भारतकोश
संग्रह पर लौटें

वामन पुराण

Vamana Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished489 पृष्ठ
अध्याय ८९ ]वामनभगवान्‌का विविध स्थानोंमें निवास-वर्णन और कुरुजाङ्गलके लिये प्रस्थान करना४३९
ममावतारैर्वसुधा नभस्तलं<br>पातालमम्भोनिधयो दिवं च।<br>दिशः समस्ता गिरयोऽम्बुदाश्च<br>व्याप्ता भरद्वाज ममानुरूपैः॥ ५७<br>ये दिव्या ये च भौमा<br>जलगगनचराः स्थावरा जङ्गमाश्च<br>सेन्द्राः सार्काः सचन्द्रा<br>यमवसुवरुणा ह्याग्नयः सर्वपालाः।<br>ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता द्विजखगसहिता<br>मूर्तिमन्तो ह्यमूर्ता-<br>स्ते सर्वे मत्प्रसूता बहुविविधगुणाः<br>पूरणार्थं पृथिव्याः॥ ५८<br>एते हि मुख्याः सुरसिद्धदानवैः<br>पूज्यास्तथा संनिहिता महीतले।<br>यैर्दृष्टमात्रैः सहसैव नाशं<br>प्रयाति पापं द्विजवर्य कीर्तनैः॥ ५९भरद्वाजजी! मेरे अनुरूप मेरे अवतारोंसे पृथ्वी, आकाश, पाताल, समुद्र, स्वर्ग, सभी दिशाएँ, पर्वत तथा मेघ व्याप्त हैं। ब्रह्मन्! दिव्य, पार्थिव, जलचर, आकाशचर, स्थावर, जङ्गम, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, यम, वसु, वरुण, सभी अग्नियाँ, समस्त प्राणियोंके पालक, ब्रह्मासे लेकर स्थावरतक पशु-पक्षिसहित सभी मूर्त और अमूर्त पदार्थ, भाँति-भाँतिके गुणोंसे सम्पन्न—ये सभी पदार्थ पृथ्वीकी पूर्तिके लिये मुझसे ही उत्पन्न हुए हैं। पृथ्वीपर स्थित ये सभी मुख्य पदार्थ देवों, सिद्धों एवं दानवोंके पूजनीय हैं। द्विजश्रेष्ठ! इनके कीर्तन एवं दर्शनमात्रसे पाप शीघ्र नष्ट हो जाता है॥ ५६—५९॥

॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें अठासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ८८ ॥


नवासीवाँ अध्याय

वामनभगवान्‌का विविध स्थानोंमें निवास-वर्णन और कुरुजाङ्गलके लिये प्रस्थान करना

श्रीभगवानुवाच<br><br>आद्यं मात्स्यं महद्रूपं संस्थितं मानसे ह्रदे।<br>सर्वपापक्षयकरं कीर्तनस्पर्शनादिभिः॥ १<br><br>कौर्ममन्यत्सन्निधानं कौशिक्यां पापनाशनम्।<br>हयशीर्षं च कृष्णांशे गोविन्दं हस्तिनापुरे॥ २<br><br>त्रिविक्रमं च कालिन्द्यां लिङ्गभेदे भवं विभुम्।<br>केदारे माधवं शौरिं कुब्जाम्रे हृष्टमूर्धजम्॥ ३श्रीभगवान् बोले—मेरा प्रथम विशाल मत्स्यरूप मानसरोवरमें स्थित है। वह कीर्तन और स्पर्श आदिसे सभी पापोंका विनाश करनेवाला है। दूसरा पापका विनाश करनेवाला मेरा कूर्मावतार कौशिकी नदीमें स्थित है। कृष्णांशमें हयशीर्ष और हस्तिनापुरमें गोविन्द नामसे विराजमान हैं। कालिन्दीमें त्रिविक्रम तथा लिङ्गभेदमें व्यापक भव, केदारतीर्थमें माधव, शौरि और कुब्जाम्रमें हृष्टमूर्धज स्थित हैं।
४४०श्रीवामनपुराण[ अध्याय ८१
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
नारायणं बदर्यां च वाराहे गरुडासनम्।<br>जयेशं भद्रकर्णे च विपाशायां द्विजप्रियम्॥ ४<br>रूपधारमिरावत्यां कुरुक्षेत्रे कुरुध्वजम्।<br>कृतशौचे नृसिंहं च गोकर्णे विश्वकर्माणम्॥ ५<br>प्राचीने कामपालं च पुण्डरीकं महाम्भसि।<br>विशाखयूपे ह्यजितं हंसं हंसपदे तथा॥ ६<br>पयोष्णीयामखण्डं च वितस्तायां कुमारिलम्।<br>मणिमत्पर्वते शम्भुं ब्रह्मण्ये च प्रजापतिम्॥ ७<br>मधुनाद्यां चक्रधरं शूलबाहुं हिमालये।<br>विद्धि विष्णुं मुनिश्रेष्ठ स्थितमोषधिसानुनि॥ ८बदरिकाश्रममें नारायण, वाराहमें गरुडासन, भद्रकर्णमें जयेश एवं विपाशा नदीके तटपर द्विजप्रिय विद्यमान हैं। इरावतीमें रूपधार, कुरुक्षेत्रमें कुरुध्वज, कृतशौचमें नृसिंह और गोकर्णमें विश्वकर्मा वर्तमान हैं। प्राचीन स्थानमें कामपाल, महाम्भस्में पुण्डरीक, विशाखयूपमें अजित तथा हंसपदमें हंसरूप विद्यमान हैं। पयोष्णीमें अखण्ड, वितस्तामें कुमारिल, मणिमान् पर्वतपर शम्भु एवं ब्रह्मण्यमें प्रजापति रूप स्थित हैं। मुनिश्रेष्ठ! मधुनदीमें चक्रधर, हिमालयमें शूलबाहु और ओषधिप्रस्थमें मेरे विष्णुरूपको अवस्थित जानें॥ १-८॥
भृगुतुङ्गे सुवर्णाक्षं नैमिषे पीतवाससम्।<br>गयायां गोपतिं देवं गदापाणिमधीश्वरम्॥ ९<br>त्रैलोक्यनाथं वरदं गोप्रतारे कुशेशयम्।<br>अर्द्धनारीश्वरं पुण्ये माहेन्द्रे दक्षिणे गिरौ॥ १०<br>गोपालमुत्तरे नित्यं महेन्द्रे सोमपीथिनम्।<br>वैकुण्ठमपि सह्याद्रौ पारियात्रे पराजितम्॥ ११<br>कशेरुदेशे देवेशं विश्वरूपं तपोधनम्।<br>मलयाद्रौ च सौगन्धिं विन्ध्यपादे सदाशिवम्॥ १२<br>अवन्तिविषये विष्णुं निषधेष्वमरेश्वरम्।<br>पाञ्चालिकं च ब्रह्मर्षे पाञ्चालेषु व्यवस्थितम्॥ १३<br>महोदये हयग्रीवं प्रयागे योगशायिनम्।<br>स्वयम्भुवं मधुवने अयोगन्थिं च पुष्करे॥ १४<br>तथैव विप्रप्रवर वाराणस्यां च केशवम्।<br>अविमुक्तकमत्रैव लोलश्चात्रैव गीयते॥ १५<br>पद्मायां पद्मकिरणं समुद्रे वडवामुखम्।<br>कुमारधारे बाह्लीशं कार्तिकेयं च बर्हिणम्॥ १६भृगुतुङ्गमें सुवर्णाक्ष, नैमिषमें पीतवासा एवं गयामें गोपति गदाधर ईश्वररूपसे वर्तमान हैं। गोप्रतारमें वरदायक, तीनों लोकोंके स्वामी कुशेशय एवं पवित्र महेन्द्र-पर्वतपर दक्षिणमें अर्धनारीश्वर रूप विद्यमान है। महेन्द्र-पर्वतपर, उत्तरमें सोमपीथी गोपाल, सह्याद्रिपर्वतपर वैकुण्ठ एवं पारियात्रमें अपराजितरूप स्थित है। कशेरुदेशमें तपोधन, विश्वरूप देवेश, मलयपर्वतपर सौगन्धि तथा विन्ध्यपादमें सदाशिव रूप वर्तमान है। ब्रह्मर्षे! अवन्तिदेशमें विष्णु, निषधदेशमें अमरेश्वर और पाञ्चालदेशमें मेरा पाञ्चालिक रूप अवस्थित है। महोदयमें हयग्रीव, प्रयागमें योगशायी, मधुवनमें स्वयम्भुव और पुष्करमें अयोगन्थि रूप विद्यमान है। विप्रश्रेष्ठ! उसी प्रकार वाराणसीमें मेरा केशवरूप तथा यहींपर अविमुक्तक तथा लोलरूप स्थित कहा गया है। पद्मामें पद्मकिरण, समुद्रमें वडवामुख तथा कुमारधारमें बाह्लीश, वहीं और कार्तिकेयरूपसे स्थित हैं॥ ९-१६॥
अजेशे शम्भुमनघं स्थाणुं च कुरुजाङ्गले।<br>वनमालिनमाहुर्मां किष्किन्धावासिनो जनाः॥ १७अजेशमें अनघ शम्भु तथा कुरुजाङ्गलमें स्थाणूमूर्ति हैं। किष्किन्धाके निवासी लोग मुझे वनमाली कहते हैं।
वीरं कुवलयारूढं शङ्खचक्रगदाधरम्।<br>श्रीवत्साङ्कमुदाराङ्गं नर्मदायां श्रियः पतिम्॥ १८नर्मदाके क्षेत्रमें मुझे वीर, कुवलयारूढ, शङ्ख-चक्र-गदाधर, श्रीवत्साङ्क एवं उदाराङ्ग श्रीपति कहा जाता है।
माहिष्मत्यां त्रिनयनं तत्रैव च हुताशनम्।<br>अर्बुदे च त्रिसौपर्णं क्ष्माधरं शूकराचले॥ १९माहिष्मतीमें मेरा त्रिनयन एवं हुताशन रूप विद्यमान हैं। इसी प्रकार अर्बुदमें त्रिसौपर्ण एवं शूक्राचलमें मेरा क्ष्माधर रूप अवस्थित है।
त्रिणाचिकेतं ब्रह्मर्षे प्रभासे च कपर्दिनम्।<br>तथैवात्रापि विख्यातं तृतीयं शशिशेखरम्॥ २०ब्रह्मर्षे! प्रभासमें मेरा त्रिणाचिकेत, कपर्दी और तृतीय शशिशेखर रूप विख्यात है।

अध्याय ८९ ] वामनभगवान्‌का विविध स्थानोंमें निवास-वर्णन और कुरुजाङ्गलके लिये प्रस्थान करना ४४१


| उदये शशिनं सूर्य ध्रुवं च त्रितयं स्थितम्।<br>हेमकूटे हिरण्याक्षं स्कन्दं शरवणे मुने॥ २१<br>महालये स्मृतं रुद्रमुत्तरेषु कुरुष्वथ।<br>पद्मनाभं मुनिश्रेष्ठ सर्वसौख्यप्रदायकम्॥ २२<br>सप्तगोदावरे ब्रह्मन् विख्यातं हाटकेश्वरम्।<br>तत्रैव च महाहंसं प्रयागेऽपि वटेश्वरम्॥ २३<br>शोणे च रुक्मकवचं कुण्डिने घ्राणतर्पणम्।<br>भिल्लीवने महायोगं माद्रेषु पुरुषोत्तमम्॥ २४ | उदयगिरिमें चन्द्र, सूर्य और ध्रुव—ये तीन मूर्तियाँ अवस्थित हैं। मुने! हेमकूटमें हिरण्याक्ष एवं शरवणमें स्कन्द नामक रूप विद्यमान है। मुनिश्रेष्ठ ! महालयमें रुद्र एवं उत्तरकुरुमें हर प्रकारका सुख प्रदान करनेवाला पद्मनाभ रूप विख्यात है। ब्रह्मन्! सप्तगोदावरमें हाटकेश्वर एवं महाहंस तथा प्रयागमें वटेश्वर रूप अवस्थित है। शोणमें रुक्मकवच, कुण्डिनमें घ्राणतर्पण, भिल्लीवनमें महायोग, माद्रमें पुरुषोत्तम रूप विद्यमान है॥ १७—२४॥ | | प्लक्षावतरणे विश्वं श्रीनिवासं द्विजोत्तम।<br>शूर्पारके चतुर्बाहुं मगधायां सुधापतिम्॥ २५<br>गिरिव्रजे पशुपतिं श्रीकण्ठं यमुनातटे।<br>वनस्पतिं समाख्यातं दण्डकारण्यवासिनम्॥ २६<br>कालिञ्जरे नीलकण्ठं सरय्वां शम्भुमुत्तमम्।<br>हंसयुक्तं महाकोश्यां सर्वपापप्रणाशनम्॥ २७<br>गोकर्णे दक्षिणे शर्वं वासुदेवं प्रजामुखे।<br>विन्ध्यशृङ्गे महाशौरिं कन्यायां मधुसूदनम्॥ २८<br>त्रिकूटशिखरे ब्रह्मन् चक्रपाणिमीश्वरम्।<br>लौहदण्डे हृषीकेशं कोसलायां मनोहरम्॥ २९<br>महाबाहुं सुराष्ट्रे च नवराष्ट्रे यशोधरम्।<br>भूधरं देविकानद्यां महोदायां कुशप्रियम्॥ ३०<br>गोमत्यां छादितगदं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम्।<br>सुनेत्रं सैन्धवारण्ये शूरं शूरपुरे स्थितम्॥ ३१<br>रुद्राख्यं च हिरण्वत्यां वीरभद्रं त्रिविष्टपे।<br>शङ्कुकर्णं च भीमायां भीमं शालवने विदुः॥ ३२ | द्विजोत्तम! प्लक्षावतरणमें विश्वात्मक श्रीनिवास, शूर्पारकमें चतुर्बाहु एवं मगधामें सुधापति रूप स्थित हैं। गिरिव्रजमें पशुपति, यमुनातटपर श्रीकण्ठ एवं दण्डकारण्यमें मेरा वनस्पति रूप विख्यात है। कालिञ्जरमें नीलकण्ठ, सरयूमें उत्तम शम्भु और महाकोशीमें सभी पापोंका विनाश करनेवाला हंसयुक्त रूप स्थित है। दक्षिण गोकर्णमें शर्व, प्रजामुखमें वासुदेव, विन्ध्यपर्वतके शिखरमें महाशौरि और कन्यामें मधुसूदन रूप विद्यमान है। ब्रह्मन्! त्रिकूटपर्वतकी ऊँची चोटीपर चक्रपाणि ईश्वर, लौहदण्डमें हृषीकेश तथा कोसलामें मनोहर रूप वर्तमान हैं। सुराष्ट्रमें महाबाहु, नवराष्ट्रमें यशोधर, देविका नदीमें भूधर तथा महोदामें कुशप्रिय रूप स्थित है। गोमतीमें छादितगद, शङ्खोद्धारमें शङ्खी, सैन्धवारण्यमें सुनेत्र एवं शूरपुरमें शूररूप विद्यमान है। हिरण्वतीमें रुद्र, त्रिविष्टपमें वीरभद्र, भीमामें शङ्कुकर्ण और शालवनमें भीम नामक रूपको लोग जानते हैं॥ २५—३२॥ | | विश्वामित्रं च गदितं कैलासे वृषभध्वजम्।<br>महेशं महिलाशैले कामरूपे शशिप्रभम्॥ ३३<br>बलभ्यामपि गोमित्रं कटाहे पङ्कजप्रियम्।<br>उपेन्द्रं सिंहलद्वीपे शक्राहे कुन्दमालिनम्॥ ३४<br>रसातले च विख्यातं सहस्रशिरसं मुने।<br>कालाग्निरुद्रं तत्रैव तथाऽन्यं कृत्तिवाससम्॥ ३५<br>सुतले कूर्ममचलं वितले पङ्कजासनम्।<br>महातले गुरो ख्यातं देवेशं छागलेश्वरम्॥ ३६<br>तले सहस्रचरणं सहस्रभुजमीश्वरम्।<br>सहस्राक्षं परिख्यातं मुसलाकृष्टदानवम्॥ ३७ | कैलासमें वृषभध्वज और विश्वामित्र, महिलाशैलमें महेश और कामरूपमें शशिप्रभ रूप वर्तमान हैं। बलभीमें गोमित्र, कटाहमें पङ्कजप्रिय, सिंहलद्वीपमें उपेन्द्र एवं शक्राह्नमें कुन्दमाली नामक रूप स्थित है। मुने! रसातलमें विख्यात सहस्रशीर्षा एवं कालाग्नि-रुद्र तथा कृत्तिवासा नामक रूप विद्यमान हैं। गुरो! सुतलमें अचल कूर्म, वितलमें पङ्कजासन तथा महातलमें छागलेश्वर नामक विख्यात देवेशरूप स्थित है। तलमें सहस्रचरण, सहस्रबाहु एवं मुसलसे दानवको आकृष्ट करनेवाला मेरा सहस्राक्ष- |

४४२श्रीवामनपुराण[ अध्याय ८९ ]

| पाताले योगिनामीशं स्थितं च हरिशङ्करम्।<br>धरातले कोकनदं मेदिन्यां चक्रपाणिनम्॥ ३८<br><br>भुवर्लोके च गरुडं स्वर्लोके विष्णुमव्ययम्।<br>महर्लोके तथाऽगस्त्यं कपिलं च जने स्थितम्॥ ३९<br><br>तपोलोकेऽखिलं ब्रह्मन् वाङ्मयं सत्यसंयुतम्।<br>ब्रह्माणं ब्रह्मलोके च सप्तमे वै प्रतिष्ठितम्॥ ४० | रूप अवस्थित है। पातालमें योगीश हरिशङ्कर, धरातलपर कोकनद तथा मेदिनीमें चक्रपाणिरूप वर्तमान है। भुवर्लोकमें गरुड, स्वर्लोकमें अव्यय विष्णु, महर्लोकमें अगस्त्य तथा जनलोकमें कपिल नामक रूप विद्यमान है। ब्रह्मन्! तपोलोकमें सत्यसे संयुक्त अखिल वाङ्मय एवं सप्तम ब्रह्मलोकमें ब्रह्मा नामक रूप प्रतिष्ठित है॥ ३३—४०॥ | | सनातनं तथा शैवे परं ब्रह्म च वैष्णवे।<br>अप्रतर्क्यं निरालम्बे निराकाशे तपोमयम्॥ ४१<br><br>जम्बूद्वीपे चतुर्बाहुं कुशद्वीपे कुशेशयम्।<br>प्लक्षद्वीपे मुनिश्रेष्ठ ख्यातं गरुडवाहनम्॥ ४२<br><br>पद्मनाभं तथा क्रौञ्चे शाल्मले वृषभध्वजम्।<br>सहस्त्रांशुः स्थितः शाके धर्मराट् पुष्करे स्थितः॥ ४३<br><br>तथा पृथिव्यां ब्रह्मर्षे शालग्रामे स्थितोऽस्म्यहम्।<br>सजलस्थलपर्यन्तं चरेषु स्थावरेषु च॥ ४४<br><br>एतानि पुण्यानि ममालयानि<br>ब्रह्मन् पुराणानि सनातनानि।<br>धर्मप्रदानीह महौजसानि<br>संकीर्तनीयान्यघनाशनानि ॥ ४५<br><br>संकीर्तनात् स्मरणाद् दर्शनाच्च<br>संस्पर्शनादेव च देवतायाः।<br>धर्मार्थकामाद्यपवर्गमेव<br>लभन्ति देवा मनुजाः ससाध्याः॥ ४६<br><br>एतानि तुभ्यं विनिवेदितानि<br>ममालयानीह तपोमयानि।<br>उत्तिष्ठ गच्छामि महासुरस्य<br>यज्ञं सुराणां हि हिताय विप्र॥ ४७ | शिवलोकमें सनातन, विष्णुलोकमें परम ब्रह्म, निरालम्बमें अप्रतर्क्य और निराकाशमें तपोमय नामक रूप स्थित है। मुनिश्रेष्ठ! जम्बूद्वीपमें चतुर्बाहु, कुशद्वीपमें कुशेशय और प्लक्षद्वीपमें गरुडवाहन नामसे विख्यात रूप वर्तमान है। क्रौञ्चद्वीपमें पद्मनाभ, शाल्मलद्वीपमें वृषभध्वज, शाकद्वीपमें सहस्रांशु तथा पुष्करद्वीपमें धर्मराज नामक रूप विद्यमान हैं। ब्रह्मर्षे! इसी प्रकार पृथ्वीमें मैं शालग्रामके भीतर अवस्थित हूँ। इस प्रकार जलसे लेकर स्थलपर्यन्त समस्त चराचरमें मैं वर्तमान हूँ। ब्रह्मन्! ये ही मेरे पुण्य, पुरातन एवं सनातन धर्मप्रद, अत्यन्त ओजस्वी, सङ्कीर्तनके योग्य एवं अघोंके नाश करनेवाले निवास-स्थान हैं। देव, मनुष्य और साध्यलोग देवताके कीर्तन, स्मरण, दर्शन और स्पर्श करनेसे ही धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष प्राप्त करते हैं। विप्र! मैंने आपसे अपने इन तपोमय स्थानोंको कह दिया। हे विप्र! अब आप उठिये; देवताओंका हित-साधन करनेके लिये मैं बलिके यज्ञमें जाता हूँ॥ ४१–४७॥ | | पुलस्त्य उवाच<br>इत्येवमुक्त्वा वचनं महर्षे<br>विष्णुर्भरद्वाजमृषिं महात्मा।<br>विलासलीलागमनो गिरीन्द्रात्<br>स चाभ्यगच्छत् कुरुजाङ्गलं हि॥ ४८ | पुलस्त्यजी बोले— महर्षे! महात्मा विष्णु महर्षि भरद्वाजसे इस प्रकारका वचन कहकर मनोहर चालसे चलते हुए गिरीन्द्रसे कुरुजाङ्गलमें पहुँचे॥ ४८॥ |

<div align="center">

॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें नवासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥ ८९॥


</div>
अध्याय ९० ]भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता४४३

नब्बेवाँ अध्याय

भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता, बलि और शुक्रके संवाद-प्रसङ्गमें कोशकारकी कथा

| पुलस्त्य उवाच<br>ततः समागच्छति वासुदेवे<br>मही चकम्पे गिरयश्च चेलुः।<br>क्षुब्धाः समुद्रा दिवि ऋक्षमण्डलो<br>बभौ विपर्यस्तगतिर्महर्षे॥ १<br>यज्ञः समागात् परमाकुलत्वं<br>न वेद्मि किं मे मधुहा करिष्यति।<br>यथा प्रदग्धोऽस्मि महेश्वरेण<br>किं मां न संधक्ष्यति वासुदेवः॥ २<br>ऋक्साममन्त्राहूतिभिर्हुताभि-<br>र्वितानकीयान् ज्वलनास्तु भागान्।<br>भक्त्या द्विजेन्द्रैरपि सम्प्रपादितान्<br>नैव प्रतीच्छन्ति विभोर्भयेन॥ ३<br>तान् दृष्ट्वा घोररूपांस्तु उत्पातान् दानवेश्वरः।<br>पप्रच्छोशनसं शुक्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥ ४<br>किमर्थमाचार्य मही सशैला<br>रम्भेव वाताभिहता चचाल।<br>किमासुरीयान् सुहुतानपीह<br>भागान् न गृह्णन्ति हुताशनाश्च॥ ५<br>क्षुब्धाः किमर्थं मकरालयाश्च भो<br>ऋक्षा न खे किं प्रचरन्ति पूर्ववत्।<br>दिशः किमर्थं तमसा परिप्लुता<br>दोषेण कस्याद्य वदस्व मे गुरो॥ ६ | **पुलस्त्यजी बोले—**महर्षे! उसके बाद वामनका रूप धारण करनेवाले वासुदेवके आनेपर पृथ्वी काँपने लगी, पर्वत अपने स्थानसे डिग गये, समुद्रमें जोरसे लहरें उठने लगीं और आकाशमें तारासमूहकी गति अव्यवस्थित हो गयी। यज्ञ भी अत्यन्त व्याकुल हो गया और सोचने लगा—न जाने मधुसूदन भगवान् वासुदेव आकर मेरी क्या गति करेंगे? जैसे महेश्वरने मुझे दग्ध कर दिया था, क्या वासुदेव भी मुझे वैसे ही दग्ध (ध्वस्त) तो नहीं कर देंगे? अग्नि विष्णुके भयसे श्रेष्ठ द्विजोंके द्वारा श्रद्धापूर्वक ऋग्वेद एवं सामवेदके मन्त्रोंकी आहुतियोंसे हवन किये गये यज्ञीय भागोंको ग्रहण नहीं कर रहे थे। उन घोर उत्पातोंको देखकर दानवेश्वर (बलि)-ने उशना शुक्राचार्यको प्रणाम किया तथा हाथ जोड़कर उनसे पूछा—आचार्यजी! पर्वतोंके साथ पृथ्वी वायुके झोंकेसे केलेके वृक्षके समान क्यों काँप रही है और अग्निदेव भी विधिपूर्वक हवन किये गये आसुरीय भागोंको क्यों नहीं स्वीकार कर रहे हैं? समुद्रमें भयंकर लहरें क्यों उठ रही हैं? आकाशमें नक्षत्र पहलेकी भाँति क्यों नहीं सुव्यवस्थित रूपसे स्थित हैं और दिशाएँ क्यों अन्धकारसे भर गयी हैं? गुरो! मुझे आप कृपया यह बतलायें कि किसके अपराधसे यह सब हो रहा है?॥ १—६॥ | | पुलस्त्य उवाच<br>शुक्रस्तद् वाक्यमाकर्ण्य विरोचनसुतेरितम्।<br>अथ ज्ञात्वा कारणं च बलिं वचनमब्रवीत्॥ ७ | **पुलस्त्यजी बोले—**विरोचनपुत्रके द्वारा कहे गये उस वाक्यको सुननेके बाद पूछे गये प्रश्नके कारणको जानकर शुक्राचार्यने बलिसे कहा—॥ ७॥ |

| ४४४ | श्रीवामनपुराण | [ अध्याय ९० | | :--- | :--- |

| शुक्र उवाच<br>शृणुष्व दैत्येश्वर येन भागान्<br>नामी प्रतीच्छन्ति हि आसुरीयान्।<br>हुताशना मन्त्रहुतानपीह<br>नूनं समागच्छति वासुदेवः॥ ८<br>तदङ्घ्रिविक्षेपमपारयन्ती<br>मही सशैला चलिता दितीश।<br>तस्यां चलत्यां मकरालयामी<br>उद्वृत्तवेला दितिजाद्य जाताः॥ ९ | शुक्राचार्यने कहा— दैत्येश्वर! सुनो। निश्चय ही वासुदेव आ रहे हैं। इसीलिये अग्निदेव मन्त्रके द्वारा आहुति देनेपर भी आसुरीय भागोंको नहीं ग्रहण कर रहे हैं। दितीश! उनके चरण रखनेके भारको सहन न कर सकनेके कारण पर्वतोंसहित पृथ्वी काँप रही हैं। दितिज! पृथ्वीके कम्पनसे ये समुद्र आज तटका उल्लङ्घन कर गये हैं॥ ८-९॥ | | पुलस्त्य उवाच<br>शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्गवमब्रवीत्।<br>धर्मं सत्यं च पथ्यं च सर्वोत्साहसमीरितम्॥ १० | पुलस्त्यजी बोले— शुक्राचार्यका वचन सुनकर बलिने उनसे धर्मसे युक्त, सत्य, कल्याणप्रद और सभी प्रकारके उत्साहसे भरा वचन कहा॥ १०॥ | | बलिरुवाच<br>आयाते वासुदेवे वद मम<br>भगवन् धर्मकामार्थतत्त्वं<br>किं कार्यं किं च देयं मणिकनक-<br>मथो भूगजाश्वादिकं वा।<br>किं वा वाच्यं मुरारेर्निजहित-<br>मथवा तद्धितं वा प्रयुञ्जे<br>तथ्यं पथ्यं प्रियं भो मम वद<br>शुभदं तत्करिष्ये न चान्यत्॥ ११ | बलिने कहा— भगवन्! वासुदेवके आनेपर मेरे करने योग्य धर्म, काम एवं अर्थके तत्त्वको बतलायें। मैं उन्हें मणि, स्वर्ण, पृथ्वी, हाथी अथवा अश्वमेंसे क्या दान करूँ? मैं मुरारिसे क्या कहूँ? अपना अथवा उनका क्या कल्याण सिद्ध करूँ? आप मुझे कल्याणकारी, मङ्गलमय तथा प्रिय तथ्य बतलायें। मैं वही करूँगा, अन्य कुछ नहीं करूँगा॥ ११॥ | | पुलस्त्य उवाच<br>तद्वाक्यं भार्गवः श्रुत्वा दैत्यनाथेरितं वरम्।<br>विचिन्त्य नारद प्राह भूतभव्यविदीश्वरः॥ १२<br>त्वया कृता यज्ञभुजोऽसुरेन्द्रा<br>बहिष्कृता ये श्रुतिदृष्टमार्गे।<br>श्रुतिप्रमाणं मखभोजिनो बहिः<br>सुरास्तदर्थं हरिरभ्युपैति॥ १३<br>तस्याध्वरं दैत्यसमागतस्य<br>कार्यं हि किं मां परिपृच्छसे यत्।<br>कार्यं न देयं हि विभो तृणाग्रं<br>यदध्वरे भूकनकादिकं वा॥ १४ | पुलस्त्यजी बोले— नारदजी! दैत्यपतिद्वारा कहे गये उस उत्तम वचनको सुननेके पश्चात् भूत एवं भविष्यके जाननेवाले भार्गवने विचार कर कहा— तुमने श्रुतिद्वारा प्रतिपादित मार्गमें अनधिकृत असुरेन्द्रों (दैत्यों)-को यज्ञभागका भोक्ता बनाया है एवं वेदप्रमाणके अनुसार यज्ञभोक्ता देवोंको अधिकाररहित कर दिया है। इसी कारण हरि आ रहे हैं। दैत्य! तुमने मुझसे जो प्रश्न किया कि यज्ञमें उनके आनेपर क्या करना चाहिये, तो (उसके विषयमें मेरा यह कहना है कि) यज्ञमें तिनकेके नोकके बराबर भी पृथ्वी या सुवर्ण आदि (कुछ भी) उन्हें नहीं देना चाहिये। |

अध्याय १० ] भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता ४४५

वाच्यं तथा साम निरर्थकं विभो<br>कस्ते वरं दातुमलं हि शक्नुयात्।<br>यस्योदरे भूर्भुवनाकपाल-<br>रसातलेशा निवसन्ति नित्यशः॥ १५इस तरहका अर्थहीन और सामयुक्त वचन उनसे कहना चाहिये कि विभो! जिसके पेटमें भूलोक, भुवर्लोक एवं स्वर्लोकके स्वामी तथा रसातलके शासक सदा निवास करते हैं ऐसे आपको दान देनेमें कौन समर्थ हो सकता है? ॥ १२—१५ ॥
बलिरुवाच<br>मया न चोक्तं वचनं हि भार्गव<br>न चास्ति मह्यं न च दातुमुत्सहे।<br>समागतेऽप्यर्थिनि हीनवृत्ते<br>जनार्दने लोकपतौ कथं तु॥ १६बलिने कहा— भार्गव! मैंने निम्नकोटिकी वृत्तिवाले याचकके आनेपर भी यह बात नहीं कही कि मेरे पास कुछ नहीं है और मैं देना नहीं चाहता तो लोकपति जनार्दनके याचक बनकर आनेपर मैं इस प्रकार कैसे कह सकता हूँ।
एवं च श्रूयते श्लोकः सतां कथयतां विभो।<br>सद्भावो ब्राह्मणेष्वेव कर्तव्यो भूतिमिच्छता।<br>दृश्यते हि तथा तच्च सत्यं ब्राह्मणसत्तम॥ १७विभो! सज्जनोंके द्वारा कही गयी इस तरहकी पवित्र वाणी सुनी जाती है कि ऐश्वर्य चाहनेवाले मनुष्यको ब्राह्मणोंके प्रति अच्छे भाव रखने चाहिये। ब्राह्मणश्रेष्ठ! यह सत्य भी मालूम होता है कि
पूर्वाभ्यासेन कर्माणि सम्भवन्ति नृणां स्फुटम्।<br>वाक्कायमानशानीह योन्यन्तरगतान्यपि॥ १८वचन, शरीर एवं मनके द्वारा किये गये मनुष्योंके कर्म दूसरी योनियोंमें भी पहलेके अभ्याससे स्पष्टरूपसे प्रकट होते हैं।
किं वा त्वया द्विजश्रेष्ठ पौराणी न श्रुता कथा।<br>या वृत्ता मलये पूर्वं कोशकारसुतस्य तु॥ १९द्विजश्रेष्ठ! प्राचीन कालमें मलयपर्वतपर घटित हुई कोशकारके पुत्रकी प्राचीन कथाको क्या आपने नहीं सुना है? ॥ १६—१९॥
शुक्र उवाच<br>कथयस्व महाबाहो कोशकारसुताश्रयाम्।<br>कथां पौराणिकीं पुण्यां महाकौतूहलं हि मे॥ २०शुक्राचार्यने कहा— महाबाहो! कोशकारकी पुत्रसम्बन्धिनी पवित्र प्राचीन कथाको मुझसे कहो। उसे सुननेके लिये मुझे महान् कौतूहल हो रहा है॥ २०॥
बलिरुवाच<br>शृणुष्व कथयिष्यामि कथामेतां मखान्तरे।<br>पूर्वाभ्यासनिबद्धां हि सत्यां भृगुकुलोद्वह॥ २१बलिने कहा— भृगुकुलश्रेष्ठ! पूर्वके अभ्याससे सम्बद्ध इस सत्य कथाको मैं यज्ञमें कह रहा हूँ; आप सुनें।
मुद्गलस्य मुनेः पुत्रो ज्ञानविज्ञानपारगः।<br>कोशकार इति ख्यात आसीद् ब्रह्मांस्तपोरतः॥ २२ब्रह्मन्! महर्षि मुद्गलका कोशकार नामसे प्रसिद्ध एवं ज्ञान और विज्ञानसे सम्पन्न एक तपस्वी पुत्र था।
तस्यासीद् दयिता साध्वी धर्मिष्ठा नामतः श्रुता।<br>सती वात्स्यायनसुता धर्मशीला पतिव्रता॥ २३उसकी पत्नीका नाम था धर्मिष्ठा। वह वात्स्यायनकी कन्या पतिव्रता, साध्वी, धर्मका आचरण करनेवाली तथा पतिकी सेवा करनेमें निष्ठा रखनेवाली थी।
तस्यामस्य सुतो जातः प्रकृत्या वै जडाकृतिः।<br>मूकवन्नालपति स न च पश्यति चान्धवत्॥ २४उस स्त्रीके गर्भसे एक पुत्र हुआ, जो स्वभावसे ही मूढ़ था। वह गूँगे मनुष्यकी तरह न बोलता और अन्धेकी भाँति वह देखता भी नहीं था।
तं जातं ब्राह्मणी पुत्रं जडं मूकं त्वचक्षुषम्।<br>मन्यमाना गृहद्वारि षष्ठेऽहनि समुत्सृजत्॥ २५अपने उस जन्मे हुए पुत्रको मूर्ख, गूँगा और अंधा समझकर ब्राह्मणीने छठे दिन उसे घरके द्वारपर फेंक दिया।
४४६श्रीवामनपुराण[ अध्याय ९०
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
ततोऽभ्यागाद् दुराचारा राक्षसी जातहारिणी।<br>स्वं शिशुं कृशमादाय सूर्पाक्षी नाम नामतः॥ २६<br>तत्रोत्सृज्य स्वपुत्रं सा जग्राह द्विजनन्दनम्।<br>तमादाय जगामाथ भोक्तुं शालोदरे गिरौ॥ २७<br>ततस्तामागतां वीक्ष्य तस्या भर्ता घटोदरः।<br>नेत्रहीनः प्रत्युवाच किमानीतस्त्वया प्रिये॥ २८उसके बाद सूर्पाक्षी नामकी एक दुराचारिणी एवं नवजात बालकोंको चुरा लेनेवाली राक्षसी अपने दुबले-पतले पुत्रको लेकर वहाँ आयी और अपने पुत्रको वहाँ छोड़कर उसने ब्राह्मणपुत्रको उठा लिया। उसे लेकर खानेके लिये शालोदर नामक पर्वतपर चली गयी। उसके बाद उसे आयी हुई जानकर घटोदर नामके उसके अंधे पतिने पूछा—प्रिये! तुम क्या लायी हो?॥ २१—२८॥
साऽब्रवीद् राक्षसपते मया स्थाप्य निजं शिशुम्।<br>कोशकारद्विजगृहे तस्यानीतः प्रभो सुतः॥ २९<br>स प्राह न त्वया भद्रे भद्रमाचरितं त्विति।<br>महाज्ञानी द्विजेन्द्रोऽसौ ततः शप्स्यति कोपितः॥ ३०<br>तस्माच्छीघ्रमिमं त्यक्त्वा मनुजं घोररूपिणम्।<br>अन्यस्य कस्यचित् पुत्रं शीघ्रमानय सुन्दरि॥ ३१<br>इत्येवमुक्ता सा रौद्रा राक्षसी कामचारिणी।<br>समाजगाम त्वरिता समुत्पत्य विहायसम्॥ ३२<br>स चापि राक्षससुतो निसृष्टो गृहबाह्यतः।<br>रुरोद सुस्वरं ब्रह्मन् प्रक्षिप्याङ्गुष्ठमानने॥ ३३<br>सा क्रन्दितं चिराच्छ्रुत्वा धर्मिष्ठा पतिमब्रवीत्।<br>पश्य स्वयं मुनिश्रेष्ठ सशब्दस्तनयस्तव॥ ३४<br>त्रस्ता सा निर्जगामाथ गृहमध्यात् तपस्विनी।<br>स चापि ब्राह्मणश्रेष्ठः समपश्यत तं शिशुम्॥ ३५<br>वर्णरूपादिसंयुक्तं यथा स्वतनयं तथा।<br>ततो विहस्य प्रोवाच कोशकारो निजां प्रियाम्॥ ३६उसने कहा—राक्षसपते! प्रभो! मैं अपने बच्चेको कोशकार मुनिके घरमें रखकर उनके पुत्रको लायी हूँ। राक्षसने कहा—भद्रे! तुमने यह ठीक नहीं किया। वह श्रेष्ठ ब्राह्मण महाज्ञानी तो है; किंतु वह (इस कार्यसे) कुपित होकर (तुम्हें) शाप दे देगा। सुन्दरि! इसलिये शीघ्र इस रौद्र रूपवाले मनुष्यको छोड़कर तुम किसी दूसरेके पुत्रको ले आओ। ऐसा कहनेपर वह स्वच्छन्दचारिणी डरावनी राक्षसी आकाशमें उड़ती हुई शीघ्र (वहाँ) चली गयी। ब्रह्मन्! घरके बाहर छोड़ा गया वह राक्षसपुत्र भी मुखमें अँगूठा डालकर उच्च स्वरसे रोने लगा। उस धर्मिष्ठाने अधिक समयके बाद रुलाई सुनकर पतिसे कहा—मुनिश्रेष्ठ! पुत्रको स्वयं देखिये, आपका यह पुत्र शब्द करने लगा। डरकर वह तपस्विनी गृहके भीतरसे बाहर निकली। उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने भी उस शिशुको देखा। अपने पुत्रके ही समान रंग और रूप आदिसे युक्त उस बालकको देखकर कोशकार मुनिने हँसकर अपनी पत्नीसे कहा—॥ २९—३६॥
एतेनाविश्य धर्मिष्ठे भाव्यं भूतेन साम्प्रतम्।<br>कोऽप्यस्माकं छलयितुं सुरूपी भुवि संस्थितः॥ ३७<br>इत्युक्त्वा वचनं मन्त्री मन्त्रैस्तं राक्षसात्मजम्।<br>बबन्धोल्लिख्य वसुधां सकुशेनाथ पाणिना॥ ३८<br>एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता सूर्पाक्षी विप्रबालकम्।<br>अन्तर्धानगता भूमौ चिक्षेप गृहदूरतः॥ ३९धर्मिष्ठे! इस बालकके अंदर अवश्य कोई भूत प्रवेश कर गया है। हमलोगोंको धोखा देनेके लिये सुन्दर रूपवाला कोई (भूत) इस स्थानपर विद्यमान है। ऐसा कहकर उस मन्त्रवेत्ताने हाथमें कुशा लेकर मन्त्रोंके द्वारा भूमिको रेखासे अङ्कितकर राक्षसपुत्रको बाँध दिया। इसी बीच सूर्पाक्षी वहाँ पहुँची और अदृश्यरूपमें (छिपकर) घरसे दूर स्थित होकर उसने ब्राह्मणके बालकको फेंका।

| अध्याय ९० ] | भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता | ४४७ | | :--- | :--- |

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
तं क्षिप्तमात्रं जग्राह कोशकारः स्वकं सुतम्।<br>सा चाभ्येत्य ग्रहीतुं स्वं नाशकद राक्षसी सुतम्॥ ४०<br>इतश्चेतश्च विभ्रष्टा सा भर्तारमुपागमत्।<br>कथयामास यद् वृत्तं स्वद्विजात्मजहारिणम्॥ ४१<br>एवं गतायां राक्षस्यां ब्राह्मणेन महात्मना।<br>स राक्षसशिशुर्ब्रह्मन् भार्यायै विनिवेदितः॥ ४२<br>स चात्मतनयः पित्रा कपिलायाः सवत्सयाः।<br>दध्ना संयोजितोऽत्यर्थं क्षीरेणेक्षुरसेन च॥ ४३<br>द्वावेव वर्धितौ बालौ संजातौ सप्तवार्षिकौ।<br>पित्रा च कृतनामानौ निशाकरदिवाकरौ॥ ४४फेंकते ही कोशकारने अपने उस पुत्रको पकड़ लिया। परंतु वह राक्षसी वहाँ जाकर अपने पुत्रको नहीं पकड़ सकी। दोनों ओरसे हाथ धोकर वह अपने पतिके पास गयी और अपने पुत्र तथा ब्राह्मणपुत्र दोनोंके खोनेकी घटना कह सुनायी। ब्रह्मन्! इस प्रकार राक्षसीके चले जानेपर महात्मा ब्राह्मणने अपनी पत्नीको उस राक्षस-पुत्रको दे दिया। पिताने अपने पुत्रको सवत्सा कपिला गायके दूध, दही और ईखके रससे पाला-पोसा। दोनों ही बालक बढ़कर सात वर्षके हो गये। पिताने उन दोनोंका नाम निशाकर और दिवाकर रखा॥ ३७-४४॥
नैशाचरिर्दिवाकीर्तिर्निशाकीर्तिः स्वपुत्रकः।<br>तयोश्चकार विप्रोऽसौ व्रतबन्धक्रियां क्रमात्॥ ४५राक्षसके बालकका नाम दिवाकीर्ति (दिवाकर) और ब्राह्मणके बालकका नाम निशाकीर्ति (निशाकर) था। ब्राह्मणने क्रमशः दोनोंका उपनयन-संस्कार किया।
व्रतबन्धे कृते वेदं पपाठासौ दिवाकरः।<br>निशाकरो जडतया न पपाठेति नः श्रुतम्॥ ४६उपनयन (जनेऊ) हो जानेपर दिवाकर वेदपाठ करने लगा। किंतु निशाकर जड़ताके कारण वेदाध्ययन नहीं करता था—ऐसा हमलोगोंने सुना है।
तं बान्धवाश्च पितरौ माता भ्राता गुरुस्तथा।<br>पर्यनिन्दंस्तथा ये च जना मलयवासिनः॥ ४७माता, पिता, भाई, बन्धुजन, गुरु और दूसरे मलयके निवासी उसकी निन्दा करने लगे।
ततः स पित्रा क्रुद्धेन क्षिप्तः कूपे निरूदके।<br>महाशिलां चोपरि वै पिधानमवरोपयत्॥ ४८उसके बाद पिताने कुपित होकर उसे जलरहित कुएँमें फेंक दिया और ऊपरसे एक बड़ी शिलासे ढँक दिया।
एवं क्षिप्तस्तदा कूपे बहुवर्षगणान् स्थितः।<br>तत्रास्त्यामलकीगुल्मः पोषाय फलितोऽभवत्॥ ४९इस प्रकार कुएँमें फेंक दिये जानेपर वह बालक बहुत दिनोंतक वहाँ पड़ा रहा। उस कुएँमें एक आँवलेका छोटा वृक्ष (क्षुप) था। उस बालकके लालन-पालनके लिये उसमें फल लग गये।
ततो दशसु वर्षेषु समतीतेषु भार्गव।<br>तस्य माताऽगमत् कूपं तमन्धं शिलयाचितम्॥ ५०भार्गव! उसके बाद दस वर्ष बीत जानेपर उसकी माँ अन्धकार-भरे तथा पत्थरसे ढके हुए उस कुएँके पास गयी।
सा दृष्ट्वा निचितं कूपं शिलया गिरिकल्पया।<br>उच्चैः प्रोवाच केनेयं कूपोपरि शिला कृता॥ ५१उस कुएँको पर्वतके सदृश शिलासे ढके हुए देखकर उसने ऊँचे स्वरसे कहा—कुएँके ऊपर इस पत्थरको किसने रखा है?
कूपान्तस्थः स तां वाणीं श्रुत्वा मातुर्निशाकरः।<br>प्राह प्रदत्ता पित्रा मे कूपोपरि शिला त्वियम्॥ ५२कुएँके अंदर पड़े हुए पुत्र निशाकरने माताकी वाणी सुनकर कहा—मेरे पिताजीने कुएँपर इस शिलाको रखा है।
४४८श्रीवामनपुराण[ अध्याय ९०

| साऽतिभीताऽब्रवीत् कोऽसि कूपान्तस्थोऽद्भुतस्वरः।<br>सोऽप्याह तव पुत्रोऽस्मि निशाकरेति विश्रुतः॥ ५३<br>साऽब्रवीत् तनयो मह्यं नाम्ना ख्यातो दिवाकरः।<br>निशाकरेति नाम्नाऽहो न कश्चित् तनयोऽस्ति मे॥ ५४<br>स चाह पूर्वचरितं मातुर्निरवशेषतः।<br>साश्रुत्वा तां शिलां सुभ्रूः समुत्क्षिप्यान्यतोऽक्षिपत्॥ ५५<br>सोत्तीर्य कूपाद् भगवन् मातुः पादाववन्दत।<br>सा स्वानुरूपं तनयं दृष्ट्वा स्वजनमग्रतः॥ ५६<br>ततस्तमादाय सुतं धर्मिष्ठा पतिमेत्य च।<br>कथयामास तत्सर्वं चेष्टितं स्वसुतस्य च॥ ५७<br>ततोऽन्वपृच्छद् विप्रोऽसौ किमिदं तात कारणम्।<br>नोक्तवान् यद् भवान् पूर्वं महत्कौतूहलं मम॥ ५८<br>तच्छ्रुत्वा वचनं धीमान् कोशकारं द्विजोत्तमम्।<br>प्राह पुत्रोऽद्भुतं वाक्यं मातरं पितरं तथा॥ ५९ | इस वाणीको सुनकर वह अत्यन्त डर गयी और बोली—कुएँके भीतर इस अपूर्व स्वरवाले तुम कौन हो? उसने भी कहा—मैं तुम्हारा पुत्र हूँ। मेरा नाम निशाकर है॥ ४५–५३॥<br>उसने कहा—मेरे पुत्रका नाम तो दिवाकर है। निशाकर नामका मेरा कोई पुत्र नहीं है। उस बालकने मातासे अपनी पहलेकी घटित सारी घटना कह सुनायी। उसे सुननेके बाद माताने उस शिलाको उठाकर दूसरी ओर फेंक दिया। भगवन्! उस बालकने कुएँसे ऊपर आकर माताके चरणोंकी वन्दना की। उसने अपनेसे उत्पन्न हुए और अपनेसे मिलते-जुलते रूपवाले बालकको सामने देखा। उसके बाद उस बालकको लेकर वह धर्मिष्ठा पतिके पास गयी और अपने पुत्रके सारे चरितको उससे कह सुनायी। उसके बाद उस ब्राह्मणने पूछा—पुत्र! तुम पहले नहीं बोले, इसका क्या कारण है? मुझे बहुत कुतूहल हो रहा है। उस बातको सुनकर बुद्धिमान् पुत्रने ब्राह्मणश्रेष्ठ कोशकार तथा मातासे अद्भुत वचन कहा॥ ५४–५९॥ | | निशाकर उवाच | निशाकरने कहा— | | श्रूयतां कारणं तात येन मूकत्वमाश्रितम्।<br>मया जडत्वमनघ तथाऽन्धत्वं स्वचक्षुषः॥ ६०<br>पूर्वमासमहं विप्र कुले वृन्दारकस्य तु।<br>वृषाकपेश्र्च तनयो मालागर्भसमुद्भवः॥ ६१<br>ततः पिता पाठयन्मां शास्त्रं धर्मार्थकामदम्।<br>मोक्षशास्त्रं परं तात सेतिहासश्रुतिं तथा॥ ६२<br>सोऽहं तात महाज्ञानी परावरविशारदः।<br>जातो मदान्धस्तेनाहं दुष्कर्माभिरतोऽभवम्॥ ६३<br>मदात् समभवल्लोभस्तेन नष्टा प्रगल्भता।<br>विवेको नाशमगमत् मूर्खभावमुपागतः॥ ६४<br>मूढभावतया चाथ जातः पापरतोऽस्म्यहम्।<br>परदारपरार्थेषु मतिर्मे च सदाऽभवत्॥ ६५ | निष्पाप पिताजी! मेरे द्वारा मूकता, जड़ता एवं अपने नेत्रोंके अन्धत्व ग्रहण करनेका कारण सुनिये। विप्र! मैं पहले वृन्दारक (सम्मानित देव)-वंशमें मालाके गर्भसे उत्पन्न हुआ वृषाकपिका पुत्र था। तात! पिताने मुझे धर्म, अर्थ और कामकी सिद्धि देनेवाले शास्त्र तथा इतिहास और वेदसहित मुक्तिदायक (दर्शन) शास्त्रको पढ़ाया। तात! मैं महाज्ञानी एवं लोक-ज्ञान और परलोक-ज्ञानमें कुशल था। उससे मैं अहंकारसे अन्धा होकर बुरे कर्ममें लग गया। मदसे मुझे लोभ हुआ। उससे मेरी वाक्पटुता नष्ट हो गयी। विवेकशक्तिके नष्ट हो जानेसे मैं विवेकहीन हो गया। मूढ़ताके कारण मैं पापी बन गया। मेरा मन सदा दूसरेकी स्त्री एवं धनमें आसक्त हो गया। |

| अध्याय ९० ] | भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता | ४४९ | | :--- | :--- |

| परदाराभिमर्शित्वात् परार्थहरणादपि।<br>मृतोऽस्म्युद्बन्धनेनाहं नरकं रौरवं गतः॥ ६६<br><br>तस्माद् वर्षसहस्रान्ते भुक्तशिष्टे तदागसि।<br>अरण्ये मृगहा पापः संजातोऽहं मृगाधिपः॥ ६७ | परस्त्रीके साथ संसर्ग करने एवं दूसरोंके धनका हरण करनेके कारण कर्मफलके बन्धनसे ग्रस्त होनेपर मैं मरकर (विवशताया) रौरव नरकमें गया। एक हजार वर्षके बाद नरक-भोगसे बचे उस पापके कारण मैं पशुओंकी हत्या करनेवाला पापी बाघ होकर जंगलमें उत्पन्न हुआ॥ ६०—६७॥ | | व्याघ्रत्वे संस्थितस्तात बद्धः पञ्जरगः कृतः।<br>नराधिपेन विभुना नीतश्च नगरं निजम्॥ ६८<br><br>बद्धस्य पिञ्जरस्थस्य व्याघ्रत्वेऽधिष्ठितस्य ह।<br>धर्मार्थकामशास्त्राणि प्रत्यभासन्त सर्वशः॥ ६९<br><br>ततो नृपतिशार्दूलो गदापाणिः कदाचन।<br>एकवस्त्रपरीधानो नगरान्निर्ययौ बहिः॥ ७०<br><br>तस्य भार्या जिता नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि।<br>सा निर्गते तु रमणे ममान्तिकमुपागता॥ ७१<br><br>तां दृष्ट्वा ववृधे मह्यं पूर्वाभ्यासान्मनोभवः।<br>यथैव धर्मशास्त्राणि तथाहमवदं च ताम्॥ ७२<br><br>राजपुत्रि सुकल्याणि नवयौवनशालिनि।<br>चित्तं हरसि मे भीरु कोकिला ध्वनिना यथा॥ ७३<br><br>सा मद्वचनमाकर्ण्य प्रोवाच तनुमध्यमा।<br>कथमेवावयोर्व्याघ्र रतियोगमुपेक्ष्यति॥ ७४<br><br>ततोऽहमब्रुवं तात राजपुत्रीं सुमध्यमाम्।<br>द्वारमुद्घाटयस्वाद्य निर्गमिष्यामि सत्वरम्॥ ७५ | तात! एक प्रभावशाली राजाने व्याघ्रयोनिमें उत्पन्न हुए मुझको बाँधकर पिंजड़ेमें डाल दिया और अपने नगरमें ले गया। व्याघ्रकी योनिको प्राप्त हुए बन्धनसे ग्रस्त और पिंजड़ेमें पड़े हुए मुझे धर्म, अर्थ एवं कामसे सम्बन्ध रखनेवाले सभी शास्त्र मनमें स्फुरित हो रहे थे।<br>उसके कुछ समय बाद वह श्रेष्ठ राजा हाथमें गदा लिये एक वस्त्र धारणकर नगरसे बाहर चला गया। उसकी जिता नामकी भार्या मृत्युलोकमें अनुपम सुन्दरी थी। पतिके बाहर जानेपर वह मेरे पास आयी। उसे देखकर पूर्व अभ्यासके कारण धर्मशास्त्रोंके ज्ञानकी वृद्धिकी तरह मेरे मनमें कामना बढ़ने लगी। उसके बाद मैंने उससे कहा—हे नवयौवनशालिनी सुकल्याणी! राजपुत्री! तुम मेरा मन उसी प्रकार हरण करती हो जिस प्रकार कोयल अपनी कूकसे लोगोंके चित्तको। उस सुन्दरीने मेरा वचन सुनकर कहा—व्याघ्र! हम दोनोंका सम्भोग कैसे सम्भव है? तात! उसके बाद मैंने उस सुन्दरी राजपुत्रीसे कहा—तुम अभी पिंजड़ेका द्वार खोलो, मैं शीघ्र बाहर निकल आऊँगा॥ ६८—७५॥ | | साऽप्यब्रवीद् दिवा व्याघ्र लोकोऽयं परिपश्यति।<br>रात्रावुद्घाटयिष्यामि ततो रंस्याव स्वेच्छया॥ ७६<br><br>तामेवाहमवोचं वै कालक्षेपेऽहमक्षमः।<br>तस्मादुद्घाटय द्वारं मां बन्धाच्च विमोचय॥ ७७<br><br>ततः सा पीवरश्रोणी द्वारमुद्घाटयन्मुने।<br>उद्घाटिते ततो द्वारे निर्गतोऽहं बहिःक्षणात्॥ ७८<br><br>पाशानि निगदादीनि छिन्नानि हि बलान्मया।<br>सा गृहीता च नृपतेर्भार्या रमितुमिच्छता॥ ७९ | उसने कहा—व्याघ्र! दिनमें लोग देखेंगे। रात्रिमें खोलूँगी, तब इच्छानुकूल हम दोनों विहार करेंगे। मैंने पुनः उससे कहा—देर करनेमें मैं असमर्थ हूँ। इसलिये द्वार खोलो और मुझे बन्धनसे मुक्त करो। उसके बाद उस सुन्दरीने द्वार खोल दिया। द्वार खुलनेपर मैं क्षणमात्रमें बाहर निकला। मैंने बलपूर्वक बेड़ी आदि बन्धनोंको तोड़ डाला और उस राजाकी पत्नीको रमण |

४५०श्रीवामनपुराण[ अध्याय ९०

| ततो दृष्टोऽस्मि नृपतेर्भृत्यैरतुलविक्रमैः।<br>शस्त्रहस्तैः सर्वतश्च तैरहं परिवेष्टितः ॥ ८०<br>महापाशैः शृङ्खलाभिः समाहत्य च मुद्गरैः।<br>बध्यमानोऽब्रुवमहं मा मा हिंसध्वमाकुलाः ॥ ८१<br>ते मद्वचनमाकर्ण्य मत्वैव रजनीचरम्।<br>दृढं वृक्षे समुद्बध्य घातयन्त तपोधन ॥ ८२<br>भूयो गतश्च नरकं परदारनिषेवणात्।<br>मुक्तो वर्षसहस्रान्ते जातोऽहं श्वेतगर्दभः ॥ ८३ | करनेकी कामनासे पकड़ लिया। उसके बाद राजाके अतुल पराक्रमी अनुचरोंने मुझे देखा और हाथमें शस्त्र लेकर उन लोगोंने मुझे चारों ओरसे घेर लिया। मोटी रस्सियों और जंजीरोंसे बाँधकर उन लोगोंने मुझे मुद्गरोंसे बहुत मारा। मारे जाते समय मैंने उनसे कहा—तुमलोग मुझे मत मारो। तपोधन! मेरा वचन सुनकर उन लोगोंने मुझे राक्षस समझा और वृक्षमें कसकर बाँधकर मार डाला। परस्त्री-सेवनके कारण फिर मैं नरकमें गया और हजारों वर्षोंके बाद वहाँसे छुटकारा होनेपर मैं सफेद गदहेकी योनिमें जनमा ॥ ७६-८३ ॥ | | ब्राह्मणस्याग्निवेश्यस्य गेहे बहुकलत्रिणः।<br>तत्रापि सर्वविज्ञानं प्रत्यभासत ततो मम ॥ ८४<br>उपवाह्यः कृतश्चास्मि द्विज्योषिद्भििरादरात्।<br>एकदा नवराष्ट्रीया भार्या तस्याग्रजन्मनः ॥ ८५<br>विमतिर्नामतः ख्याता गन्तुमैच्छद् गृहं पितुः।<br>तामुवाच पतिर्गच्छ आरुह्य श्वेतगर्दभम् ॥ ८६<br>मासेनागमनं कार्यं न स्थेयं परतस्ततः।<br>इत्येवमुक्ता सा भर्त्रा तन्वी मामधिरुह्य च ॥ ८७<br>बन्धनादवमुच्याथ जगाम त्वरिता मुने।<br>ततोऽर्धपथि सा तन्वी मत्पृष्ठादवरुह्य वै ॥ ८८<br>अवतीर्णा नदीं स्नातुं स्वरूपा चार्द्रवाससा।<br>साङ्गोपाङ्गं रूपवतीं दृष्ट्वा तामहमाद्रवम् ॥ ८९<br>मया चाभिद्रुता तूर्णं पतिता पृथिवीतले।<br>तस्यामुपरि भो तात पतितोऽहं भृशातुरः ॥ ९०<br>दृष्टो भर्त्रानुसृष्टेन नृणा तदनुसारिणा।<br>प्रोत्क्षिप्य यष्टिं मां ब्रह्मन् समाधावत् त्वरान्वितः ॥ ९१ | उस योनिमें मैं अनेक स्त्रियोंवाले अग्निवेश्य नामके ब्राह्मणके घरमें रहता था। वहाँ भी पूर्वजन्ममें अर्जित सारे ज्ञानोंका आभास मुझे हो रहा था। ब्राह्मणके घरकी स्त्रियोंने मुझे प्रेमसे सवारीके काममें लगाया। एक समय उस ब्राह्मणकी नवराष्ट्रदेशकी विमति नामक पत्नी अपने पिताके घर जानेके लिये उत्सुक हुई। उसके पतिने उससे कहा—इस सफेद गदहेपर सवार होकर चली जाओ और एक महीनेके भीतर चली आना। उससे अधिक समयतक न रहना। मुने! पतिके इस प्रकार कहनेपर वह सुन्दरी मेरा बन्धन खोल तत्काल मेरे ऊपर सवार हुई और चल पड़ी। उसके बाद आधे मार्गमें वह सुन्दरी मेरी पीठसे उतरकर नदीमें नहानेके लिये उतरी। भींगे वस्त्र होनेसे उसका अङ्ग स्पष्ट दिखायी पड़ा। उस सर्वाङ्गसुन्दरीको देखकर मैं उसकी ओर झपटा। मेरे झपटनेपर वह तत्काल पृथ्वीपर गिर पड़ी। तात! मैं अत्यन्त आतुर होकर उसके ऊपर गिर गया। ब्रह्मन्! स्वामीके आदेशसे उस स्त्रीके पीछे-पीछे आनेवाले अनुचरने मुझे देख लिया और डंडा उठाकर वह वेगसे मेरी ओर दौड़ पड़ा ॥ ८४-९१ ॥ | | तद्भयात् तां परित्यज्य प्रद्रुतो दक्षिणामुखः।<br>ततोऽभिद्रवतस्तूर्णं खलीनरसना मुने ॥ ९२ | उसके आतङ्कसे उस स्त्रीको छोड़कर मैं उसी समय दक्षिण दिशाकी ओर भागा। मुने! बहुत शीघ्रतासे |

| अध्याय ९० ] | भगवान् वामनके आगमनसे पृथ्वीकी क्षुब्धता | ४५१ | | :--- | :--- |

SanskritHindi
ममासक्ता वंशगुल्मे दुर्मोक्षे प्राणनाशने।<br>तत्रासक्तस्य षड्रात्रान्मेऽभूज्जीवितक्षयः॥ ९३<br>गतोऽस्मि नरकं भूयस्तस्मान्मुक्तोऽभवं शुकः।<br>महारण्ये तथा बद्धः शबरेण दुरात्मना॥ ९४<br>पञ्जरे क्षिप्य विक्रीतो वणिक्पुत्राय शालिने।<br>तेनाप्यन्तःपुरवरे युवतीनां समीपतः॥ ९५<br>शब्दशास्त्रविदित्‍येवं दोषघ्नश्चेत्यवस्थितः।<br>तत्रासतस्तरुणयस्ता ओदनाम्बुफलादिभिः॥ ९६<br>भक्ष्यैश्च दाडिमफलैः पुष्णन्त्यहरहः पितः।<br>कदाचित् पद्मपत्राक्षी श्यामा पीनपयोधरा॥ ९७<br>सुश्रोणी तनुमध्या च वणिक्पुत्रप्रिया शुभा।<br>नाम्ना चन्द्रावली नाम समुद्घाट्याथ पञ्जरम्॥ ९८<br>मां जग्राह सुचार्वङ्गी कराभ्यां चारुहासिनी।<br>चकारोपरि पीनाभ्यां स्तनाभ्यां सा हि मां ततः॥ ९९दौड़ते हुए मेरी लगामकी रस्सी प्राणघातिनी बाँसकी विकट झाड़ीमें फँस गयी। वहाँ फँसा हुआ मैं छः रातके बाद मर गया। उसके बाद मुझे फिर नरकमें जाना पड़ा। वहाँसे छुटकारा पानेके बाद मैं शुक पक्षीकी योनिमें उत्पन्न हुआ। उस योनिमें विशाल वनमें दुष्टात्मा शबरने मुझे बाँध लिया। पिंजड़ेमें रखकर (उसने मुझे) एक गृहस्थ वणिक्पुत्रके हाथ बेच दिया। उसने भी उत्तम महलमें युवतियोंके पास मुझे सम्पूर्ण शास्त्रका जाननेवाला तथा दोषोंको दूर करनेवाला समझकर रख दिया। पिताजी! वहाँ रहते समय वे युवतियाँ प्रतिदिन मुझे भात, जल, अनारके फल तथा अन्य भक्ष्य पदार्थ खिलाकर पालने लगीं। एक समय वणिक्पुत्रकी कमलदलके समान नेत्रोंवाली श्यामा, विशाल स्तनों तथा सुन्दर जंघाओं एवं सूक्ष्म कटिवाली कल्याणी चन्द्रावली नामकी प्रियाने पिंजड़ेको खोला। मधुर मुसकानवाली सुन्दरीने मुझे दोनों हाथोंमें पकड़ लिया और अपने दोनों स्तनोंपर रख लिया॥ ९२—९९॥
ततोऽहं कृतवान् भावं तस्यां विलसितुं प्लवन्।<br>ततोऽनुप्लवतस्तत्र हारे मर्कटबन्धनम्॥ १००<br>बद्धोऽहं पापसंयुक्तो मृतश्च तदनन्तरम्।<br>भूयोऽपि नरकं घोरं प्रपन्नोऽस्मि सुदुर्मतिः॥ १०१<br>तस्माच्चाहं वृषत्वं वै गतश्चाण्डालपक्कणे।<br>स चैकदा मां शकटे नियोज्य स्वां विलासिनीम्॥ १०२<br>समारोप्य महातेजा गन्तुं कृतमतिर्वनम्।<br>ततोऽग्रतः स चण्डालो गतस्त्वेषास्य पृष्ठतः॥ १०३<br>गायन्ती याति तच्छ्रुत्वा जातोऽहं व्यथितेन्द्रियः।<br>पृष्ठतस्तु समालोक्य विपर्यस्तस्तथोत्प्लुतः॥ १०४<br>पतितो भूमिमगमं तदक्षे क्षणविक्रमात्।<br>योक्त्रे सुबद्ध एवाशु पञ्चत्वमगमं ततः॥ १०५<br>भूयो निमग्नो नरके दशवर्षशतान्यपि।<br>अतस्तव गृहे जातस्त्वहं जातिमनुस्मरन्॥ १०६<br>तावन्त्येवाद्य जन्मानि स्मरामि चानुपूर्वशः।<br>पूर्वाभ्यासाच्च शास्त्राणि बन्धनं चागतं मम॥ १०७उसके बाद मैंने चन्द्रावलीके साथ विहार करनेका आशय प्रकट किया। तब पापमें आसक्त होकर घूमता हुआ मैं उसके हारमें बंदरके बन्धनकी भाँति बँधकर मर गया। मैं पुनः अत्यन्त पापमय बुद्धि होनेके कारण भयंकर नरकमें पड़ गया। उसके बाद मैं बैल होकर चाण्डालके घरमें पहुँचा। उसने एक दिन मुझे गाड़ीमें जोतकर उस गाड़ीपर अपनी स्त्रीको चढ़ाया। इस प्रकार वनमें जानेकी इच्छासे वह महातेजस्वी चाण्डाल आगे चला और उसके पीछे वह गाती हुई चली। उसका गान सुनकर मेरी इन्द्रियाँ विकल हो उठीं। मैंने पीछे घूमकर देखा और कूदा तथा उलट गया। क्षणमात्रके विपरीत गतिके कारण मैं भूमिपर गिर पड़ा और रस्सीमें अत्यन्त बँध जानेसे मृत्युको प्राप्त हो गया। मैं फिर हजार वर्षतक नरकमें पड़ा रहा। वहाँसे अपने पूर्वजन्मका स्मरण करता हुआ मैं आपके गृहमें उत्पन्न हुआ हूँ। मैं आज उन्हीं जन्मोंका क्रमशः स्मरण कर रहा हूँ। पूर्व अभ्याससे मुझे शास्त्रोंका ज्ञान तथा बन्धन मिला है।
४५२श्रीवामनपुराण[ अध्याय ९०

| तदहं जातविज्ञानो नाचरिष्ये कथंचन।<br>पापानि घोररूपाणि मनसा कर्मणा गिरा॥ १०८ | अतः ज्ञानी होकर मैं मन, कर्म और वाणीसे कभी घोर पापकर्मोंका आचरण नहीं करूँगा॥ १००—१०८॥ | | शुभं वाप्यशुभं वाऽपि स्वाध्यायं शास्त्रजीविका।<br>बन्धनं वा वधो वाऽपि पूर्वाभ्यासेन जायते॥ १०९<br>जातिं यदा पौर्विकीं तु स्मरते तात मानवः।<br>तदा स तेभ्यः पापेभ्यो निवृत्तिं हि करोति वै॥ ११०<br>तस्माद् गमिष्ये शुभवर्धनाय<br>पापक्षयायाथ मुने ह्यारण्यम्।<br>भवान् दिवाकीर्तिमिमं सुपुत्रं<br>गार्हस्थ्यधर्मे विनियोजयस्व॥ १११ | मङ्गल, अमङ्गल, स्वाध्याय, शास्त्रजीविका, बन्धन या वध पूर्व अभ्यासवश ही होते हैं। तात! मनुष्यको जब अपने पूर्वजन्मका स्मरण होता है तब वह उन पापोंसे दूर रहता है। अतः मुने! शुभकी वृद्धि और पापके क्षयके लिये मैं वनमें जाऊँगा। आप इस सुपुत्र दिवाकीर्तिको गृहस्थधर्ममें लगायें॥ १०९—१११॥ | | बलिरुवाच<br>इत्येवमुक्त्वा स निशाकरस्तदा<br>प्रणम्य मातापितरौ महर्षे।<br>जगाम पुण्यं सदनं मुरारेः<br>ख्यातं बदर्याश्रममाद्यमीड्यम्॥ ११२<br>एवं पुराभ्यासरतस्य पुंसो<br>भवन्ति दानाध्ययनादिकानि।<br>तस्माच्च पूर्वं द्विजवर्य वै मया<br>अभ्यस्तमासीन्ननु ते ब्रवीमि॥ ११३<br>दानं तपो वाऽध्ययनं महर्षे<br>स्तेयं महापातकमग्निदाहम्।<br>ज्ञानानि चैवाभ्यसतां हि पूर्वं<br>भवन्ति धर्मार्थयशांसि नाथ॥ ११४ | बलिने कहा— महर्षे! इस प्रकार कहनेके बाद माता-पिताको प्रणाम कर वह निशाकर भगवान् नारायणके श्रेष्ठ सुप्रसिद्ध पवित्र निवास बदरिकाश्रममें चला गया। इसी प्रकार पूर्वके अभ्यासवश मनुष्यके दान एवं अध्ययन आदि कार्य होते हैं। द्विजवर्य! इसीसे निश्चय ही मैं आपसे अपने पूर्व अभ्यासके तथ्यको कह रहा हूँ। महर्षे! नाथ! दान, तप, अध्ययन, चोरी, महापातक, अग्निदाह, ज्ञान, धर्म, अर्थ एवं यश आदि सभी पूर्वजन्मोंके अभ्याससे उत्पन्न होते हैं॥ ११२—११४॥ | | पुलस्त्य उवाच<br>इत्येवमुक्त्वा बलवान् स शुक्रं<br>दैत्येश्वरः स्वं गुरुमीशितारम्।<br>ध्यायंस्तदास्ते मधुकैटभघ्नं<br>नारायणं चक्रगदासिपाणिम्॥ ११५ | पुलस्त्यजी बोले— दैत्येश्वर बलवान् बलि अपने गुरु और नियमन करनेवाले शुक्राचार्यसे इस प्रकार कहकर मधुकैटभके संहारकारी चक्र-गदा तथा खड्ग धारण करनेवाले नारायणका ध्यान करने लगा॥ ११५॥ |

॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें नब्बेवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥ ९०॥

अध्याय ९१ ] वामनकी बलिके यज्ञमें जाकर उससे तीन पग भूमिकी याचना [ ४५३

इक्यानबेवाँ अध्याय

वामनकी बलिके यज्ञमें जाकर उससे तीन पग भूमिकी याचना, वामनका विराट्रूप ग्रहण करना एवं त्रिविक्रमत्व, वामनका बलिबन्धन-विषयक प्रश्न, बलिको वर, बलिका पाताल और वामनका स्वर्ग-गमन

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
पुलस्त्य उवाच<br>एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो भगवान् वामनाकृतिः।<br>यज्ञवाटमुपागम्य उच्चैर्वचनमब्रवीत्॥ १<br><br>ॐकारपूर्वाः श्रुतयो मखेऽस्मिन्<br>तिष्ठन्ति रूपेण तपोधनानाम्।<br>यज्ञोऽश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां<br>मुख्यस्तथा सत्रिषु दैत्यनाथः॥ २<br><br>इत्थं वचनमाकर्ण्य दानवाधिपतिर्वशी।<br>सार्घपात्रः समभ्यागाद्यत्र देवः स्थितोऽभवत्॥ ३<br><br>ततोऽर्च्च देवदेवेशमर्च्चमर्घादिनासुरः।<br>भरद्वाजर्षिणा सार्धं यज्ञवाटं प्रवेशयत्॥ ४<br><br>प्रविष्टमात्रं देवेशं प्रतिपूज्य विधानतः।<br>प्रोवाच भगवन् ब्रूहि किं दद्मि तव मानद॥ ५पुलस्त्यजी बोले— इतनेमें वामनके रूपमें भगवान् आ गये। यज्ञशालाके निकट आकर वे ऊँचे स्वरसे बोले— ॐकारपूर्वक वेदमन्त्र तपस्वी ऋषियोंके रूपमें इस यज्ञमें स्थित हैं। यज्ञोंमें अश्वमेधयज्ञ सर्वोत्तम है और दैत्योंके स्वामी बलि यज्ञ करनेवालोंमें सर्वश्रेष्ठ हैं। इस प्रकारकी बातको सुनकर इन्द्रियोंको जीत लेनेवाले दानवोंके स्वामी बलि अर्घ्यपात्र लेकर, जहाँ वामनदेव स्थित थे, वहाँ गये। इसके बाद अर्घ्य आदिसे देवोंके देवकी अर्चना करके दानवोंके स्वामी बलिने भरद्वाज ऋषिके साथ उन्हें यज्ञशालामें प्रवेश कराया। यज्ञशालामें प्रवेश करते ही बलिने वामनभगवान्‌की विधिपूर्वक पूजा की और कहा— मान देनेवाले भगवन्! बोलिये, मैं आपको क्या दूँ?॥ १—५॥
ततोऽब्रवीत् सुरश्रेष्ठो दैत्यराजानमव्ययः।<br>विहस्य सुचिरं कालं भरद्वाजमवेक्ष्य च॥ ६<br><br>गुरोर्मदीयस्य गुरुस्तस्यास्त्यग्निपरिग्रहः।<br>न स धारयते भूम्यां पारक्यां जातवेदसम्॥ ७<br><br>तदर्थमभियाचेऽहं मम दानवपार्थिव।<br>मच्छरीरप्रमाणेण देहि राजन् पदत्रयम्॥ ८इसके बाद देवोंमें श्रेष्ठ अविनाशी भगवान्‌ने देरतक हँसकर और भरद्वाजको देखकर दैत्यराजसे कहा—मेरे गुरुके गुरु अग्निहोत्री (यज्ञके अनुष्ठाता) हैं। वे दूसरेकी भूमिमें अग्निस्थापन नहीं करते। दानवपते! राजन्! मैं उनके लिये आपसे याचना करता हूँ कि मेरे शरीरके परिमाणसे आप तीन पग (भूमि) मुझे देनेकी कृपा करें।
मुरारेर्वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्यामवेक्ष्य च।<br>बाणं च तनयं वीक्ष्य इदं वचनमब्रवीत्॥ ९मुरारि (भगवान्) -का वचन सुननेके बाद बलिने पत्नी और पुत्र बाणको देखकर (अपनी पत्नीसे) यह वचन कहा—प्रिये!
४५४श्रीवामनपुराण[ अध्याय ९१

| न केवलं प्रमाणेन वामनोऽयं लघुः प्रिये।<br>येन क्रमत्रयं मौर्खार्द्याचते बुद्धितोऽपि च॥ १० | यह वामन केवल प्रमाणसे ही छोटा नहीं है, बल्कि यह बुद्धिका भी छोटा है; क्योंकि अज्ञानवश यह मुझसे केवल तीन पग (भूमि)-की याचना करता है॥ ६-१०॥ | | प्रायो विधाताऽल्पधियां नराणां<br>बहिष्कृतानां च महानुभाग्यैः।<br>धनादिकं भूरि न वै ददाति<br>यथेह विष्णोर्न बहुप्रयासः॥ ११<br>न ददाति विधिस्तस्य यस्य भाग्यविपर्ययः।<br>मयि दातरि यश्चायमद्य याचेत् पदत्रयम्॥ १२<br>इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा<br>भूयोऽप्युवाचाथ हरिं दनूजः।<br>याचस्व विष्णो गजवाजिभूमिं<br>दासीहिरण्यं यदभीप्सितं च॥ १३<br>भवान् याचयिता विष्णो अहं दाता जगत्पतिः।<br>दातुर्र्याचयितुर्लज्जा कथं न स्यात् पदत्रये॥ १४<br>रसातलं वा पृथिवीं भुवं नाकमथापि वा।<br>एतेभ्यः कतमं दद्यां स्थानं याचस्व वामन॥ १५ | विधाता प्रायः कम बुद्धिवाले अभागे मनुष्योंको अधिक धन आदि नहीं देते—जैसे इस यज्ञमें विष्णुने अधिकके लिये प्रयत्न नहीं किया। जिसका भाग्य अनुकूल नहीं होता है, उसे ईश्वर नहीं देते हैं। मेरे-जैसे दानीसे भी आज ये तीन पग (भूमि)-की याचना करते हैं! इस प्रकार कहकर महात्मा बलिने फिर हरिसे कहा—विष्णो! हाथी, घोड़ा, भूमि, दासी तथा सोना आदि (इसके अतिरिक्त और भी) जो आप चाहते हों, वह माँगिये। विष्णो! आप याचना करनेवाले हैं और मैं जगत्पति देनेवाला हूँ। ऐसी अवस्थामें केवल तीन पग (भूमि)-का दान करनेमें देने एवं लेनेवालेको क्या लज्जा न होगी ? वामन! यदि आप याचना करते हैं तो (कहिये) रसातल, पृथ्वी, भुवर्लोक अथवा स्वर्गलोकमेंसे मैं किस स्थानका दान करूँ ? उसे माँगिये॥ ११-१५॥ | | वामन उवाच<br>गजाश्वभूहिरण्यादि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम्।<br>एतावता त्वहं चार्थी देहि राजन् पदत्रयम्॥ १६ | ( भगवान् ) वामन बोले—हाथी, घोड़ा, भूमि, सोना आदि वस्तुएँ उन्हें चाहनेवालेको ही दीजिये। राजन्! मैं इतनेकी ही याचना करता हूँ। इसलिये मुझे तीन पग (भूमि) प्रदान करें। | | इत्येवमुक्ते वचने वामनेन महासुरः।<br>बलिर्भृङ्गारमादाय ददौ विष्णोः क्रमत्रयम्॥ १७<br>पाणौ तु पतिते तोये दिव्यं रूपं चकार ह।<br>त्रैलोक्यक्रमणार्थाय बहुरूपं जगन्मयम्॥ १८<br>पादे भूमिस्तथा जङ्घे नभस्त्रैलोक्यवन्दितम्।<br>सत्यं तपो जानुयुग्मे उरुस्तो मेरुमन्दरौ॥ १९<br>विश्वेदेवा कटीभागे मरुतो वस्तिशीर्षगाः।<br>लिङ्गे स्थितो मन्मथश्च वृषणाभ्यां प्रजापतिः॥ २०<br>कुक्षिभ्यामर्णवाः सप्त जठरे भुवनानि च।<br>वलिषु त्रिषु नद्यश्च यज्ञास्तु जठरे स्थिताः॥ २१ | वामनभगवान्के इस प्रकार कहनेपर महान् असुर बलिने कमण्डलु लेकर विष्णुको तीन पग (भूमि)-का दान दिया। हाथपर जल गिरते ही तीनों लोकोंको नापनेके लिये विष्णुने दिव्य रूप धारण कर लिया। तीनों लोकोंको नापनेके लिये जगन्मय विशाल रूप बना लिया। उनके पैरोंमें भूमि, जंघाओंमें तीनों लोकोंसे सत्कार-प्राप्त आकाश, दोनों जानुओंमें सत्यलोक और तपोलोक, दोनों ऊरुओंमें मेरु और मन्दरपर्वत, कटिप्रदेशमें विश्वेदेव, वस्तिप्रदेशके शीर्षस्थानपर मरुद्गण, लिङ्गमें कामदेव, वृषणोंमें प्रजापति, कुक्षियोंमें सातों समुद्र, जठरमें सम्पूर्ण भुवन, त्रिवलीमें नदियाँ एवं उनके जठरमें यज्ञ स्थित थे। |

अध्याय ९१ ]वामनकी बलिके यज्ञमें जाकर उससे तीन पग भूमिकी याचना४५५
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
इष्टापूर्तादयः सर्वाः क्रियास्तत्र तु संस्थिताः।<br>पृष्ठस्था वसवो देवाः स्कन्धौ रुद्रैरधिष्ठितौ॥ २२जठरमें ही इष्टापूर्त आदि समस्त क्रियाएँ भी अवस्थित थीं। उनकी पीठमें वसुगण और देवगण तथा कन्धोंमें रुद्रगण स्थित थे॥ १६—२२॥
बाहवश्च दिशः सर्वा वसवोऽष्टौ करे स्मृताः।<br>हृदये संस्थितो ब्रह्मा कुलिशो हृदयास्थिषु॥ २३<br>श्रीसमुद्रा उरोमध्ये चन्द्रमा मनसि स्थितः।<br>ग्रीवादितिर्देवमाता विद्यास्तद्वलयस्थिताः॥ २४<br>मुखे तु साग्नयो विप्राः संस्कारा दशनच्छदाः।<br>धर्मकामार्थमोक्षीयाः शास्त्राः शौचसमन्विताः॥ २५<br>लक्ष्म्या सह ललाटस्थाः श्रवणाभ्यामथाश्विनौ।<br>श्वासस्थो मातरिश्वा च मरुतः सर्वसंधिषु॥ २६<br>सर्वसूक्तानि दशना जिह्वा देवी सरस्वती।<br>चन्द्रादित्यौ च नयने पक्ष्मस्थाः कृत्तिकादयः॥ २७<br>शिखायां देवदेवस्य ध्रुवो राजा न्यषीदत।<br>तारका रोमकूपेभ्यो रोमाणि च महर्षयः॥ २८<br>गुणैः सर्वमयो भूत्वा भगवान् भूतभावनः।<br>क्रमेणैकेन जगतीं जहार सचराचराम्॥ २९सारी दिशाएँ उनके बाहुस्वरूप थीं। उनके हाथोंमें आठों वसु, हृदयमें ब्रह्मा एवं हृदयकी हड्डियोंमें कुलिश स्थित था। छातीके बीच श्री तथा समुद्र, मनमें चन्द्रमा, ग्रीवामें देवमाता अदिति तथा वलयोंमें सारी विद्याएँ व्यवस्थित थीं। मुखमें अग्निके सहित ब्राह्मण, ओष्ठमें सभी धार्मिक संस्कार, ललाटमें लक्ष्मीसहित तथा पवित्रताके साथ धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्षसम्बन्धी शास्त्र, कर्णोंमें अश्विनीकुमार, श्वासमें वायु एवं सभी जोड़के स्थानोंमें मरुद्गण स्थित थे। उनके दाँतोंमें सम्पूर्ण सूक्त, जिह्वामें सरस्वती देवी, दोनों नेत्रोंमें चन्द्र और सूर्य तथा बरौनियोंमें कृत्तिका आदि नक्षत्र स्थित थे। देवदेवकी शिखामें राजा ध्रुव, रोमकूपोंमें ताराग्र और रोमोंमें महर्षि लोग अवस्थित थे। भूतभावन भगवान्ने गुणोंद्वारा सर्वमय होकर एक पदमें ही चराचरसहित सारी पृथ्वीका हरण कर लिया॥ २३—२९॥
भूमिं विक्रममाणस्य महारूपस्य तस्य वै।<br>दक्षिणोऽभूत् स्तनश्चन्द्रः सूर्योऽभूदथ चोत्तरः।<br>नभश्चाक्रमतो नाभिं सूर्येन्दू सव्यदक्षिणौ॥ ३०भूमिको नापते हुए उन विशाल रूपधारीके चन्द्रमा और सूर्य दक्षिण तथा उत्तर स्तन हो गये। इसी प्रकार आकाशकी ओर पग बढ़ाते समय सूर्य और चन्द्रमा उनकी नाभिके वाम तथा दक्षिणभागमें अवस्थित
द्वितीयेन क्रमेणाथ स्वर्महर्जनतापसाः।<br>क्रान्ताधार्धेन वैराजं मध्येनापूर्यताम्बरम्॥ ३१हुए। इसके बाद उन्होंने द्वितीय चरणके आधेसे स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक और तपोलोक तथा पग बढ़ाकर शेष आधेसे वैराजलोक और मध्यभागसे आकाशको पूरा किया।
ततः प्रतापिना ब्रह्मन् बृहद्विष्ण्वङ्घ्रिणाम्बरे।<br>ब्रह्माण्डोदरमाहत्य निरालोकं जगाम ह॥ ३२ब्रह्मन्! इसके बाद विष्णुका प्रतापी विशाल चरण आकाशमें ब्रह्माण्डके उदरभागको भेदकर निरालोकमें चला गया।
विश्वाङ्घ्रिणा प्रसरता कटाहो भेदितो बलात्।<br>कुटिला विष्णुपादे तु समेत्य कुटिला ततः॥ ३३विष्णुके बढ़ते चरणने बलपूर्वक कटाहका भेदन कर दिया। विष्णुका चरण कुटिला नदीके निकट पहुँच गया।
तस्या विष्णुपदीत्येवं नामाख्यातमभून्मुने।<br>तथा सुरनदीत्येवं तामसेवन्त तापसाः।<br>भगवानप्यसम्पूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः॥ ३४मुने! इससे कुटिला विष्णुपदी नामसे प्रसिद्ध हुई। तपस्या करनेवाले लोग देवनदीके रूपमें उसकी सेवा करने लगे। सर्वसमर्थ भगवान् तीसरे चरणके पूर्ण न होनेपर
४५६श्रीवामनपुराण[ अध्याय ९१
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत् प्रस्फुरिताधरः ।<br>ऋणाद् भवति दैत्येन्द्र बन्धनं घोरदर्शनम्।<br>त्वं पूरय पदं तन्मे नो चेद् बन्धं प्रतीच्छ भोः ॥ ३५<br><br>तन्मुरारिवचः श्रुत्वा विहस्याथ बलेः सुतः ।<br>बाणः प्राहामरपतिं वचनं हेतुसंयुक्तम् ॥ ३६बलिके समीप गये और ओठको किंचित् स्फुरित करते हुए बोले—दैत्येन्द्र ! ऋण न चुकानेपर देखनेमें भयंकर बन्धन प्राप्त होता है। अतः तुम मेरे शेष पदको पूरा करो, नहीं तो बन्धन स्वीकार करो। मुरारि (भगवान्)-के उस वचनको सुनकर बलिके पुत्र बाणने अमरपतिसे हँसकर हेतुसे युक्त वचन कहा ॥ ३०—३६ ॥
बाण उवाच<br>कृत्वा महीमल्पतरां जगत्पते<br>स्वायम्भुवादिभुवनानि वै षट् ।<br>कथं बलिं प्रार्थयसे सुविस्तृतां<br>यां प्राग्भवान् नो विपुलामथाकरोत् ॥ ३७<br><br>विभो मही यावतीयं त्वयाऽद्य<br>सृष्टा समेता भुवनान्तरालैः ।<br>दत्ता च तातेन हि तावतीयं<br>किं वाक्छलेनैष निबध्यतेऽद्य ॥ ३८<br><br>या नैव शक्या भवता हि पूरितुं<br>कथं वितन्याद् दितिजेश्वरोऽसौ।<br>शक्तस्तु सम्पूजयितुं मुरारे<br>प्रसीद मा बन्धनमादिशस्व ॥ ३९<br><br>प्रोक्तं श्रुतौ भवतापीश वाक्यं<br>दानं पात्रे भवते सौख्यदायि।<br>देशे सुपुण्ये वरदे यच्च काले<br>तच्चाशेषं दृश्यते चक्रपाणे ॥ ४०बाणने कहा— जगत्पते ! आपने स्वायम्भुव आदि छः भुवनोंका ही निर्माणकर पृथ्वीको छोटा बनाया है। आपने भूमिको पहले ही विशाल नहीं बनाया, अतः आप बलिसे अत्यन्त विशाल भूमि कैसे माँगते हैं। विभो! भुवनोंके मध्यवर्ती स्थानोंके साथ जितनी पृथ्वीकी सृष्टि आपने की थी उसे मेरे पिताने आज आपको दे दिया। अतः आप कपटके द्वारा उन्हें क्यों बाँधते हैं? मुरारे! जिस पृथ्वीकी कमीको आप पूरा नहीं कर सकते, उसको ये दानवपति कैसे विस्तृत कर सकेंगे? ये आपकी पूजा करनेमें समर्थ हैं। अतः आप प्रसन्न हों और इन्हें बन्धन प्राप्त करनेका आदेश न दें। (प्रभो!) आपने ही श्रुतिमें यह कहा है कि पवित्र देश, काल एवं वर देनेके समय सत्पात्रमें दिया गया दान सुख देनेवाला होता है। चक्रपाणे ! वह सम्पूर्ण (सुयोग) दिखलायी पड़ रहा है ॥ ३७—४० ॥
दानं भूमिः सर्वकामप्रदेयं<br>भवान् पात्रं देवदेवो जितात्मा।<br>कालो ज्येष्ठामूलयोगे मृगाङ्कः<br>कुरुक्षेत्रं पुण्यदेशं प्रसिद्धम् ॥ ४१समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाला भूमिका दान हो रहा है, देवोंके अधिदेव अपने-आपको नियन्त्रित रखनेवाले आप पात्र हैं, ज्येष्ठा एवं मूलके योगमें स्थित चन्द्रमासे युक्त काल है तथा प्रसिद्ध पवित्र कुरुक्षेत्रका देश है
किं वा देवोऽस्मद्विधैर्बुद्धिहीनैः<br>शिक्षानीयः साधु वाऽसाधु चैव।<br>स्वयं श्रुतीनामपि चादिकर्ता<br>व्याप्य स्थितः सदसद् यो जगद् वै ॥ ४२अथवा हम-जैसे बुद्धिहीन लोगोंके द्वारा आप भगवान्‌को उचित और अनुचित शिक्षा क्या दी जाय? आप स्वयं वेदोंके भी आदिस्रष्टा और सदसद्-विश्वको व्याप्त कर अवस्थित हैं।
कृत्वा प्रमाणं स्वयमेव हीनं<br>पदत्रयं याचितवान् भुवश्च।<br>किं त्वं न गृह्णासि जगत्त्रयं भो<br>रूपेण लोकत्रयवन्दितेन ॥ ४३आपने स्वयं अपने प्रमाण (शारीरिक आकार)-को छोटा बनाकर तीन पग भूमि माँगी थी। देव! क्या आपने तीनों लोकोंमें अपने वन्दित रूपसे तीनों लोकोंको ग्रहण नहीं कर लिये हैं?

| अध्याय ९१ ] | वामनकी बलिके यज्ञमें जाकर उससे तीन पग भूमिकी याचना | ४५७ | | :--- | :--- |

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
नात्राश्चर्यं यज्जगद् वै समग्रं<br>क्रमत्रयं नैव पूर्णं तवाद्य।<br>क्रमेण त्वं लङ्घयितुं समर्थो<br>लीलामेतां कृतवान् लोकनाथ॥ ४४<br>प्रमाणहीनां स्वयमेव कृत्वा<br>वसुन्धरां माधव पद्मनाभ।<br>विष्णो न बध्नासि बलिं न दूरे<br>प्रभुर्यदेवेच्छति तत्करोति॥ ४५आपके तीन पगोंको सारा संसार पूरा नहीं कर सका—इसमें कोई आश्चर्यकी बात नहीं है; क्योंकि आप इसको अपने एक पगसे ही लाँघ सकते हैं। लोकनाथ! आपने तो यह लीला ही की है। माधव! पद्मनाभ! विष्णो! पृथ्वीको अपने-आप छोटे पैमानेमें बनाकर बलिको बाँधना उचित नहीं। (ठीक है, आप) प्रभु जो चाहते हैं वही करते हैं॥ ४१—४५॥
पुलस्त्य उवाच<br>इत्येवमुक्ते वचने बाणेन बलिसूनुना।<br>प्रोवाच भगवान् वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः॥ ४६पुलस्त्यजी बोले— बलिपुत्र बाणके इस प्रकार कहनेपर आदिस्रष्टा भगवान् जनार्दनने यह वचन कहा॥ ४६॥
त्रिविक्रम उवाच<br>यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेय साम्प्रतम्।<br>तेषां वै हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम॥ ४७<br>पूर्वमुक्तस्तव पिता मया राजन् पदत्रयम्।<br>देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत् समनुष्ठितम्॥ ४८<br>किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पितासुर।<br>प्रायच्छद् येन निःशङ्कं ममानन्तं क्रमत्रयम्॥ ४९<br>सत्यं क्रमेण चैकेन क्रमेयं भूर्भुवादिकम्।<br>बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत् क्रमत्रयम्॥ ५०<br>तस्माद् यन्मम बालेय त्वत्पित्राम्बु करे महत्।<br>दत्तं तेनायुरेतस्य कल्पं यावद् भविष्यति॥ ५१<br>गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम्।<br>सावर्णिके च सम्प्राप्ते बलिरिन्द्रो भविष्यति॥ ५२<br>इत्थं प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः।<br>प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्॥ ५३त्रिविक्रमने कहा— बलिनन्दन! तुमने इस समय इस प्रकार जिन वचनोंको कहा है उनका कारण-सहित प्रत्युत्तर मुझसे सुनो। मैंने पहले ही तुम्हारे पितासे यह कहा था कि ‘राजन्! मेरे प्रमाणके अनुसार मुझे तीन पग भूमि दो।' उन्होंने भलीभाँति उसका सम्मान किया। असुर! क्या तुम्हारे पिता बलि मेरा प्रमाण नहीं जानते थे, जो उन्होंने निःशङ्क होकर मेरे अनन्त तीन पगोंका दान किया। सचमुच ही मैं अपने एक पैरसे समस्त भूः, भुवः आदि जगत्‌को नाप सकता हूँ। बलिके कल्याणके लिये ही मैंने ये तीन पग किये हैं। अतः बलिपुत्र! तुम्हारे पिताने मेरे हाथमें शुद्ध जल दिया है, इससे उनकी आयु एक कल्पकी होगी। बाण! श्राद्धदेवका वर्तमान मन्वन्तर बीत जानेके बाद सावर्णिक मन्वन्तरके आनेपर बलि इन्द्र बनेंगे। बलिके पुत्र बाणसे इस प्रकार कहनेके बाद त्रिविक्रम देव बलिके निकट गये और उससे मधुर वचन कहे—॥ ४७—५३॥
श्रीभगवानुवाच<br>आपूरणाद् दक्षिणाया गच्छ राजन् महाफलम्।<br>सुतलं नाम पातालं वस तत्र निरामयः॥ ५४श्रीभगवान्‌ने कहा— राजन्! दक्षिणाकी सम्पन्नता होनेतक तुम्हें यह महान् फल प्राप्त करना होगा। तुम सुतल नामक पातालमें नीरोग—स्वस्थ होकर निवास करो॥ ५४॥
बलिरुवाच<br>सुतले वसतो नाथ मम भोगाः कुतोऽव्ययाः।<br>भविष्यन्ति तु येनाहं निवत्स्यामि निरामयः॥ ५५बलिने कहा— नाथ! सुतलमें निवास करते समय नीरोग—स्वस्थरूपसे रहनेके लिये अक्षय अविनाशी-स्वास्थ्यप्रद भोग कहाँसे प्राप्त होंगे?॥ ५५॥
४५८श्रीवामनपुराण[ अध्याय ११
संस्कृतहिन्दी
त्रिविक्रम उवाच<br>सुतलस्थस्य दैत्येन्द्र यानि भोगानि तेऽधुना।<br>भविष्यन्ति महार्हाणि तानि वक्ष्यामि सर्वशः॥ ५६<br>दानान्यविधिदत्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च।<br>तथाधीतान्यव्रतिभिर्दास्यन्ति भवतः फलम्॥ ५७<br>तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे।<br>द्वारप्रतिपदा नाम तव भावी महोत्सवः॥ ५८<br>तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः।<br>पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यन्ति यत्नतः॥ ५९<br>तत्रोत्सवो मुख्यतमो भविष्यति<br>दिवानिशं हृष्टजनाभिरामम्।<br>यथैव राज्ये भवतस्तु साम्प्रतं<br>तथैव सा भाव्यथ कौमुदी च॥ ६०त्रिविक्रमने कहा— दैत्येन्द्र! मैं इस समय तुम्हारे सामने उन सम्पूर्ण बहुमूल्य भोगोंका वर्णन करता हूँ जो पृथ्वीके तलमें निवास करते समय तुम्हें प्राप्त होंगे। अविधिपूर्वक किये गये दान, अश्रोत्रियद्वारा किये गये श्राद्ध एवं ब्रह्मचर्यव्रतरहित अध्ययन आपको फल प्रदान करेंगे। इन्द्र-पूजनके बाद आनेवाली प्रतिपदाको तुम्हारे पूजनके निमित्त दूसरा उत्सव मनाया जायगा, जिसका नाम होगा—'द्वारप्रतिपदा'। उस उत्सवके समय हृष्ट-पुष्ट, नरश्रेष्ठ लोग सुन्दर रूपसे सज-धजकर पुष्प और दीप देकर प्रयत्नपूर्वक आपकी अर्चना करेंगे। आपके राज्यमें इस समय जिस प्रकार दिन-रात जनसमुदायके प्रसन्न रहनेके कारण सुन्दर महोत्सव बना रहता है, उसी प्रकार उत्सवोंमें श्रेष्ठ वह 'कौमुदी' नामका उत्सव होगा॥ ५६—६०॥
इत्येवमुक्त्वा मधुहा दितीश्वरं<br>विसर्जयित्वा सुतलं सभार्यम्।<br>यज्ञं समादाय जगाम तूर्णं<br>स शक्रसद्मामरसङ्घजुष्टम्॥ ६१<br>दत्त्वा मघोने च विभुस्त्रिविष्टपं<br>कृत्वा च देवान् मखभागभोक्तॄन्।<br>अन्तर्दधे विश्वपतिर्महर्षे<br>सम्पश्यतामेव सुराधिपानाम्॥ ६२<br>स्वर्गं गते धातरि वासुदेवे<br>शाल्वोऽसुराणां महता बलेन।<br>कृत्वा पुरं सौभमिति प्रसिद्धं<br>तदान्तरिक्षे विचचार कामात्॥ ६३<br>मयस्तु कृत्वा त्रिपुरं महात्मा<br>सुवर्णताम्रायससमग्रसौख्यम् ।<br>स तारकाक्षः सह वैद्युतेन<br>संतिष्ठते भृत्यकलत्रवान् सः॥ ६४मधुसूदनने दानवेश्वर बलिसे इस प्रकार कहकर उसे पत्नीके साथ सुतल लोकमें भेज दिया। इसके बाद वे शीघ्र यज्ञको—अग्निदेवको साथ ले देव-समूहसे सेवित इन्द्रभवन चले गये। महर्षे! उसके बाद सबका पालन-पोषण करनेवाले व्यापक भगवान् विष्णु, इन्द्रको स्वर्ग देकर और देवताओंको यज्ञ-भागका अधिकारी बनाकर देवताओंके देखते-ही-देखते अन्तर्धान हो गये। ब्रह्मा, वासुदेवके स्वर्ग चले जानेपर दानव शाल्व दैत्यकी बड़ी सेना लेकर सौभ नामका प्रसिद्ध नगर बनाकर इच्छानुसार आकाशमें घूमने लगा। नौकरों और अपनी पत्नीके साथ महात्मा मय सोने, ताँबे एवं लोहेके तीन नगरोंका निर्माण करके तारकाक्ष तथा वैद्युतके साथ अत्यन्त सुखपूर्वक उनमें रहने लगा॥ ६१—६४॥
बाणोऽपि देवेन हृते त्रिविष्टपे<br>बद्धे बलौ चापि रसातलस्थे।<br>कृत्वा सुगुप्तं भुवि शोणिताख्यं<br>पुरं स चास्ते सह दानवेन्द्रैः॥ ६५बाणासुर भी विष्णुके द्वारा स्वर्ग छीन लिये जानेपर और बलिके बँधने तथा रसातलमें रहनेपर अत्यन्त सुरक्षित शोणित नामके पुरका निर्माण कर दानवेन्द्रोंके