तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

२४४ श्रीतन्त्रालोकः । उच्यते वस्तुतोऽस्माकं शिव एव तथाविधः । स्वरूपगोपनं कृत्वा स्वप्रकाशः पुनस्तथा ॥२२३॥ वस्तुतो हि शिव एव अस्माकम् अद्वैतवादिनां मते 'शिव एव गृहीतपशुभावः ।' इत्याद्युक्तयुक्त्या स्वस्वातन्य्रमाहात्म्यादात्मानं प्र- च्छाद्य तथाविधो बुद्ध्यादिरूपः परिमितः प्रमाता स्यात्, स एव पुनः उद्वेष्टनयुक्त्या बुद्ध्याद्युपाया- साधनक्रमेणैव तथा शिव एव स्वप्रकाशो भवति इति शिवेऽपि बुद्ध्यादयो व्याप्रियेरन् नो वा इति न कश्चिद्दोषः ॥२२३॥ न केवलमेतदद्वैतशास्त्रेषु उक्तं यावत् द्वैतशास्त्रेष्वपि इत्याह द्वैतशास्त्रे मतङ्गादौ चाप्येतत्सुनिरूपितम् । अधोव्याप्तुः शिवस्यैव स प्रकाशो व्यवस्थितः ॥२२४॥ पं० ६ ग० बुद्ध्याद्युपायसाधनेति पाठः । पं० १७ क० पु० प्रभोर्व्याप्तुरिति पाठः ।

श्लोक २२६ ] प्रथमाह्निकम् । २४५ येन बुद्धि-मनोभूमा- वपि भाति परं पदम् ॥२२५॥ यदुक्तं तत्र 'इत्थं गुणवतस्तस्मात्तत्त्वात्तत्त्वमनिन्दितम् । स्फुरद्रश्मिसहस्राढ्यमधस्ताद्व्यापकं महत् ॥' इति । एतदेव निगमयति 'अधोव्याप्तुः' इत्या- दिना । स इति बुद्ध्यादिरूपः, येन इति बुद्ध्या- दीनां शिवप्रकाशैकरूपत्वेन हेतुना ॥२२४॥२२५॥ एवमेतत्प्रसङ्गादभिधाय प्रकृतमेवाह द्वावप्येतौ समावेशौ निर्विकल्पार्णवं प्रति । प्रयात एव तद्रूढिं विना नैव हि किंचन ॥२२६॥ प्रतिः आभिमुख्ये, तेन एतदुभयमपि परप्रका- शात्मनि शाम्भवावेशे एव विश्रान्तम् इत्यर्थः । यद्धि तत्र न विश्रान्तं तदप्रकाशमानत्वात् न किंचित् स्यात् इत्युक्तं 'तद्रूढिं विना नैव हि किंचन' पं० ६ क० पु० प्रभोर्व्याप्तुरिति पाठः । पं० १२ क० पु० विश्रान्तिरिति इति पाठः ।

२४६ श्रीतन्त्रालोकः । इति । एवं च निर्विकल्पात्मा परः प्रकाश एव सर्वेषामेषामुपायः इत्युक्तं स्यात् ॥२२६॥ न चैतदस्मदुपज्ञमेव इत्याह संवित्तिफलभिच्चात्र न प्रकल्प्येत्यतोऽब्रवीत् । कल्पनायाश्च मुख्यत्व- मत्रैव किल सूचितम् ॥२२७॥ अतः इति एकस्यामेव निर्विकल्पात्मिकायां संवि- त्तौ अनुप्रवेशात् । तदुक्तं 'संवित्तिफलभेदोऽत्र न प्रकल्प्यो मनीषिभिः ।' इति । अत्र च उपायानां नानात्वात् प्राप्तं तावत्फ- लभेदकल्पनम्, अन्यथा हि निषेधस्य प्राप्तिपूर्व- त्वात् स एवात्र न स्यात् इति 'न प्रकल्प्या' इत्युक्त्या एतदाक्षिप्तम् इत्याह - कल्पनाया इति । मुख्यत्वम् इति अभिधेयत्वं । सूचितम् इति - न तु साक्षाद- भिहितम् इति भावः ॥२२७॥ न केवलमिह निर्विकल्पके विश्रान्तिसतत्त्वं, याव- दितो बाह्यानां मतेऽपि इत्याह पं० १० ग० पु० संवित्तिः फलभेदेन न प्रकल्प्या मनीषिभिरिति पाठान्तरं च ।

श्लोक २२६] प्रथमाह्निकम् । २४७ विकल्पापेक्षया योऽपि प्रामाण्यं प्राह तन्मते । तद्विकल्पक्रमोपात्त- निर्विकल्पप्रमाणता ॥२२८॥ तस्य विकल्पापेक्षनिर्विकल्पप्रामाण्यवादिनो वैभा- षिकादेः मतेऽपि, ते च ते विकल्पाः, तेषां यः क्रमः - परम्परा, तया उपात्ता - जनिता, निर्विकल्पस्यैव प्रमाणता - विकल्पोपारोहेण निर्विकल्प एव विश्रा- न्तिः इत्यर्थः ॥२२८॥ एतदेव उदाहरति रत्नतत्त्वमविद्वान्प्राङ्- निश्चयोपायचर्चनात् । अनुपायाविकल्पाप्तौ रत्नज्ञ इति भण्यते ॥२२६॥ यः कश्चन वैकटिकादिः आदौ अविकल्पवृत्त्या रत्नस्वरूपमजानानोऽपि 'किमेवमस्य तत्त्वं न वा' इत्यादिकल्पनामुखेन विचारमवलम्ब्य, अनुपायस्य स्वारसिकस्य अविकल्पस्य उत्थाने रत्नज्ञः तद्विषय- पं० १८ क० पु० रत्नज्ञस्तद्विषयमन्त्रनिर्विकल्पज्ञानम् इति ख० पु० तद्विषयो मन्त्रेति पाठः ।

२४८ श्रीतन्त्रालोकः। तत्त्वं निर्विकल्पं जानानः इत्युच्यते इति वाक्या- र्थः । एवमाणवाद्यभिज्ञेऽपि वाच्यम् ॥२२६॥ इह खलु भेदभेदाभेदाभेदात्मना त्रिधा ज्ञानं, यदुक्तं 'वस्तुतो हि त्रिधैवेयं ज्ञानसत्ता विजृम्भते । भेदेन भेदाभेदेन तथैवाभेदभागिना ॥' इति । तत्र आणवं भेदप्रधानमुक्तं, शाक्तं च भेदाभेदप्रधानं, शाम्भवं पुनः किं प्रधानम् ? इत्या- शङ्क्याह अभेदोपायमत्रोक्तं शाम्भवं शाक्तमुच्यते । भेदाभेदात्मकोपायं भेदोपायं तदाणवम् ॥२३०॥ ननु '.............मुक्तिश्च शिवदीक्षया।' इत्याद्युक्तेः दीक्षादेः क्रियाया अपि मुक्त्युपायत्व- पं० ३ क० पु० खलु भेदाभेदौ तदात्मना त्रिधा इति पाठः । पं० ६ क० पु० अभेदभागिनीति पाठः । पं० ८ क० पु० किं प्रमाणमिति पाठः ।

श्लोक २३१ ] प्रथमाह्निकम् । २४६ मुक्तम् इति सा किमुपायान्तरमतिरिक्तम्, उत अत्रैव कुत्रचिदन्तर्भावमेति ? इत्याशङ्क्याह अन्ते ज्ञानेऽत्र सोपाये समस्तः कर्मविस्तरः । प्रस्फुटेनैव रूपेण भावी सोऽन्तर्भविष्यति ॥२३१॥ सोपाये इति उच्चाराद्युपायसहभूते इत्यर्थः । अत एव तत्र 'सोपाये' इति प्रागुक्तम् । समस्तः कर्मविस्तरः इति - दीक्षादिर्विचित्रः क्रियाकलापः, भावी वक्ष्यमाणः । अन्तर्भविष्यति इत्यनेन - नैतद्- तिरिक्तम् उपायान्तरमस्ति इत्यावेदितम् ॥२३१॥ ननु सजातीये सजातीयस्य अन्तर्भावो न्याय्यो न तु इतरथा, इति कथं दीक्षादेः क्रियाया आणव- ज्ञानान्तर्भावः स्यात् ? इत्याशङ्क्याह क्रिया हि नाम विज्ञाना- न्नान्यद्वस्तु क्रमात्मताम् । पं० १ क० पु० अतिरिक्तं वा स्यात् सात्रैव कुत्रचिदिति, ख० पु० सा तत्रै- वेति पाठः । ३२

२५० श्रीतन्त्रालोकः । उपायवशतः प्राप्तं तत्क्रियेति पुरोदितम् ॥२३२॥ तत् इति विज्ञानं, पुरा इति 'यतो नान्या क्रिया नाम' इत्यादौ ॥२३२॥ ननु 'ज्ञानं मोक्षैककारणम्' इत्यादिना 'ज्ञाना- न्मुक्तिः' इति तावत्प्रतिज्ञातं, तत्किं स्वाधिकरणं मोचकम्, उत पराधिकरणम्, स्वाधिकरणत्वे च तस्य किं दीक्षायां सत्यामसत्यां वा मोचकत्वम्, असत्यां चेत् 'न चाधिकारिता दीक्षां विना योगेऽस्ति शाङ्करे ।' इत्याद्युक्त्या ज्ञानाधिगमे एव अधिकारो नास्ति इति किं कस्य मोचकं स्यात्, सत्यां चेत् परापेक्षा- त्मनैव स्वात्मनि दीक्षाकरणानुपपत्तेः, पराधिकरणत्वे च कारणमन्यत्र कार्यं च अन्यत्र इति महान् दोषः ? इत्याशङ्क्याह सम्यग्ज्ञानं च मुक्त्येक- कारणं स्वपरस्थितम् । यतो हि कल्पनामात्रं स्वपरादिविभूतयः ॥२३३॥ पं० १७ ग० घ० पु० स्वपरिस्थितिमिति पाठः ।

श्लोक २३४ ] प्रथमाह्निकम् । २५१ कल्पनामात्रम् इति, वस्तुतो हि एकैव संवित् तत्त- त्स्वपराद्याभासतया प्रस्फुरति इत्यभिप्रायः ॥२३३॥ अत एवाह तुल्ये काल्पनिकत्वे च यदैक्यस्फुरणात्मकः । गुरुः स तावदेकात्मा सिद्धो मुक्तश्च भण्यते ॥२३४॥ गुर्वगुर्वाद्यपेक्षया स्वपरकल्पनायाः साम्येऽपि येन शिष्येण गुरुणा वा यदैक्यम् एकीकारः तेन स्फुरणं स्वपराद्याभासविभागाभावेन एकघनसंविद्रूपतया वि- मर्शनं तदात्मा यो गुरुः स तावान् ऐक्यस्फुरणा- वधिः एक आत्मा यस्य तथाभूतः सन् सिद्धो मुक्तश्च पारमैश्वर्यमात्रमुच्यते इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति - यावदस्य हि स्वसंविदेकात्मत्वेन परामर्शः तावदयम् एक एव प्राप्तपरप्रकाशैकात्म्यः परिस्फुरति इति । तदुक्तं पं० २ क० पु० स्वपराभासात्मतया प्रस्फुरतीति भावः इति पाठः । पं० १० क० पु० स्वपराद्यवभासेति पाठः । पं० १३ पारमैश्वर्यपात्रमिति पाठः संगतोऽनुमन्यते । पं० १४ क० पु० संविदात्मकत्वेनेति पाठः ।

३५२ श्रीतन्त्रालोकः । 'एवं व्याप्तिं तु यो वेत्ति परापरविभागतः । स भवेन्मोचकः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ॥' इति ॥२३४॥ अत एवाह यावानस्य हि संतानो गुरुस्तावत्स कीर्तितः । सम्यग्ज्ञानमयश्चेति स्वात्मना मुच्यते ततः ॥२३५॥ तत एव स्वसंतानं ज्ञानी तारयतीत्यदः । युक्त्यागमाभ्यां संसिद्धं तावानेको यतो मुनिः ॥२३६॥ संतानः शिष्यप्रशिष्यादिरूप इति, इति तावदा- त्मत्वेन एकस्यैवास्य स्फुरणात् । तत इति तावतः संतानात् । तावन्तं हि संतानमवलम्ब्य संविदैका- त्म्यात् एक एवायं गुरुः इति यत् संतानिनो मुच्यन्ते, तत् स एव स्वात्मना मुच्यते इति स्वपरविभागस्य काल्पनिकत्वात् न कश्चिद्दोषः । अत एवाह 'तत एव' इत्यादि, तारयति इति । तदुक्तं पं० ६ ग० पु० तावदेको गुरुर्मत इति पाठान्तरं च ।

श्लोक २३८ ] प्रथमाह्निकम् । २५३ 'आचार्यः स्वजनानां च कुलकोटिसहस्रशः । ज्ञानज्ञेयपरिज्ञानात्सर्वान्संतारयिष्यति ॥' इति । अत्र हेतुः 'तावानेको यतो मुनिः' मुनिः इति गुरुः ॥२३५॥२३६॥ एवं च सति अयत्नेन परोक्तदूषणोद्धारः सिद्धः इत्याह तेनात्र ये चोदयन्ति ननु ज्ञानाद्विमुक्तता । दीक्षादिका क्रिया चेयं सा कथं मुक्तये भवेत् ॥२३७॥ ज्ञानात्मा सेति चेज्ज्ञानं यत्रस्थं तं विमोचयेत् । अन्यस्य मोचने वापि भवेत्किं नासमञ्जसम् । इति ते मूलतः क्षिप्ता यत्त्वत्रान्यैः समर्थितम् ॥२३८॥ पं० ११ क० पु० ज्ञानात्मा चेति चेज्ज्ञानमिति, ख० पु० ज्ञानात्मा चेदिति ज्ञानमिति पाठः । पं० १४ क० पु० नाम सामञ्जसम् इति पाठः ।

२५४ श्रीतन्त्रालोकः । ये इति भेदवादप्रकाराः, ते इति एवं चोद्यविधा- यिनः, क्षिप्ताः प्रतिक्षिप्ताः । यन्मूलत एव ज्ञानक्रिय- योरैक्यमभ्युपगतं स्वपरविभागस्य च काल्पनिकत्वम् इति तदेव च अत्र प्रतिसमाधानं नान्यत् इत्याह ‘यत्तु’ इत्यादि । यदन्यैर्भेदैश्वरवादिभिर्निरूपितं तत् पुरस्तात् निषेत्स्यामः इति संबन्धः ॥२३७॥२३८॥ ननु यदि भेदवाद्युक्तं मलस्य द्रव्यरूपत्वं नाभ्यु- पेयते, तत्तस्य किं रूपम् ? इत्याशङ्क्याह मलो नाम किल द्रव्यं चक्षुःस्थपटलादिवत् । तद्विहन्त्री क्रिया दीक्षा त्वञ्जनादिककर्मवत् ॥२३९॥ तत्पुरस्तान्निषेत्स्यामो युक्त्यागमविगर्हितम् । मलमायाकर्मणां च दर्शयिष्यामहे स्थितिम् ॥२४०॥ पं० ३ क० पु० ऐक्यमुपगतमिति पाठः । पं० ११ क० पु० विहर्त्रीति, ग० पु० त्वाञ्जनादीति च पाठः ।

श्लोक २४१ ] प्रथमाह्निकम् । २५५ एतदेव अधिकावापेन उपसंहरति एवं शक्तित्रयोपायं यज्ज्ञानं तत्र पश्चिमम् । मूलं तदुत्तरं मध्य- मुत्तरोत्तरमादिमम् ॥२४१॥ पश्चिममिति आणवम्, मूलमिति, तस्यैव शाक्त- क्रमेण शांभवे विश्रान्तिः तदाह तदुत्तरम् इति, तस्मा- दाणवात्, उत्तरं विश्रान्तिस्थानत्वादधिकं शाक्तम् उत्तरात् शाक्तादपि उत्तरं शांभवम् । यदुक्तं 'विभुशक्त्यणुसंबन्धात्समावेशस्त्रिधा मतः । इच्छा-ज्ञान-क्रियायोगादुत्तरोत्तरसंभृतः ॥' इति ॥२४१॥ न केवलमाणवादेः विश्रान्तिधामतया शांभवमेव ज्ञानमुत्कृष्टं, यावदस्मादनुपायाख्यम् अन्यत् इत्याह ततोऽपि परमं ज्ञान- मुपायादिविवर्जितम् । पं० ४ क० पु० पूर्वे यदुत्तरमिति पाठः । पं० ६ ग० पु० आणवमूलमिति, क० पु० आणवमङ्गमिति तस्येति पाठः । पं० ७ विश्रान्तिरित्यारभ्य उत्तरं विश्रान्तिस्थानेत्यन्तः पाठः ग० पुस्तकात् पूरितोऽस्ति ।

२५६ श्रीतन्त्रालोकः । आनन्दशक्तिविश्रान्त- मनुत्तरमिहोच्यते ॥२४२॥ परमम् इति उपेयैकरूपत्वात्, अत एवोक्तम् ‘उपायादिविवर्जितम्’ इति । अत एव च ‘आनन्द- शक्तिविश्रान्तम्’ इत्युक्तम् । इच्छादीनां हि एषणी- यादिविषयावच्छेदेन बाह्योन्मुखत्वात् भेदसंभाव- नापि स्यात्, आनन्दशक्तिः पुनः ‘आनन्दो ब्रह्मणो रूपम्’...............।’ इत्याद्युक्त्या हि चितस्तत्स्वरूपमेव इति, नात्र उपायगन्धोऽस्ति इति तात्पर्यम् ॥२४२॥ एतच्च न स्वोपज्ञम् अपि तु सर्वत्रैव आगमेषु उक्तम् इत्याह तत्स्वप्रकाशं विज्ञानं विद्याविद्येश्वरादिभिः । अपि दुर्लभसद्भावं श्रीसिद्धातन्त्र उच्यते ॥२४३॥ मालिन्यां सूचितं चैत- त्पटलेऽष्टादशे स्फुटम् ।

श्लोक २४४ ] प्रथमाह्निकम् । २५७ न चैतदप्रसन्नेन शंकरेणेति वाक्यतः ॥ २४४॥ इत्यनेनैव पाठेन मालिनीविजयोत्तरे । तत्र हि 'अनायासमनारम्भमनुपायं महाफलम् । श्रोतुमिच्छामि योगेश योगं योगविदांवर ॥' इति देव्या पृष्टे 'शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगामृतमनुत्तमम् । यत्प्राप्य शिवतां मर्त्या लभन्त्यायासवर्जिताः ॥ न चैतदप्रसन्नेन शंकरेणोपदिश्यते । कथंचिदुपलब्धेऽपि वासना न प्रजायते ॥' इत्याद्युपक्रम्य 'तस्मात्तदभ्यसेन्नित्यमविरक्तेन चेतसा । स विसर्गो महादेवि यत्र विश्रान्तिमर्हति ॥ गुरुवक्त्रं तदेवोक्तं शक्तिचक्रं तदुच्यते । तदेव सर्वमन्त्राणामुत्पत्तिस्थानमुत्तमम् ॥' इत्याद्युक्तम् ॥ २४३॥ २४४॥ पं० १ न चैतदप्रसन्नेन इति पद्यं ग० पुस्तकात् पूरितमस्ति । पं० ११ क० पु० उपलभ्यत इति पाठः । पं० १४ क० पु० अभ्यसन्नित्यं सुविरक्तेनेति पाठः । ३३

२५८ श्रीतन्त्रालोकः । अयमेव च शास्त्रार्थः इत्याह इति ज्ञानचतुष्कं य- त्सिद्धिमुक्तिमहोदयम् । तन्मया तन्यते तन्त्रा- लोकनाम्न्यत्र शासने ॥२४५॥ इतीति तन्त्रालोके - तन्त्राणां पारमेश्वराणाम् आलोक इव आलोकः, तानि आलोकयति प्रकाश- यति इति वा । इति - उक्तस्वरूपं यत् ज्ञानचतुष्कं, किं भूतं ? सिद्धिमुक्त्योर्महान् उदयः अस्मिन् इति कृत्वा महोदयं, तत् अत्र तन्त्रालोके शासने तन्यते - विस्तरेण प्रकाश्यते इत्यर्थः ॥२४५॥ अथ 'तत्र नानुपलब्धेऽर्थे न निर्णीते प्रवर्तते । किं तु संशयिते न्यायस्तदङ्गं तेन संशयः ॥' इत्याद्युक्त्या प्रायः संशयिते एव अर्थे निर्णया- त्मनः शास्त्रस्य प्रणयनमुक्तम् इति संशयस्य तद- ङ्गत्वात् प्रथमं तत्स्वरूपमेव निरूपयितुम् उपक्रमते पं० १४ क० पु० न्यायो न्यायाङ्गं तेनेति पाठः ।

श्लोक २४७] प्रथमाह्निकम् । २५६ तत्रेह यद्यदन्तर्वा बहिर्वा परिमृश्यते । अनुद्घाटितरूपं त- त्पूर्वमेव प्रकाशते ॥२४६॥ अन्तः - मानसविज्ञानादौ, अनुद्घाटितरूप- मिति - अनुल्लिखितविशेषं, सामान्यधर्मात्मकम् इत्यर्थः ॥ २४६ ॥ अयमेव च प्रायः 'संशयः' इत्युच्यते इत्याह तथानुद्घाटिताकारा निर्वाच्येनात्मना प्रथा । संशयः कुत्रचिद्रूपे निश्चिते सति नान्यथा ॥२४७॥ तथा-प्राथमिकत्वेन अनुद्घाटितः करचरणादि- विशेषधर्मानवगमात् अनुन्मुद्रितो योऽसौ ऊर्ध्वता- दिः सामान्यधर्मा आकारः तेन अनिर्वाच्येन अन्य- तरधर्मिविशेषनिश्चयाभावात् उभयांशावलम्बित्वेन पं० १५ क० पु० अन्यतरधर्मे विशेषेति पाठः ।

२६० श्रीतन्त्रालोकः । नियतरूपतया वक्तुमशक्येन आत्मना स्वरूपेण विशिष्टा या प्रथा-प्रतीतिः सा संशयः, स हि ऊर्ध्वतादेः सामान्यात्मनो धर्मस्य अधिगमे वक्र- कोटरत्वादीनां विशेषधर्माणां च अनधिगमे सति उदियात् । तदाह 'कुत्रचित्' इत्यादि-कस्मिंश्चित् सामान्यधर्मावच्छेदिनि धर्मिणि इत्यर्थः । नान्यथा इति-सर्वात्मना निश्चिते धर्मिणि अनिश्चिते वा इति यावत् ॥२४७॥ एतदेव विभज्य दर्शयति एतत्किमिति मुख्येऽस्मि- न्नैतदंशः सुनिश्चितः । संशयोऽस्तित्वनास्त्यादि- धर्मानुद्घाटितात्मकः ॥२४८॥ एतत्किमिति-परामर्शात्मा संशयः, 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इत्यादिपरामर्शान्तरापेक्षया सर्वेषामेव विशेषधर्माणाम् अनुद्घाटितत्वात् मुख्यः, तत्र च किम् इत्यंशापेक्षया य एतदंशः स धर्मिमात्रग्रहणात् सुष्ठु निश्चितः । ननु पं० ३ क० पु० धर्मस्याप्यधिगमे वक्रकोटरत्वेति च पाठः ।

श्लोक २४८ ] प्रथमाह्निकम् । २६१ ‘नियतोभयांशावलम्बी विमर्शः संशयः ।’ इति संशयस्य लक्षणं, तत्र चेत् एकः कश्चिदंशो निश्चितः तत्कृतं तेन, इत्याह ‘संशयः’ इत्यादि । अ- स्तित्वं च नास्तित्वं च तत् अस्तित्वनास्तित्वमादिर्येषां विशेषधर्माणां तैः अनुद्घाटितः अनुन्मुद्रित आत्मा स्वरूपं यस्य स तथा, यत्र हि सत्त्वासत्त्वाख्ययोरपि धर्मयोरनिश्चितत्वात् उद्घाटनं न वृत्तं तत्र का वार्ता अन्येषां धर्माणां ? इति सर्वेषामेव धर्माणाम् अनुल्लिखिताकारत्वात् नियतधर्मानवलम्बनात् अयं मुख्यः संशयः, किमित्यंशो हि अनुल्लिखितार्थाकारा- भिधायक एव इति भावः ॥२४८॥ तदाह किमित्येतस्य शब्दस्य नाधिकोऽर्थः प्रकाशते । अधिकः इति एतच्छब्दार्थात् ॥ तर्हि किमर्थमुपाधीयते ? इत्याशङ्क्याह पं० २ क० पु० चेत् य एतदंश इति पाठः । पं० ४ क० पु० तदस्तित्वनास्त्यादि इति पाठः । पं० ७ क० पु० निश्चितत्वाद् दुर्घटनं न वृत्तमिति पाठः । पं० १० क० पु० लिखिताकारत्वाभिधायके एव इति पाठः ।

२६२ श्रीतन्त्रालोकः । किं त्वनुन्मुद्रिताकारं वस्त्वेवाभिदधात्ययम् ॥२४६॥ अयम् इति किं-शब्दः ॥२४६॥ संशयस्य च मुख्यत्वं क्वचिदमुख्यत्वे सात युज्यत इत्यस्यामुख्यत्वमपि दर्शयितुमाह स्थाणुर्वा पुरुषो वेति न मुख्योऽस्त्येष संशयः । भूयःस्थधर्मजातेषु निश्चयोत्पाद एव हि ॥२५०॥ न मुख्यः इति - पूर्ववत् सर्वेषामेव धर्मांणाम् अनुद्घाटितरूपत्वाभावात्, यतः स्थाण्वादिनियत- परामर्शन्यथानुपपत्त्या भूयसामस्थाण्वादिवर्तिनां धर्मांणाम् एष निश्चयात्मा प्रत्ययः ॥२५०॥ ननु यद्येवं तर्हि अत्र वा अर्थसंभेदसंभवात् नियतस्य च अनिश्चयात् उदितानुदितहोमन्यायेन विकल्प एव भवेत् ? इत्याशङ्क्याह

पं० ७ क० पु० मुख्यस्त्वेव संशय इति पाठः । पं० ८ क० पु० भूयःसुधर्मेति पाठः । पं० १३ क० पु० धर्मांणामेव निश्चयेति पाठः ।

श्लोक २५१] प्रथमाह्निकम्। २६३ आमर्शनीयद्वैरूप्या- नुद्घाटनवशात्पुनः । संशयः स किमित्यंशे विकल्पस्त्वन्यथा स्फुटः ॥२५१॥ आमर्शनीयं स्थाणुपुरुषलक्षणं यत् द्वैरूप्यं, तस्य अनुद्घाटनं - वक्रकोटरत्वादि विशेषरूपतयानावि- ष्करणं ततोऽयं प्रत्ययः किमित्यंशसंभेदात् संशय एव । 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इत्यत्र हि किं स्थाणुः किं पुरुषः इत्येव तात्त्विकः संशयार्थः, यदि परमेतत् किमिति केवले किमंशे सर्वेषामेव विशेषधर्माणां अनुद्घाटितरूपत्वात् मुख्यत्वम्, अत्र च निय- तविशेषधर्मानवगमात् अमुख्यत्वम्-इति विशेषः । विकल्पे पुनर्व्रीहियवयोरुभयोरपि निश्चितत्वे सति नानुद्घाटितरूपत्वम्, तदाह 'विकल्पस्त्वन्यथा स्फुटः' इति । अन्यथा इति - आमर्शनीययोर्द्वयोरपि व्रीहियवयोर्विशेषधर्मात्मना निश्चयात्, एवं-विधश्चायं पं० ३ क० पु० किमप्यंशे इति पाठः । पं० १३ ख० पु० उभयोरिन्दोरिति पाठः । पं० १४ क० पु० नान्यतद्रूपत्वमिति पाठः ।