तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४१६ तैत्तिरीये आरण्यके

ग्निर॒ग्निना॑गतः॑। सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा। संꣳ॒सूर्य्ये॑ण रोच- ते(२) ॥ १ ॥

यति" इति। (५ प्र०। ६ अनु०। १६ म०)। 'अस्मै' यजमानार्थं, वसन्तसम्बन्धिनावृतववयवौ चैत्रवैशाखमासौ खोचितभोगप्रदा- नसमर्थौ करोति ॥

अथ ग्रीष्मर्त्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह। (२)"समग्निरग्निना- गत • संꣳसूर्य्येण रोचते"(२) इति। अग्निशब्दाभ्यामत्युष्णौ ग्रीष्मावयवौ ज्येष्ठाषाढमासौ विवक्षितौ। तत्रैक 'अग्निः' ज्येष्ठ- मासरूपः, द्वितीयेन 'अग्निना' आषाढमासरूपेण, 'सं' 'गतः' अभूत्, तदुभयमासवर्त्तिनावादित्यो सवितृसूर्य्यशब्दाभ्यां विव- क्ष्येते। अयं महावीराख्यो देवो ज्येष्ठमासे 'सवित्रा' 'सं' 'गतः' आषाढमासे 'सूर्य्येण' 'सं'-गत्य 'रोचते' ॥

अस्य मन्त्रस्य ग्रीष्मर्त्तुपरतां दर्शयति। "समग्निरग्निनाग- तेत्याह ॥ ५ ॥ ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति" इति। (५ प्र०। ६ अनु०। १७ म०)। वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

तस्यैव* मन्त्रस्यार्थान्तरं दर्शयति। "समग्निरग्निनागतेत्याह। अग्निर्ह्यैवैषोऽग्निना सङ्गच्छते" इति। (५ प्र०। ६ अनु०। १८ म०)। 'एषः' महावीररूपः, 'अग्निः' आदित्यरूपेण 'अग्निना' सङ्ग- च्छते, इत्ययमर्थः प्रसिद्धः ॥

* अस्यैव इति तै० पु० पाठः

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ४४७

(४)स्वाहा॒ सम॒ग्निस्तप॑सा गतः। सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा। सᳵ सूर्य्ये॑णारोचिष्ट(४)। (५)ध॒र्त्ता दि॒वो विभा॑सि रज॑सः। पृ॒थि॒व्या॒ ध॒र्त्ता। उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य ध॒र्त्ता। ध॒र्त्ता दे॒वो दे॒-

पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह। (४)“स्वाहा समग्निस्तपसा गतः ० सᳵ सूर्य्येणारोचिष्ट”(४) इति। ‘स्वाहा’ शब्दो निपातत्वादनेकार्थः, अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासः ‘तपसा’ तापयुक्तेन आषाढमासेन, ‘स्वाहा’ सुष्ठु, समागतः’ ‘सं’ ‘गतः’ अभूत्, ‘सं’ ‘देवेन’ इत्यादि पूर्व्ववत् ॥

अस्य मन्त्रस्य पूर्व्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति। “स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह। पूर्व्वमेवोदितं। उत्तरेणा-भिष्टृणाति” इति। (५ प्र०। ६ अ०। १६ म०)। ग्रीष्मविषयत्वं पूर्व्वस्मिन् मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्तरमन्त्रेणापि* श्रुतिर्ब्रूते ॥

अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह। (५)“धर्त्ता दिवो विभासि रजसः ० अमर्त्यस्तपोजाः”(५) इति। हे महावीर वर्षर्तुरूपेण ‘दिवः’ द्युलोकस्य, ‘रजसः’ मेघादिरञ्जनोपेतस्य, ‘धर्त्ता’ धारकः, ‘विभासि’ प्रकाशसे। तथा ओषधोजननेन ‘पृथिव्याः’ अपि ‘धर्त्ता’ स्वकीयवृष्टिप्रसारणेन, ‘उरोः’ विस्ती-र्णस्य, ‘अन्तरिक्षस्य’ अपि ‘धर्त्ता’ हविर्द्वारेणोपकारकत्वात्, ‘देवानां’ अपि ‘धर्त्ता’ पोषकः, ‘देवः’ अतएव ‘अमर्त्यः’

---

* मन्त्रेणाभिगृह्णातीति ब्रूते इति तै० पु० पाठः।
३ K

४४८ तैत्तिरीये आरण्यके

वानां॑ । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः॑(५) । ⁽६⁾हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्य्या॑य त्वा ॥ २ ॥ ऊ॒र्द्धमि॒ममध्व॑रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ⁽६⁾ ।

मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति ‘तपोजाः’॥

अस्य मन्त्रस्य वर्षर्त्तूपरतां दर्शयति । “धर्त्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति” इति । (५ प्र०। ६ अ०। २० म०) । वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयं ॥

शारदर्त्तू*रूपेण स्तावकमन्त्रमाह । ⁽६⁾“हृदे त्वा मनसे त्वा • दिवि देवेषु होत्रा यच्छ”⁽६⁾ इति । हे महावीर त्वां, ‘हृदे’ हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । ‘मनसे’ मनोऽर्थं त्वामवेक्षे, अत्र हृन्मनःशब्दाभ्यां अनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावान्तरयुजकार्त्तिकमासावुपलक्ष्येते तन्मासद्वयोचितभोगसिद्धार्थमित्यर्थः, तथा ‘दिवे’ द्युलोकप्राप्त्यर्थं, ‘सूर्य्याय’ सूर्य्यप्राप्त्यर्थञ्च त्वामवेक्षे, ‘इमं’ अस्मदीयं, ‘अध्वरं’ यागं, ‘ऊर्द्धं कृधि’ उन्नतं कुरु, ‘होत्राः’ इमा होमक्रियाः, ‘दिवि’ द्युलोके, ‘देवेषु’ मध्ये, ‘यच्छ’ देहि कथय, इत्यर्थः ॥

अस्य मन्त्रस्य शारदर्त्तूपरतां दर्शयति । “हृदे त्वा मनसे लेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति” इति ॥ ६ ॥ (५ प्र०। ६ अ०। २१ म०) । वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

* शरदृतु इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४४६

$^{(७)}$विश्वा॑सां भुवां पते । विश्व॑स्य भुवनस्पते । विश्व॑स्य मनसस्पते । विश्व॑स्य वचसस्पते । विश्व॑स्य तपसस्पते॑ । विश्व॑स्य ब्रह्मणस्पते$^{(७)}$। $^{(८)}$दे॒व॒स्रूस्त्वं दे॑व घर्म दे॒वान् पा॑हि$^{(८)}$। $^{(९)}$तपो॒जां वाच॑म॒न्मे निय॑च्छ दे॒वायुव॑म्$^{(९)}$॥ ३ ॥

मन्त्रचरमभागेन सर्वेषां लोकानां होमक्रियाभिसम्बन्धं* दर्शयति । “दिवि देवेषु वाचा यच्छत्याह । होत्राभिरेवैनाँल्लोकान्त्सन्दधाति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । २२ म०) ॥

अथ हेमन्तर्त्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह । $^{(७)}$“विश्वासां भुवां पते ॰ विश्वस्य ब्रह्मणस्पते”$^{(७)}$ इति । जम्बूद्वीपादया या भुवः तासां ‘भुवां’ ‘विश्वासां’ सर्व्वासां, हे ‘पते’ पालक, हेमन्तर्त्तुरूप महावीर त्वामवेक्षे इति शेषः । ‘भुवनः’ भुवनस्य लोकजातस्य, ‘मनसः’ अन्तःकरणजातस्य, ‘वचसः’ वाक्यजातस्य, ‘तपसः’ तपोजातस्य, ‘ब्रह्मणः’ वेदजातस्य, ‘पते’ पालक, त्वामवेक्षे ॥

अस्य मन्त्रस्य हेमन्तर्त्तुपरतां दर्शयति । “विश्वासां भुवां पत इत्याह । हैमन्तिकावेवास्मा एतौ कल्पयति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । २३ म०) । वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

शैशिरर्त्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह । $^{(८)}$“देवस्रूस्त्वं देव घर्म देवान् पाहि”$^{(८)}$ इति । हे ‘घर्म’ प्रवर्ग्ग्य, ‘देव’ शैशिरर्त्तुरूप,

---

* सम्बन्धसिद्धिं इति तै० पु० पाठः
3 K 2

४५० तैत्तिरीये आरण्यके

(१०)गर्भोँ दे॒वानां॑(१०)। (११)पि॒ता म॑ती॒नां(११)। (१२)पति॑:

‘देवश्रूः’ देवेषु श्रूयमाणः, ‘त्वं’ ‘देवान्’, हविःप्रदानेन ‘पाहि’ रक्ष॥

अस्य मन्त्रस्य शैशिरर्त्तुपरतां दर्शयति। “देवश्रूस्त्वं देव घर्म देवान् पाहीत्याह। शैशिरावेवास्मा ऋतू कल्पयति” इति। (५ प्र०। ६ अ०। २४ मं०)। वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयं॥

अथ बहूनि वाक्यानि नानाविधगुणैः स्तावकान्युच्यन्ते। तत्रैकवाक्यमाह। (९)“तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवं”(९) इति। हे महावीर ‘अस्मे’ अस्मभ्यं, ‘तपोजां’ तपस उत्पन्नां, ‘देवायुवं’ देवान् इच्छन्तीं, ‘वाचं’ मन्त्ररूपां, ‘नियच्छ’ नितरां देहि, ‘तपोजां’ इत्यनेन यज्ञयोग्या मन्त्ररूपा वाग् विवक्ष्यते॥

तस्यास्तपस्विना पुरुषेण लभ्यमानत्वादित्येतद्दर्शयति। “तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवमित्याह। या वै मेध्या वाक्। सा तपोजाः। तामेवावरुन्धे” इति॥ ७॥ (५ प्र०। ६ अ०। २५ मं०)॥

वाक्यान्तरमाह। (१०)“गर्भो देवानां”(१०) इति। अयं महावीरः ‘देवानां’ सम्बन्धी ‘गर्भ’-रूपः देवैरपेक्षितस्य हविषोऽत्र गर्भरूपेणावस्थानात्॥

मन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति। “गर्भो देवानामित्याह। गर्भो ह्येष देवानां” इति। (५ प्र०। ६ अ०। २६ मं०)॥

वाक्यान्तरमाह। (११)“पिता मतीनां”(११) इति। देवैर्हविःप्रदानार्थं तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्तासां

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ४५१

प्र॒जानां॑(१२) । (१३)म॒तिः क॒वीनां॑(१३) । (१४)सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्राय॑तिष्ट । सᳵ सूर्य्ये॑णारुक्त(१४) । (१५)आयु॑र्दास्त्व-

प्रजानां मातुं,* महावीरः फलदानेन पालकत्वात् 'पिता' ॥ मतिशब्देन प्रजाविवक्षां दर्शयति। "पिता मतीनामित्याह१ प्रजा वै मतयः। तासामेष एव पिता। यत् प्रवर्ग्ग्यः। तस्मादे- वमाह" इति। (५प्र०।६अ०।२७म०) ॥० वाक्यान्तरमाह। (१२)“पतिः प्रजानां”(१२) इति। अयं महावीरः पूर्वोक्तरीत्या पालकत्वात् 'प्रजानां' स्वामी ॥ अस्य वाक्यास्यार्थे प्रसिद्धं दर्शयति। "पतिः प्रजानामि- त्याह। पतिर्ह्येष प्रजानां" इति। (५प्र०।६अ०।२८म०) ॥ वाक्यान्तरमाह। (१३)“मतिः कवीनां”(१३) इति। ये कवयः शास्त्रार्थाभिज्ञाः, तेषामभिज्ञानसाधनबुद्धिरूपोऽयं महावीरः, अनेन कर्म्मण्यनुष्ठिते तेन सुकृतेन प्रजोदयात्॥ अस्मिन्नर्थे प्रसिद्धं दर्शयति। "मतिः कवीनामित्याह। ॥ ८ ॥ मतिर्ह्येष कवीनां" इति। (५प्र०।६अ०।२६म०) ॥ वाक्यान्तरमाह। (१४)“सं देवो देवेन सवित्रायतिष्ट। सᳵ सूर्य्येणारुक्त”(१४)इति। अयं महावीरः 'देवः' 'देवेन' 'सवित्रा' 'सं'युज्य, 'अयतिष्ट' यजमानमनुग्रहीतुं प्रयत्नं कृतवान्। तथा 'सूर्य्येण' 'सᳵ'युज्य, 'आरुक्त' दीप्तवान्॥

---

* अयं इति तै० पु० पाठः।

४५२	तैत्तिरीये आरण्यके

म॒स्मभ्यं॑ घ॒र्म॒ वर्चो॑ दा॒ अ॑सि॑^{(१५)}। ^{(१६)}पि॒ता नो॑ऽसि पि॒ता नो॑ बोध^{(१६)}। ^{(१७)}आ॒यु॒र्द्धास्त॒नू॒धाः प॑यो॒धाः। व॒र्चो॒दा व॑रिवो॒दा द्र॑विणो॒दाः॥ ४ ॥

• अत्र देवशब्दद्वयेन आदित्यमहावीरौ विवक्षिताविति दर्शयति। “सᳵ देवो देवेन॑ सविचायतिष्ठ सᳵ सूर्य्येणारुक्तेत्याह। अमुञ्चैवादित्यं प्रवर्ग्र्यञ्च सᳵ शास्ति” इति। (५ प्र०। ६ अ०। ३० म०)। सम्यक् कथयतीत्यर्थः॥

वाक्यान्तरमाह। ^{(१५)}“आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं घर्म वर्चो दा असि”^{(१५)} इति। हे ‘घर्म’ महावीर, ‘त्वं’ ‘अस्मभ्यं’ ‘आयु’ स्तेजसोः* प्रदाता ‘असि’॥

अस्य वाक्यस्यायुःपरतां दर्शयति। “आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं घर्म वर्चो दा असीत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते” इति। (५ प्र० ६ अ०। ३१ म०) ॥

वाक्यान्तरमाह। ^{(१६)}“पिता नोऽसि पिता नो बोध”^{(१६)} इति। हे महावीर ‘नः’ अस्माकं, पालकत्वात् ‘पिता’ ‘असि’। अतः ‘पिता’ जनक, एव भूत्वा ‘नः’ अस्मान्, ‘बोध’ इदं इदं कुर्व्विति सन्मार्गं बोधय॥

महावीरे प्रवृत्तस्योत्तरकर्त्तव्यताया बुध्यमानत्वात् बोधकत्वमस्यावश्यमस्तीत्येतद्दर्शयति। “पिता नोऽसि पिता नो

---

* वर्चसेः, इति तै० पु० पाठः।

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४५३

अ॒न्तरि॑क्षप्र॒ उरोर्वरी॑यान् । अ॒शी॒महि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिँᳵसीः^(१७) । ^(१८)त्वम॑ग्ने गृह॒पति॒र्विशा॑मसि । विश्वा॑सां मानु॑षीणां । श॒तं पू॒र्भिर्य्यविष्ठ पा॒ह्यंह॑सः । समे॒द्धा-रँᳵ श॒तंᳵ हिमो॑ः । तन्द्राविणंᳵ हार्दि॒वानं॑ । इ॒हैव रा-

बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम्” इति । (५ प्र० । ६ अ० ० २२ म०) ॥

वाक्यान्तराण्याह । (१७)“आयुर्द्धास्तनूधाः पयोधाः ० अशी-महि त्वा मा मा हिंसीः”(१७) इति । अयं महावीरो दीर्घ-मायुः शरीरपाटवं* क्षीरसम्पदञ्च सम्पादयति । तथा कान्तिं पूजां धनञ्च प्रयच्छति । अन्तरिक्षं खोत्पन्नया ज्वालया प्रति-पूरयतीति ‘अन्तरिक्षप्रः’ अतएव ‘उरोः’ विशालादपि वस्तु-नः । ‘वरीयान्’ अतिशयेन विवृत्तः†, तादृश हे महावीर त्वां, ‘अशीमहि’ प्राप्नुयाम, प्राप्नुवन्तं मां, ‘मा’ ‘हिंसीः’ हिंसितं मा कुरु ॥

अथाग्निरूपेण स्तुत्यै‡ काञ्चिद्देवतामाह । (१८)“त्वमग्ने गृह-पतिर्विशामसि ० इहैव रातयः सन्तु(१८) इति । हे ‘अग्ने’ ‘त्वं’ ‘मानुषीणां’ मनुष्यजातियुक्तानां, ‘विश्वासां’ सर्व्वासाम्, ‘विशां’ प्रजानां, ‘गृहपतिः’ ‘असि’ गृहस्वामी, भवसि । हे ‘यविष्ठ’

---

* शरीरपोषकम् इति तै० पु० पाठः ।
† विस्तृतः इति तै० पु० पाठः । विवृतः इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
‡ स्तुतामेकां ऋचमाह इति तै० पु० पाठः ।

४५४ तैत्तिरीये आरण्यके

तय॑ः सन्तु^{(१८)} । ^{(१९)}त्वष्ट्री॑मती ते सपेय । सुरे॒ता रेतो॒ दधा॑ना ॥ वी॒रं वि॑देय॒ तव॑ स॒न्दृशि॑ । माहꣳ रा॒यस्पो॒षे॑ण॒ वियो॑षं^{(१९)} ॥ ५ ॥

रोच॑ते, सूर्य्या॑य त्वा, दे॒वायुवं॑, द्रवि॒णो दाः॑, दधा॑ना, द्वे च॑ ॥ अनु० ७ ॥

युवतम, 'पूर्भिः' धनादीनां पूरणैः, 'शतं' शतसम्वत्सरमायुः, 'पाहि' रक्ष । तथा 'शतꣳ हिमाः' शतसंवत्सरान्, 'समेद्धारं' सम्यगभिवृद्धियुक्तं, मां, 'अंहसः' 'पाहि' पापात् रक्ष । कीदृशं मां, 'तन्द्राविणं' तत्पालनात् पूर्व्वं तन्द्रियुक्तं कर्मण्यलसं, 'हार्दिवानं' तत्पालनादूर्द्ध्वं हृदयगतकर्मोत्साहवन्तं, 'रातयः' तदीयानि फलदानानि, 'इहैव' अस्मिन्नेव कर्माणि, 'सन्तु' ॥

कल्पः । अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति । त्वष्ट्रीमती ते सपेयेति । पाठस्तु । ^{(१९)}“त्वष्ट्रीमती ते सपेय • माहꣳरायस्पोषेण वियेषम्”^{(१९)} इति । हे महावीर, 'ते' तव, प्रसादात् 'अहं', पत्नी 'त्वष्ट्रीमती' सिक्ते रेतसि रूपाणां विकर्त्ता त्वष्टृशब्देन* युक्ता सती 'सपेय' पत्या सङ्गच्छेय । ततः सङ्गमादूर्द्ध्वं 'सुरेताः' शोभनेन पुत्रोत्पादनेन रेतसा युक्ता सती, 'रेतो दधाना' तादृशमेव पतिसम्बद्धं रेतो धारयन्ती, 'तव' 'संदृशि' त्वदीयकटाक्षे सति । 'वीरं' 'विदेय' कर्म्माणि

---

* त्वष्ट्रा देवेन इति तै० पृ० पाठः ।

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४५५

शूरं पुत्रं, लभेय । ‘अहं’ तत्प्रसादात् ‘रायस्पोषेण’ धन- पुष्ट्या, ‘मा वियोषं’ वियुक्ता मा भुवं ॥

अस्मिन्ननुवाके मन्त्रसङ्ख्यां दर्शयति । “नववैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः ॥६॥ नाभि- र्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे” इति । (५प्र०।६अ०। ३३म०) । अवकाश्यन्तेऽर्थम्प्रकाशयन्त इति ‘अवकाशाः’ मन्त्राः । ते चात्र ‘नव’-सङ्ख्याका* ऋत्विजां ‘भवन्ति’ । अपस्रं गोपासि- त्येको मन्त्रः, अच प्रावोरित्याद्या ऋतुविषयाः षएमन्त्राः†, तपोजामित्यादि मा मा हिंसीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, त्वमग्न इत्यादिको रात्रयः मन्विन्त्यन्तिको मन्त्र‡ एकः, एवं नवसङ्ख्याकाः । त्वष्टीमतीत्यादिकः पत्न्याः§ ‘दशमः’ मन्त्रः । पुरुषशरीरेऽपि छिद्रगताः ‘प्राणाः’ ‘नव’-सङ्ख्याकाः तदपेक्षया ‘नाभिर्दशमी’ अतो मन्त्रगतसङ्ख्यासाम्यात् ‘यजमाने’ ‘प्रा- णानेव’ सुस्थिरान्॥ करोति । अपि च ‘विराट्’ द्वारा ‘अन्नं’ अपि प्राप्नोति ॥

एतैर्मन्त्रैः सार्द्धं महावीरावेक्षणं विधत्ते । “यज्ञस्य शिरो- ऽच्छिद्यत । तद्देवा होताचभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते ।

---

* नवसङ्ख्याका भवन्ति इति D चिह्नितपु० पाठः ।
† परे मन्त्राः इति D चिह्नितपु० पाठः ।
‡ सन्वित्येको मन्त्रः इति तै० पु० पाठः ।
§ पत्न्यै इति D चिह्नितपु० पाठः ।
॥ सुस्थितान् इति D चिह्नितपु० पाठः ।
3 L

४५६ | तैत्तिरीये आरण्यके

एता वै होत्राः । होत्राभिरेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥ ॥१०॥ इति । (५ प्र०।६ अ०।३४ म०) । यदा धनुःकोट्या यज्ञपुरुषस्य, 'शिरः' छिन्नं तदा 'देवाः' तत् 'शिरः' 'होत्राभिः' यज्ञशरीरे प्रतिष्ठितवन्तः होमनिष्पादिका ऋत्विजां याः प्रत्यवेक्षणादि*क्रियाः, 'एताः' एव 'होत्राः' तस्मादृत्त्विजामवे- क्षणेन 'होत्राभिरेव' 'यज्ञस्य शिरः' प्रतिष्ठितं भवति ॥

अग्निश्रेष्ठ्यादिमन्त्रैरुपस्थानादूर्द्धकालीनत्वमवेक्षणस्य विध- त्ते । "रुचितमवेक्षन्ते । रुचिताद्वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । प्रजानाग् सृष्ट्यै†" इति । (५ प्र०।६ अ०।३५ म०) । रुचिधात्वर्थ- प्रतिपादकैः अग्निश्रेष्ठ्यादिकैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितो महावीरो रु- चितः तादृशं पश्चादवेक्षेरन्, पुरा 'प्रजापतिः' प्रवर्यात्, 'रुचि- तात्' एव 'प्रजाः' सृष्टवान्, अतोऽचापि 'सृष्ट्यै' तद्भवति ॥

पूर्वोक्तमेवानूद्य पुनः प्रशंसति । "रुचितमवेक्षन्ते । रुचि- ताद्वै पर्जन्यो वर्षति । वर्षुकः पर्जन्यो भवति । सं प्रजा वर्द्धन्ते" इति । (५ प्र०।६ अ०।३६ म०) पूर्वोक्तात् 'रुचितात्' प्रवर्यादेव कर्मानुष्ठानद्वारादित्यप्राप्त्या मेघः 'वर्षति' अतोऽचापि रुचिता- वेक्षणे 'पर्जन्यः' वर्षणशीलः, 'भवति', 'प्रजाः' च सम्यग्वर्द्धन्ते ॥

पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति । "रुचितमवेक्षन्ते । रुचि- तं वै ब्रह्मवर्चसं । ब्रह्मवर्चसिनो भवन्ति" ॥११॥ इति । (५ प्र०। ६ अ०।३७ म०) । 'ब्रह्मवर्चसं' श्रुताध्ययनसम्पत्तिः, 'रुचितं'

---

* अवेक्षणादि इति तै० पु० पाठः † सृष्ट्यैतत् इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ४५७

विद्वत्सभायां प्रकाशितं, भवति। अतो हवितावेक्षणेन ब्रह्मवर्चसयुक्ताः 'भवन्ति' ॥

अवेक्षणे पूर्व्वोक्तमन्त्रान् विधत्ते । “अधीयन्तोऽवेक्षन्ते । सर्व्वमायुर्य्यन्ति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ३८ म०) । 'अधीयन्तः' अपश्यं गोपामित्यादिमन्त्रान् पठन्तः, ऋत्विजोऽवेक्षेरन्, ततो* मन्त्रसामर्थ्यात् सर्व्वायुःप्राप्तिः ॥

पत्न्याः कञ्चिद्विशेषं विधत्ते । “न पत्न्यवेक्षेत । यत् पत्न्यवेक्षेत । प्रजायेत । प्रजां त्वस्यै निर्द्दहेत् । यन्नावेक्षेत । न प्रजायेत । नास्यै प्रजां निर्द्दहेत् । तिरस्कृत्य यजुर्व्वाचयति ॥ प्रजायते । नास्यै प्रजां निर्द्दहति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ३९ - म०) । अत्रायं विचारः, किं 'पत्न्यवेक्षेत', 'न' वेति अवेक्षणपक्षे प्रजोत्पत्तिलक्षणे गुणे सत्यपि तदीयां 'प्रजां' महावीरः 'निर्द्दहेत्' इत्येष महान् दोषः, अतः 'नावेक्षेत' इत्येकः पक्षः । अनवेक्षणपक्षे निर्द्दाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्तिः 'न' स्यादित्यन्यो दोषः, अतो दोषद्वयनिवृत्तये पत्नीं केनचिद्व्यवधानेन 'तिरस्कृत्य' 'लष्ट्रीमती' इति मन्त्रं पठेत् ॥

तस्मिन् मन्त्रे सपेयेत्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । “लष्ट्रीमती ते सपेयेत्याह । सपादिव प्रजाः प्रजायन्ते” ॥ १२॥ इति । (५ प्र० । ६ अ० । ४० म०) । स्त्रीपुरुषयोः समवायात् प्रजोत्पत्तिः प्रसिद्धा तस्मात् 'सपेय' इत्युच्यते ॥

ऋतवः, हि शिरः, सर्व्वपृष्ठे प्रव्रणक्ति, अनिपद्यमानजि-

---

* अतो इति तै० पु० पाठः ।

3 L 2

४५८ तैत्तिरीये आरण्यके

त्याह, गतेत्याह, शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति, रुन्धे, कवी- नामित्याह, प्राणाः, प्रतिदधाति, भवन्ति, वाचयति, चत्वारि च ॥ इति ५ प्रपाठके ६ अनुवाकः ॥

अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् ।

न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सोऽनुष्ठितावुत ।
प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याद्ययज्ञता ॥
प्रवृणक्त्युपसद्द्भ्यः प्रागिति वाक्यात् क्रतोर्विधेः ।
आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः ॥

ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते । न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति सोऽयं निषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति। तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवं । पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्तीति* वाक्येन क्रतौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न च विधिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वादयं निर्णयः, तथा सति प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन प्रयोगपरत्वनिर्णयात् प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः तत्सम्बन्धाद्वस्तुषूपचर्य्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात् प्रथमकाण्डं, तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्वितीयकाण्डं, एवमादावुत्पन्नत्वात् प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्वितीयः पुत्रः । तथापि† प्रयोगक्रियाया

---

* प्रवृणक्तीति D चिह्नितपु० पाठः।
† तथा सति इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४५६

आवृत्तिविशेषेऽपि* प्रथमशब्दो मुख्यः तदा-†वृत्तिविशेषतया यज्ञशब्दो लाक्षणिकः, तत्पक्षे क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः प्रयोगे‡ लाक्षणिकः स्यादितिचेत् । बाढं । तथाप्यसञ्जातविरोधिनि लाक्षणिकत्वकल्पनात् कामं§मुत्तरपदे तत्कल्पनं तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे प्रवर्ग्यस्य निषेधः । न तु सप्तमसंख्यायुक्तस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमः तत्रायं निषेधः पर्य्यवस्यति । विधिश्च तत्र श्रूयते । अग्निष्टोमे प्रवृणक्तीति । एवं तर्ह्यधिकारि॥भेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थास्तु । तथा च श्रूयते । कामन्तु योऽनूचानः स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यादिति तस्मादनूचानव्यतिरिक्तप्रथमप्रयोगएवायं निषेधः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

---

* आवृत्तिर्द्वितीयेऽपि इति D चिह्नितपु० पाठः ।
† तथा इति तै० पु० पाठः ।
‡ प्रयोगे इति तै० पु० पाठः ।
§ वरं इति तै० पु० पाठः ।
॥ अधिकार इति D चिह्नितपु० पाठः ।

४६०	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ अष्टमोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा॒हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒माद॑दे$^{(१)}$। $^{(२)}$अदि॑त्यै रास्ना॑सि$^{(२)}$। $^{(३)}$इड॒

---

अथ अष्टमोऽनुवाकः ।

सप्तमे महावीरवेक्षणमुक्तं । अष्टमे आज्ये महावीरे पयः-प्रक्षेपं विधत्ते प्रवृञ्जनमुच्यते*। कल्पः। सावित्रेण रशनामादायेति । पाठस्तु । $^{(१)}$"देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ॰ पूष्णोहस्ताभ्यामाददे"$^{(१)}$ इति । द्वितीयानुवाके (३८१पृ०) व्याख्यातोऽयं मन्त्रः ॥

अनेन मन्त्रेण साध्यमादानं विधत्ते । "देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै । अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्तां । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै" इति । (५प्र०।७अ०।१म०)॥

कल्पः । अदित्यै रास्नासीत्यभिमन्त्रयेति। (२मन्त्रः) हे रशने त्वं 'अदित्यै' भूमिरूपायै धेन्वे, 'रास्ना' बन्धनार्था रशना, 'असि' ॥

मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति । "आददेऽदित्यै रास्नासीत्याह यजुष्कृत्यै" इति । (५प्र०।७अ०।२म०)। 'आददे' इत्येष पूर्व-

---

* पयःप्रक्षेपाममुच्यते इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ३८१

एहि॑ । अदि॑त॒ एहि॑ । सर॑स्व॒त्येहि॑^(२) । ^{(४)}असा॒वेहि॑ । असा॒वेहि॑ । असा॒वेहि॑^(४) ॥ १ ॥

---

मन्त्रशेषः, स्पष्टार्थत्वात् पाठ एव तस्य व्याख्यानं । यजुषा मन्त्रेण कृतिः निष्पादनं यजुष्कृतिः तत्सिद्धार्थमनेनाभि- मन्त्रणं ॥

कल्पः । पूर्व्वया द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुपांशु घर्मदुघामा- ह्वयति । (२) "इड एहि अदित एहि सरस्वत्येहि"^(१) इति । इंडादीनि गोनामधेयानि तैः सम्बोध्य 'एहि' इत्याह्वयति ॥

मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति । "इड एह्यदित एहि सरस्वत्येही- त्याह । एतानि वा अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वय- ति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३ म०) । वक्ष्यमाणाङ्गानेन पुनरुक्तिं वारयितुं 'देवनामानि' इति विशिष्यते । इडादीनि देवानां प्रसिद्धानि गोनामानि मन्त्रपाठे सति तैरेवेयमाह्वता भवति ॥

कल्पः । प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदाने इत्यादाय दक्षिणया द्वा- रोपनिष्क्रम्य त्रिरुच्चैः । असावेहि । असावेहि । असावेहीति (४ मन्त्रः) । * घर्मदुघामाह्वयतीत्यनुवर्त्तते । मनुष्ये व्यवहारार्थं सङ्केतितं गङ्गादिकं धेनुनाम 'असौ' इति शब्देन निर्द्दिश्यते हे गङ्गे समागच्छ ॥

पूर्व्वाङ्गानाङ्गावृत्तिमन्त्रं दर्शयति । "असावेह्यसावेह्य- सावेहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्यनामानि ॥ १ ॥ मनुष्य नामैरेवैनामाह्वयति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४ म०) ॥

४६२ तैत्तिरीये आरण्यके

^(५)अदित्या उ॒ष्णीष॑मसि^(५)। ^(६)वा॒युर॑स्यै॒डः^(६)। ^(७)पू॒षा

द्विविधाङ्गानगतां सङ्ख्यां प्रशंसति। “षट् सम्पद्यन्ते। षट् वा ऋतवः। ऋतुभिरेवैनामाङ्क्षयति” इति। (५ प्र०। ७ अ०। ५ म०)। त्रीणि देवनामानि त्रीणि मनुष्यनामानीत्येवं ‘षट्’ सम्पत्तिः॥

कल्पः। अदित्या उष्णीषमसीति रशनया घर्मदुघामभिददाति इति। (५ मन्त्रः) हे रशने ‘अदित्याः’ भूमिरूपाया धेनोः, उष्णीषस्थानीया ‘असि’॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थं दर्शयति। “अदित्या उष्णीषमसीत्याह। यथा यजुरेवैतत् इति। (५ प्र०। ७ अ०। ६ म०)॥

कल्पः। वायुरस्यैड इति वत्सम् इति। (६ मन्त्रः) अभिदधातीत्यनुवर्त्तते। इडाया अपत्यं ‘ऐडः’ वत्सः, तादृशस्त्वं ‘वायु’-स्वरूपः ‘असि’॥

वायुत्वमुपपादयति। “वायुरस्यैड इत्याह। वायुदेवत्यो वै वत्सः” इति। (५ प्र०। ७ अ०। ७ म०)। वत्सापाकरणे वायवः स्थेत्याम्नानात्* ‘वायुदेवत्यः’ त्वं, अत एवान्यत्र ब्राह्मणे वायुर्वत्स इत्युक्तं॥

कल्पः। पूषा त्वोपावसृजत्वित्युपावसृज्येति अश्विभ्यां प्रदापय इति मन्त्रशेषः। (७ मन्त्रः) हे वत्स त्वां, ‘पूषा’-ख्यो देवः स्तनपानार्थं मुञ्चतु लञ्चाश्विदेवार्थं पयः ‘प्रदापय’॥

---

* इत्याम्नातं तै० पु० पाठः।

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ४६३

त्वो॒पाव॑सृजतु। अ॒श्विभ्यां॑ प्रदा॑पय⁽७⁾। ⁽८⁾यस्ते॒ स्तन॑: श॒श॒यो यो म॑यो॒भूः। येन॒ विश्वा॑: पुष्य॑सि॒ वार्या॑णि। यो

---

मन्त्रस्य पूर्व्वभागे पूषेत्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति। “पूषा त्वो- पावसृजत्वित्याह। पौष्णा वै देवतया पशवः ॥ २॥ स्वयैवैनं देवतयोपावसृजति” इति। (५प्र०।७अ०।८म०)। पोषकत्वा- देवाय॑ पशूनां देवः ॥

उत्तरभागेऽश्विशब्दतात्पर्य्यं दर्शयति। “अश्विभ्यां प्रदाप- येत्याह। अश्विनौ वै देवानां भिषजौ। ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति” इति। (५प्र०।७अ०।६म०)। ‘अस्मै’ वत्साय, क्षीरं ‘भेषजं’ इत्येतत् प्रत्यक्षं, ‘अश्विभ्यां’ तु हविःप्रदानद्वारा ‘भेषजं’ ॥

कल्पः। यस्ते स्तनः शशय इति घर्मदुघामभिमन्त्रयत इति। पाठस्तु। ⁽८⁾“यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूः० सरस्वति तमिह धातवेऽकः”⁽८⁾ इति। हे धेनो ‘ते’ तव, ‘यः’ ‘स्तनः’ ‘शशयः’ शयानः स्थैर्य्येणावस्थितः, ‘यः’ च ‘स्तनः’ ‘मयोभूः’ सुखस्य भावयिता, ‘येन’ च स्तनेन, ‘विश्वाः’ सर्व्वाणि, ‘वार्याणि’ वरणीयानि* वत्सादिगशरीराणि, ‘पुष्यसि’ पुष्टानि करोषि, ‘यः’ च ‘स्तनः’ ‘रत्नधा’ रत्नवन्महार्घं क्षीरं धारयति। अत एव ‘वसुवित्’ उत्तमं वस्तु लभते। ‘यः’ च स्तनः, ‘सुदत्रः’ शोभनदानशीलः, बहुक्षीरं ददातीत्यर्थः। हे ‘सरस्वति’

---

* प्रेरणोयानि इति D चिह्नितपु० पाठः।

2 I

४६४ तैत्तिरीये आरण्यके

रत्न॒धा वसु॒विद्यः सु॒दत्र॑: । सर॑स्वति॒ तम॒ह धात॑वे- ऽकः॑^(८) । ^(६)उस्र॑ घ॒र्मꣳ शि॑ङ्ष्व । उस्र॑ घ॒र्मं पा॑हि ॥ २ ॥

एतन्नामयुक्ते धेनो, ‘तं’ स्तनं, ‘इह’ कर्मणि, ‘धातवे’ धातुं देवानां क्षीरं पातुं*, ‘अकः’ योग्यं कुरु ॥

स्तनवर्णनेन धेनोरेव स्तुतिः सम्पद्यत इत्येतद्दर्शयति । “यस्ते स्तनः शशय इत्याह । स्तौत्येवैनां” (५ प्र० । ७ अ० । १० म०) ॥

कल्पः । उस्र घर्मꣳ शिङ्ष्व उस्र घर्मं पाहि घर्माय शिङ्षेति निदाय वत्समिति । (६ मन्त्रः) । ‘निदाय’ बद्ध्वे- त्यर्थः । हे ‘उस्र’ वत्स, ‘घर्मं’ अरणयोग्यं† क्षीरं, ‘शिङ्ष्व’ अवशेषय, हे ‘उस्र’ क्षीराख्यं ‘घर्मं’ ‘पाहि’ पालय, यथा सुरक्षितं भवति तथा कुरु । किमर्थमिति तदुच्यते । ‘घर्माय’ प्रवर्यार्थं, ‘शिङ्ष्व’ अवशेषय ॥

घर्मायेत्येतच्चतुर्थ्यन्तस्य तात्पर्यं दर्शयति । “उस्र घर्मꣳ शिङ्ष्वोस्र घर्मं पाहि घर्माय शिङ्षेत्याह । यथा ब्रूयादमुष्मै देहीति । तादृगेव तत्” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ११ म०) । लोके हि बालपुत्रार्थं क्षीरं देहीति गृहस्वामिनं बालस्य माता याचते तद्वदिदं द्रष्टव्यं ॥

कल्पः । बृहस्पतिस्तो॑पसीदत्वेत्युपसीदतीति । (१० मन्त्रः) ।

---

* दातुं इति तै० पु० पाठः ।
† रक्षणयोग्यं इति वै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ४६५

घ॒र्माय॑ शिश्लृष्व^{(९)} । ^{(१०)}बृह॒स्पति॑स्त्वोप॑सीदतु^{(१०)} । ^{(११)}दान॑वः स्थ पेर॑वः । विष्व॑ग्वृ॒तो लोहि॑तेन^{(११)} ।

हे धेनो 'त्वा' त्वां, दोग्धृरूपः 'बृहस्पतिः' 'उपसीदतु' समीपे प्राप्नोतु ॥

बृहस्पतिशब्दतात्पर्यं दर्शयति । “बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्याह ॥ ३ ॥ ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुपसीदति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । १२ म०) । 'देवानां' मध्ये, बृहस्पतेः परब्रह्मरूपत्वात् तेनैवोपसदनं कृतं भवति ॥

कल्पः । दानवः स्थ पेरव इति स्तनान् संमृश्येति । विष्वग्वृतो लोहितेनेति मन्त्रशेषः । (११ मन्त्रः) । हे स्तनायूयं, 'दानवः' क्षीरदानकुशलाः, 'पेरवः' वत्सेन पातुं योग्याः, 'लोहितेन' वत्सेन, 'विष्वग्वृतः' पृथग्भूत्वा वर्त्तमानाः, 'स्थ' । न हि स्तनदोहने रक्तमायाति ॥

पानयोग्यत्वकथनेन शुद्धिः सूचितेत्येतद्दर्शयति । “दानवः स्थ पेरव इत्याह । मेध्यानेवैनान् करोति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । १३ म०) ॥

विष्वग्वृत इत्यनेन क्षीरस्य रक्ताद्व्यावृत्तिर्विवक्षितेति दर्शयति । “विष्वग्वृतो लोहितेनेत्याह व्यावृत्यै” इति । (५ प्र० । ७ अ० । १४ म०) ॥

कल्पः । अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व सर॑स्वत्यै पिन्वस्व पू॒ष्णे पि॑न्वस्व

312