैतव', आत्मवञ्चना'। कृष्ण, कृष्णभक्ति बिना अन्य कामना॥” अर्थात् “छलयुक्त आत्मवञ्चक 'दुःसङ्ग' है। श्रीकृष्ण-कामना और श्रीकृष्णभक्ति-कामनाके अतिरिक्त अन्य कोई भी कामनाका सङ्ग भी 'दुःसङ्ग' है।” असत् लोगों अथवा असत् वस्तुओंका कुछ समयके लिये शरीरके द्वारा त्याग किया जा सकता है, परन्तु मनको उनसे दूर रखना अति कठिन है; मन पुनः उन असत् वस्तुओंकी ओर धावित होता है। असत् प्राकृत वस्तुओंके साथ अनादिकालसे सम्बन्धके कारण प्राकृत भोग्य वस्तुओंके साथ ही मनका घनिष्ठ सम्बन्ध हो गया है। उर्वशीके द्वारा त्याग किये जानेपर पुरुरवा भोगकामनासे उसके वशीभूत होकर अत्यन्त दुःखी हो गये। विवेक जाग्रत होनेपर उस भोगधर्मको त्यागकर जैसे उनका मङ्गल हुआ था, उसी प्रकार सभी बुद्धिमान् व्यक्ति ही नित्य-मङ्गलप्रद उपदेश देनेवाले साधु व्यक्तियोंके सङ्गके प्रभावसे चिरकालके संस्कारोंके द्वारा पुष्ट मनोधर्मरूप भोगपिपासाको उन साधु वाक्योंके प्रभावसे काटनेमें समर्थ होते हैं। साधु उपदेशों और भगवत्-लीला-कथाके द्वारा तथा सर्वोपरि अपनी कृपाके द्वारा इन्द्रिय-भोगवासना २६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/५९-६० ]

दूर कर सकते हैं। इस श्लोककी टीकामें श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती लिखते हैं—'पुण्यकर्म, तीर्थसेवा, देवसेवा और यहाँ तक कि शास्त्रज्ञानादिमें भी इस प्रकार विषयासक्ति दूर करनेका सामर्थ्य नहीं है।' इसलिये बाहरसे दुःसङ्ग त्यागकर साथ-ही-साथ भक्त-सङ्ग एकान्त आवश्यक है, अन्यथा दुर्वासनारूप दुःसङ्ग हृदयमें ही रहेगा। इसलिये कहा गया है कि दुःसङ्ग त्यागकर सत्सङ्ग करो। जो दुःसङ्गका त्यागकर सत्सङ्ग करते हैं, वे ही बुद्धिमान् हैं और जो ऐसा नहीं करते हैं, वे बुद्धिहीन हैं। जो साधु पुरुष ऐसा हितोपदेश करते हैं, वे ही शिक्षागुरु हैं, इसे प्रमाणित करनेके लिये ही यह श्लोक उद्धृत हुआ है॥५९॥ साधुसङ्गमें हरिकथा श्रवणका फल,—श्रद्धा, भाव और प्रेमोदय :— श्रीमद्भागवत (३/२५/२५)— सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः। तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥६०॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥६०॥ अमृतप्रवाह भाष्य—साधुसङ्गमें हृदय और कानोंको रसपूर्ण लगनेवाली मेरी बलवती कथाओंकी आलोचना होती है। उन-उन कथाओंको श्रवण करते-करते अतिशीघ्र अपवर्ग पथस्वरूप मुझमें पहले श्रद्धा, तत्पश्चात् रति और अन्तमें प्रेमभक्ति उदित होती है॥६०॥ अनुभाष्य—देवहूतिने जब अपने पुत्र कपिलदेवसे अपने कल्याणकी जिज्ञासा की, तो उसके उत्तरमें श्रीकपिलदेवने कहा— सतां (हरिजनानां) प्रसङ्गात् (प्रकृष्टात् सङ्गात्) मम वीर्यसंविदः (वीर्यस्य सम्यग्वेदनं यासु ताः) हृत्कर्णरसायनाः (हृत्कर्णयोः रसायनाः श्रोत्रमनोऽभिरामाः सुखदाः) कथा भवन्ति। तज्जोषणात् (तासां जोषणात् सेवनात्) अपवर्गवर्त्मनि (अपवर्गोऽविद्यानिवृत्तिः एव वर्त्म यस्मिन् तस्मिन् हरौ) [प्रथमं] श्रद्धा [ततः] रतिः (भावः, ततः) भक्तिः (प्रेमा) आशु (शीघ्रं) अनुक्रमिष्यति (अनुक्रमेण भविष्यति)। [प्रथमं श्रद्धा, ततः सत्सङ्गः, सङ्गात् तत्कथाश्रवणे तत्सेवनप्रवृत्तिः भजनक्रिया, ततः प्रकृष्टात् सङ्गात् अनर्थनिवर्त्तिकाः कथाः, ततस्ता एव कथा निष्ठा-मुत्पादयन्त्यो मन्माहात्म्यवेदनं यतस्तथाभूता भवन्ति, ततो रुचि-मुत्पादयन्त्यो हृत्कर्णरसायना भवन्ति। तासां कथानां जोषणात् प्रीत्यास्वादनात् भगवति श्रद्धा आसक्तिर्भावः प्रेमा अनुक्रमिष्यति]। श्लोक-भावानुवाद—हरिजनोंके प्रकृष्टरूपसे सत्सङ्गमें मेरे वीर्यका सम्पूर्ण ज्ञान करानेवाली, हृदय और कानोंको रसीली लगनेवाली अर्थात् श्रवणमें मनोहर और सुख देनेवाली कथाएँ होती हैं। उनके सेवनसे अविद्याकी निवृत्ति हो जाती है और श्रोता मेरी प्राप्तिके मार्गपर चल पड़ता है। पहले श्रद्धा, तब भाव और उसके बाद शीघ्र ही प्रेमका क्रमशः उदय होता है। [पहले श्रद्धा होनेपर सत्सङ्ग होता है। सत्सङ्गमें भगवत्-कथा श्रवणकर भजनक्रिया प्रारम्भ होती है। निरन्तर साधुसङ्गसे अनर्थ निवृत्तिका क्रम आता है, तब उस कथासे निष्ठाका जन्म होता है, जिससे मेरे माहात्म्यका यथार्थ ज्ञान साधकको होता है। निष्ठापूर्वक मेरी कथाओंका सेवन करनेसे उनमें रुचि उत्पन्न हो जाती है, तब वे कथाएँ कानों और हृदयको रसपूर्ण लगने लगती हैं। इन कथाओंका प्रीतिपूर्वक आस्वादन करनेसे क्रमशः श्रद्धासे आसक्ति, आसक्तिसे भाव और भावसे प्रेमका आविर्भाव होता है]॥६०॥

पहला अध्याय | २७

[ १/६१-६२ ईशभक्तका तत्त्व और प्रकार-भेद :- ईश्वरस्वरूप भक्त—ताँर अधिष्ठान। भक्तेर हृदये कृष्णेर सतत विश्राम ॥६१॥ अनुवाद—जो भक्त निरन्तर कृष्णभजनमें निमज्जित रहते हैं, वे ईश्वरस्वरूप कहे जाते हैं, क्योंकि श्रीकृष्ण सदा उनके हृदयमें विश्राम अर्थात् सुखपूर्वक वास करते हैं ॥६१॥ अमृतप्रवाह भाष्य—ईश्वरके सच्चिदानन्दस्वरूपमें जिनकी भक्ति है, उनमें ही अर्थात् उनका हृदय ही श्रीकृष्णका वास स्थान है॥६१॥ अनुभाष्य—ईश्वर ही एकमात्र अद्वितीय वस्तु हैं। वही ईश्वर सर्वशक्तिमान् हैं। भक्त उनके शक्तिजातीय स्वरूप हैं, शक्तिमान्-जातीय वस्तु नहीं हैं। श्रीकृष्णसे सम्बन्धित सेवावृत्ति भजनशील-भक्तमें अवस्थित है, इसलिये भक्तरूपी आधारमें श्रीकृष्णकी स्थिति है॥६१॥ अमृतानुकणिका—भक्तका हृदय श्रीकृष्णके विश्रामस्थलके तुल्य है। भक्तके प्रेमके वशीभूत होकर श्रीकृष्ण सदा केवल आनन्दके उपभोग और आनन्द प्रदान करनेके लिये भक्तके हृदयमें अवस्थान करते हैं। वे भक्तके प्रेम-रसका आस्वादन करके आनन्द उपभोग करते हैं और अपने सौन्दर्य-माधुर्य आदिका आस्वादन कराके भक्तको आनन्द प्रदान करते हैं। किसी समय और किसी प्रकारके उद्वेगकी छाया भी उस स्थानको स्पर्श नहीं कर सकती, क्योंकि भक्त कभी भी अपने दुःख-दैन्यकी बात भगवान्को नहीं बतलाते ॥६१॥ श्रीमद्भागवत (९/४/६८)— साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम्। मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि॥६२॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥६२॥ अमृतप्रवाह भाष्य—साधुजन मेरा हृदय और मैं ही साधुजनोंका हृदय हूँ। वे लोग मेरे अतिरिक्त अन्य किसीको भी नहीं जानते हैं; मैं भी उनके अतिरिक्त किसी अन्यको अपना नहीं मानता हूँ॥६२॥ अनुभाष्य—परम भागवत अम्बरीष महाराजके चरणोंमें दुर्वासा ऋषिके द्वारा अपराध किये जानेपर जब विष्णुचक्र दुर्वासा ऋषिके प्राण संहार करनेके लिये उद्यत हुए, तब वे सभी देवताओंसे सहायताके लिये प्रार्थना करने लगे। अन्तमें भगवान् श्रीविष्णुने दुर्वासा ऋषिको अम्बरीष महाराजके श्रीचरणोंमें क्षमा-भिक्षा करनेके लिये उपदेश देते हुए वास्तवमें इस श्लोकके माध्यमसे भागवत-साधुओंका परम महत्व दिखलाया— साधवः मह्यं (मम) हृदयं (प्राणतुल्याः), साधूनां तु अहं हृदयम्। ते (साधवः) मदन्यत् (मत्तः अन्यत्) न जानन्ति, अहम् (अपि) तेभ्यः (सकाशात्) मनाक् (ईषत्) अन्यत् न [जानामि, भक्तानामहमेव सर्वात्मना सदा चिन्तनीयः, ममापि मदनुशीलनैकपराः सर्वात्मनाश्रितपदा भक्ताः सदा ध्येयाः]। श्लोक-भावानुवाद—साधु मेरे प्राणोंके समान हैं और साधुओंका हृदय मैं हूँ। मेरे अतिरिक्त वे किसी अन्यको नहीं जानते हैं, मैं भी निकटसे किञ्चित् अन्य किसीको नहीं जानता हूँ [अर्थात् भक्तोंके द्वारा मैं ही सम्पूर्णरूपसे सतत् चिन्तनीय हूँ और मैं भी अपने सभी प्रकारसे मुझपर आश्रित ऐकान्तिक भजन करनेवाले भक्तोंका सदा ध्यान करता हूँ] ॥६२॥ २८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

१/६३-६७ ] श्रीमद्भागवत (१/१३/१०)— भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूताः स्वयं प्रभो। तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता॥६३॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥६३॥ अमृतप्रवाह भाष्य—आपके जैसे भागवतजन स्वयं तीर्थस्वरूप हैं। आपलोग अपने अन्तःस्थित भगवान्‌की पवित्रताके बलसे पापियोंके पापोंसे मलिन सभी तीर्थोंको पवित्र करते हैं॥६३॥ अनुभाष्य—विदुरजीके विभिन्न तीर्थ-स्थानोंमें भ्रमण करनेके बाद हस्तिनापुर लौटनेपर युधिष्ठिर महाराजने इस श्लोकके द्वारा उनका अभिवादन किया था— हे प्रभो ! भवादृशाः तीर्थभूताः भागवताः (सन्तः) स्वान्तःस्थेन (स्वस्य अन्तःस्थितेन) गदाभृता (भगवता विष्णुना) तीर्थानि (मलिनजनसम्पर्केन अतीर्थानि सन्ति पुनः) तीर्थीकुर्वन्ति (महातीर्थीकुर्वन्ति) [भवताञ्च तीर्थाटनं तीर्थानामेव भाग्येन]। श्लोक-भावानुवाद—आपके समान तीर्थस्वरूप सन्त अपने हृदयमें स्थित भगवान् विष्णुके प्रभावसे पापियोंके सम्पर्कसे क्षीण-प्रभाव तीर्थोंको पुनः महातीर्थ बना देते हैं। [वस्तुतः आप लोगोंका तीर्थोंमें आगमन तीर्थोंका ही सौभाग्य है] ॥६३॥ सेइ भक्तगण हय द्विविध प्रकार। पार्षदगण एक, साधकगण आर॥६४॥ अनुवाद—भगवद्भक्त—पार्षद और साधक भेदसे दो प्रकारके होते हैं॥६४॥ अमृतप्रवाह भाष्य—भक्त दो प्रकारके होते हैं—भगवत्पार्षद और साधक। भगवत्पार्षदगण सिद्धसेवक मण्डलीके अन्तर्गत होते हैं। उनमेंसे कोई-कोई ऐश्वर्यपरायण होकर परव्योममें अवस्थान करते हैं, कोई-कोई माधुर्यपर होकर श्रीवृन्दावनमें श्रीकृष्णकी सेवामें अनुरक्त होते हैं। जो भक्त सेवासिद्धि प्राप्त करनेके लिये वैधी अथवा रागानुगा साधन-भक्तिका अवलम्बन करते हैं, उनको साधक कहा जाता है॥६४॥ ईशावतारके प्रकार :— ईश्वरेर अवतार ए तिन प्रकार। अंश-अवतार, आर गुण-अवतार॥६५॥ शक्त्यावेश-अवतार—तृतीय एमत। अंश-अवतार—पुरुष-मत्स्यादिक यत॥६६॥ ब्रह्मा, विष्णु, शिव—तिन गुणावतारे गणि। शक्त्यावेशावतार पृथु, व्यासमुनि॥६७॥ अनुवाद—भगवान्‌के अवतार तीन प्रकारके होते हैं—अंशावतार, गुणावतार और शक्त्यावेशावतार। पुरुषके रूपमें श्रीराम, वामनादि और अन्य रूपोंमें मत्स्यादि सब अंशावतार हैं। ब्रह्मा, विष्णु और शिव—ये तीन गुणावतार हैं तथा पृथु, व्यासमुनि आदि शक्त्यावेश अवतार हैं॥६५-६७॥ अमृतप्रवाह भाष्य—अंशावतार श्रीविष्णुके साक्षात् अवतार हैं अर्थात् ये अवतार मायाधीश हैं। सत्त्व, रजः और तमः, इन तीन गुणोंसे प्रतिभात भगवत्-अवतार गुणावतार हैं। जिन सभी पहला अध्याय | २९