तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ८५

ऋष॑यः स॒प्तार्चि॑षश्च॒ यत् । सर्वे॑ च॒यो अग॑स्त्यश्च । न- क्ष॑त्रैः शङ्कृ॑तोऽवसन्^(४) । ^(५)अथ॑ सवि॒तुः श्यावाश्वस्या-

ऋदशापन्नं जगत् । 'ये', 'सप्तर्षयः' मरीचिवसिष्ठप्रमुखाः, तन्मध्ये मुख्यः 'अर्चिश्च', 'यत्' यः, विद्यते ते 'सर्वे', 'असत:' जगत्कार- णादव्यक्तात् सकाशात्, 'सत्' व्यक्तं जगत्, 'ततक्षुः' रक्षणोपल- क्षितं निष्पादनं कृतवन्तः । एते हि पूर्वस्मिन् कल्पे सृष्ट्यधिका- रार्थं तपस्तप्त्वा वर्तमानकल्पे जगत्कारणादव्यक्तात् सकाशात् स्वस्वाधिकारोचितं व्यक्तं जगदुत्पादितवन्तः। अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्प- न्नमित्ययमर्थ उपनिषद्याम्नायते। असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायतेति । एवं सति सप्तर्षिवद्ये पुरुषाः अस्मिन् जन्मन्यारुणकेतुकमग्निं चिन्वन्ति, ते सर्वेऽप्यागामिजन्मनि अ- गस्त्यसमानाश्च भवन्ति । किञ्चैते कर्मानुष्ठातारः 'नक्षत्रैः' दिवि भासमानैः सह, 'शङ्कृतोऽवसन्' सर्वप्राणिनां सुखका- रिणो वसन्ति, द्युलोके नक्षत्ररूपेणोत्पद्यन्त इत्यर्थः । तथा चान्यत्राम्नायते । यो वा इह जयते अमुं स लोकं नक्षत्रे। तन्नक्षत्राणां नक्षत्रत्वमिति। एतैश्चतुर्भिर्मन्त्रैरुपदध्यात् ॥

अथैकं ब्राह्मणवाक्यमाह । ^(५)अथ सवितुः ० अर्वर्तिकामस्य''(५) इति । पूर्वमथ पवित्राङ्गिरमेति अङ्गिरोनाम्नो महर्षेः सम्बन्धिन इष्टकामन्त्रान् प्रतिज्ञाय ते दर्शिताः 'अथ' तेभ्योऽनन्तरं, 'श्यावाश्वस्य' श्यावाश्वनाम्नः कस्यचिन्महर्षेः, सम्ब-

८६ तैत्तिरीये आरण्यके

वर्ति॑कामस्य^(५) । ^(६)अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑तास उच्चा । नक्तं॒ ददृ॑शे॒ कुह॑चिद्दि॒वेयु॑: । अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ । वि॒चाक॑शच्च॒न्द्रमा॒ नक्त॑मेति^(६) । ^(७)तत् स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं । भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ॥ २ ॥

---

न्विन दृष्टकामन्त्रा उच्यन्त इति शेषः । कीदृशस्य, ‘सवितुः’ प्रेरकस्य, मन्त्रसम्प्रदायप्रवर्तकस्येत्यर्थः । ‘अवर्तिकामस्य’ वर्त्तिर्वर्तनं लोकव्यवहारे साधनं धनं तद्राहित्यमवर्तिर्दारिद्र्यं तेन वैराग्यमुपलक्ष्यते, अतो वैराग्यकामस्येत्युक्तं भवति ॥

कल्पः । अमी य इति सप्त मध्य इति । तत्र प्रथमामाह । (६)“अमी य • नक्तमेति”(६) इति । ‘ऋक्षाः’ नक्षत्रविशेषाः, ‘अमी’ अस्माभिर्दृश्यमानाः, ‘उच्चा’ उच्चस्थाने दिवि, ‘निहिताः’ प्रजापतिनावस्थापिताः, ते नक्षत्रविशेषाः, ‘नक्तं’ रात्रौ, ‘ददृशे’ विस्पष्टं दृश्यन्ते, ‘दिवा’ अहनि, ‘कुहचित्’ क्वापि गताः, अस्माभिर्न दृश्यन्त इत्यर्थः । ‘वरुणस्य’ नक्षत्रज्योतिषामावरकस्य सौर्यतेजसः, ‘व्रतानि अदब्धानि’ व्यापाराः केनाप्यहिंसिताः । तस्मात् तेजोऽन्तराभिभावकस्य भावस्य सूर्यतेजसः केनाप्यहिंसितत्वादहनि तेनाभिभूतानि नक्षत्राणि न भासन्त इत्यर्थः । ‘चन्द्रमाः’, तु ‘विचाकशत्’ विशेषेण प्रकाशमानं, ‘नक्षत्रम्’, ‘एति’ प्राप्नोति, न तु सूर्यवन्नक्षत्राण्यभिभवति । तस्माद्रात्रौ दृश्यन्त इत्यर्थः ॥

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ८७

धियो॒ यो न॑ः प्रचो॒दया॑त्⁽७⁾ । ⁽८⁾तत् स॑वि॒तुर्वृ॑णीम- हे । व॒यं दे॒वस्य॑ भो॒जन॑म् । श्रेष्ठ॑ꣳ सर्व॒धात॑मम् । तुरं॒ भ- ग॑स्य धीमहि⁽८⁾ । ⁽९⁾अपा॑गूह॒त् सवि॒ता तृ॒भीन्॑ । सर्वा॑न्

---

अथ द्वितीयामाह । ⁽७⁾“तत् सवितुर्वरेण्यं ॰ प्रचोदयात्” ⁽७⁾ इति । ‘वरेण्यं’ वरणीयं श्रेष्ठं, ‘सवितुः’ प्रेरकस्य सूर्यस्य, ‘तत्’ प्रसिद्धं, ‘भर्गः’ तेजः, ‘धीमहि’ ध्यायामः, ‘यः’ सविता, ‘नः’ अस्माकं, ‘धियः’ बुद्धीः, ‘प्रचोदयात्’ प्रकर्षेण प्रेरयति, तस्य सवितुरिति पूर्वत्रान्वयः ॥

अथ तृतीयामाह । ⁽८⁾“तत् सवितुः ॰ भगस्य धीमहि”⁽८⁾ इति । ‘वयं’ यजमानाः, ‘सवितुर्देवस्य’, ‘तत्’ तेजः, ‘वृणीमहे’ प्रार्थयामहे । कीदृशन्तेजः, ‘भोजनं’ भोगसाधनं, ‘श्रेष्ठं’ अतिशयेन प्रशस्तं, ‘सर्वधातमं’ सर्वस्य जगतोऽतिशयेन धारयितं, ‘तुरं’ तूर्णं, ‘भगस्य’ सौभाग्ययुक्तस्यादित्यस्य, ‘धीमहि’ तत्तेजो ध्यायामः ॥

अथ चतुर्थीमाह । ⁽९⁾“अपागूहत् ॰ भविष्यामः”⁽९⁾ इति । ‘सविता’ सूर्यनक्षत्रप्रकाशावरणेनान्ध्यापादकान् ‘सर्वान्’, ‘तृभीन्’ रश्मीन्, ‘दिवः’ अन्तरिक्षात् सकाशात्, ‘अपागूहत्’ ‘अवगूहति’ रात्रौ गुप्तत्वेन स्थापयति । तस्मात् कारणात् ‘तानि’ नक्षत्रज्योतींषि, ‘नक्तं’ रात्रौ, ‘दृशे’ दर्शनीयानि, ‘अभवन्’ योग्या भवन्ति । अयमर्थः । अहनि सूर्यरश्मिष्वाविर्भूतेषु तैरभिभू-

८८ तैत्तिरीये आरण्यके

दि॒वा अन्धं॑सः । नक्तं॒ तान्य॑भवन् दृ॒शे । अ॒स्थ्य॒स्थ्ना स-
म्ं॑विष्यामः^(९) । ^{(१०)}ना॒म ना॒मैव ना॑म मे॑ ॥ ३ ॥
नपुं॑सकं॒ पुमां॒ꣳ॒ स्त्र्य॑स्मि । स्थाव॑रोऽस्म्यथ ज॒ङ्गम॑: ।

तत्रान्नक्षत्रज्योतींष्यन्धानि भवन्ति, प्रकाशरहितानि भवन्ति,
रात्रौ तु सूर्य्यः स्वकीयान् रश्मीनुपसंहरति, अत आच्छा-
दकाभावान्नक्षत्रज्योतींषि प्रकाशन्त इति । अहनि नक्षत्र-
ज्योतिषामभावे दृष्टान्त उच्यते । यथा वयं 'अस्थि' शरीरगतं,
'अस्थ्ना' असृजा रक्तेन, 'सम्भविष्यामः', एवमिदमपि द्रष्टव्यं ॥
अथ पञ्चमोमाह । ^{(१०)}"नाम नामैव ० यजे यन्नि यन्नाहे
च"^{(१०)} इति । यथा पूर्व्वेषु मन्त्रेषु सूर्यनक्षत्रादिरूपेण दृष्टकां
स्तोतुं तत्तद्वसुमाहिमा वर्णितः । एवमत्रापि परमात्मरूपेण
स्तोतुं परमात्मनः सर्वात्म्यमुच्यते । तदेतन्मन्त्रद्रष्टुर्ब्रह्मविदो
वचनं । अत्राद्यौ द्वौ नामशब्दौ नकारान्तौ नामधेयमाच-
क्षाते । तृतीयो नामशब्दः प्रसिद्धवाचकमव्ययं । तत्र ब्रह्मवि-
त्पुमान् स्वानुभवं प्रकटयति । 'मे' मम ब्रह्मात्मभूतस्य, पूर्व्वम-
ज्ञानदशायां देवो मनुष्यो गौरश्व इत्येवं तत्तज्जन्मसु यत्
'नाम', व्यवह्रियते तत् सर्वं 'नामैव' नामशब्दमात्रमेव खलु,
नतु तत्र परस्परविलक्षणः कश्चिदर्थोऽस्ति । अत एव छन्दोगा
उपनिषद्येवमामनन्ति, वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति ।
योऽयं विकारः शरीरादिर्दृश्यते स सर्वोऽपि वाङ्निष्पाद्यं नाम-

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः ॥ ८६

यजे॒ यक्षि॒ यष्टा॒हे च॑⁽१०⁾ । ⁽११⁾मया॑ भू॒तान्य॑यक्षत । प॒शवो॒ मम॑ भू॒तानि॑ । अनुबन्ध्योऽस्म्य॒हं विभुः॑⁽११⁾ ।

मात्रमेव न तु वास्तवः कश्चिद्विकारोऽस्तीति तस्यार्थः । देवतिर्यङ्मनुष्यादिशरीरभेदस्य तत्तन्नामव्यतिरेकेण वास्तवत्वाभावे सति किं तद्वास्तवं स्वरूपमिति चेत् तदुच्यते, सर्वेष्वपि वस्तुषु यदनुगतं सर्वाधिष्ठानकारणरूपं ब्रह्म तदेव ब्रह्मविदो वास्तवं स्वरूपमित्यभिधीयते । लोके यत् 'नपुंसकं' शरीरं, यश्च 'पुमान्', या च 'स्त्री', तत् सर्वमहमेव 'अस्मि' । यश्च 'स्थावरः' वृक्षादिः, योऽपि 'जङ्गमः' मनुष्यपश्वादिः, तदुभयमप्यहमेव 'अस्मि' । तथा वर्त्तमानयजमानरूपेण 'यजे' याजनं करोमि, अतीतयजमानरूपेण 'यक्षि' यागं कृतवानस्मि, भविष्यद्यजमानरूपेण 'यष्टा' यागं करिष्यामि । सर्ववस्तुष्वनुगतं सच्चिदानन्दरूपमेकाकारं यद्ब्रह्म वस्तु तदेवाहमित्येवं स्वानुभावो मन्त्रदर्शिना प्रकटीकृतः ॥

अथ षष्ठीमाह । ⁽११⁾"मया भूतानि ० अनुबन्ध्योऽस्म्यहं विभुः"⁽११⁾ इति । 'मया' मद्रूपेणैव, 'भूतानि' सर्वे प्राणिनः, 'अयक्षत' यागं कृतवन्तः, अहमेव यजमानशरीरेषु जीवरूपेण प्रविश्य तत्तं यागमकार्षमित्यर्थः । 'मम भूतानि' मया सृष्टत्वेन मदीयानि पृथिव्यादीनि पञ्च भूतानि, 'पशवः' द्विपादैश्चतुष्पादैः सम्पन्नाः, 'अहं', ब्रह्मचैतन्यरूपेण 'विभुः' व्याप्त एव सन्, 'अनुबन्ध्योऽस्मि' तत्तच्छरीरेषु प्रविश्य तदात्मत्वाभिमानं कृत्वा अनुबन्ध्यवान् सम्बन्धवानस्मि ॥

६० तैत्तिरीये आरण्यके

(२१)स्त्रिय॑: स॒तीः । ता उ॑ मे पुं॒स आ॑हुः । पश्य॑दक्ष॒ण्वान्न विचे॑तद॒न्धः । क॒विर्यः पु॒त्रः स इ॒माः चि॑केत ॥ ४ ॥

अथ सप्तमीमाह । (१९)“स्त्रियः सतीः ० सवितुः पितासत्”(१२) इति । या लोकप्रसिद्धाः 'स्त्रियः', 'सतीः' सद्रूपाः, गुरुकटाक्षेण सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादिश्रुत्युक्तं सद्वस्तुबुद्ध्वा तदनुभवेन तद्रूपा वर्त्तन्ते । 'ता उ' ता अपि स्त्रियः, 'मे', मते 'पुंस आहुः' ब्रह्मविदः पुरुषान् कथयन्ति । यद्यपि शरीरे स्तनवृद्ध्यादि स्त्रीलक्षणं दृश्यते, तथापि पुरुषस्योचितं तत्त्वज्ञानमस्तीति पुरुषलक्षणसद्भावात् पुरुषत्वं तासामभिज्ञाः कथयन्ति । ये तु ते तु शरीरे श्मश्रुप्रभृतिभिः पुरुषलक्षणैर्युक्ता अपि पुरुषस्योचितं तत्त्वज्ञानं न सम्पादयन्ति, ते स्त्रीणामुचितेन मोहेनोपेतत्वात् स्त्रिय एवेत्यभिप्रायः । यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकविपरीतः, एवमक्षानक्षविभागोऽपि द्रष्टव्यः । 'अक्षण्वान्' चक्षुरिन्द्रिययुक्तः, 'पश्यन्' नीलपीतादिरूपं पश्यन्नपि, 'न विचेत्' विवेकेन सद्वस्तुतत्त्वं न जानाति चेत्, सोयम् 'अन्धः', एव । मांसदृष्टिरहितोऽपि स्वरूपतत्त्वाभिज्ञश्चेत् सोयं चक्षुष्मानैवेत्यपि द्रष्टव्यं । यथायमलौकिकाक्षानक्षविभागः, एवं पितृपुत्रविभागोप्यलौकिकः कश्चिद्द्रष्टव्यः । लोके यत्र पिता न जानाति, पुत्रस्तु 'कविः' वेदशास्त्रपारङ्गतः, तत्र 'स पुत्रः', 'इमाः' एतानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि, विवेकेन स्वात्मत्वेन जानाति,

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ६१

य॒स्ता वि॑जा॒नात्स॑वि॒तुः पि॒ता सं॑त्^(१२)। ^(१३)अ॒न्धो. म॒णिम॑विन्दत्। तम॑नङ्गु॒लिरा॑वयत्। अ॒ग्री॒वः प्रत्य॑-

---

तदानीं 'यः' पुत्रः, 'ता विजानात्' तानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मतया जानाति, स पुत्रः 'सवितुः' उत्पादकस्यापि, 'पिता सन्' पिता भवति, ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् । किं बहुना तत्त्वज्ञानमेव प्रशस्तम्, अज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः॥

कल्पः। अन्धो मणिमिति पञ्च वैश्वदेव उत्तरा इति। तत्र प्रथमामाह। ^(१३)“अन्धो मणिं ० तमजिह्वा असश्चत”^(१३) इति। लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमङ्गुलिभिरादाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिह्वया प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलिग्रीवा- जिह्नावर्जित एव सन् अचिन्त्यशक्तित्वात्तान् सर्वान् व्यापारान् करोति। तथाच श्वेताश्वतरा बाह्यसाधनरहितस्यैव सर्वव्या- पारकर्तृत्वमामनन्ति, अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण इति। आत्मा ह्युपाधिभेदाद्विविधः, जीव ईश्व- रश्चेति। तथाच सिद्धान्तरहस्याभिज्ञा आहुः, कार्योपाधि- रयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर इति। कार्यं देहेन्द्रियादि- सङ्घातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः, तत्र कार्योपाधिर्जीवः स्वतो निरुपाधित्वेन सर्वसाधनशून्य एव सन् अज्ञानेन देहेन्द्रिय- तादात्म्यं स्वस्मिन्नारोप्य भ्रान्त्या सर्वमिदं करोतीति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहितोऽप्यचिन्त्यशक्तियुक्तत्वाच्चक्षुरादिसाधन-

N 2

६२ तैत्तिरीये आरण्यके

मु॒ञ्चत्। तमर्जि॑ह्व॒ अस॑श्चत^(१३)। ^(१४)ऊ॒र्ध्वमू॑लम॒वाक्छा॑- खं॑। वृ॒क्षं यो॑ वेद॒ सम्प्र॑ति। न स जा॒तु जनः॑ श्रद्द॒ध्यात्।

---

हीन एव सन् सङ्कल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयमभिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः। अथवा योगाभ्यासेन चक्षुरादीन्द्रियं निरुद्ध्य नीलपीतादिष्वन्तः सन् मणिमिव स्वयंप्रकाशमात्मानं समाधिना पश्यति। तस्य च दृष्टस्य वस्तुनः स्वस्वरूपत्वेन निश्चयः स्वीकारः। अतोऽङ्गुलिव्यापाररहितोऽपि स्वीकरोतीत्युच्यते। तस्मिन् वस्तुनि स्थैर्यं प्रत्यमुञ्चत् इत्युच्यते। कृतकृत्योऽस्मीत्यादि भाषणं जिह्वया प्रशंसेत्युच्यते॥

अथ द्वितीयामाह। ^(१४)“ऊर्ध्वमूलमवाक्शाखं ० मृत्युर्मा मारयात्”^(१४) इति। लौकिकस्य हि वृक्षस्याधोभागे मूलं ऊर्ध्वभागे शाखाश्च। संसारवृक्षस्य तद्वैपरीत्यम्, ‘ऊर्ध्वं’ सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म, ‘मूलं’, ‘अवाञ्चः’ अधमा ब्रह्मादिस्तम्बान्ता देहाः, ‘शाखाः’, अयञ्च संसारो व्रश्चनयोग्यत्वाद्वृक्षः। तत्त्वज्ञानेन हि सोयमज्ञानजन्यो वृक्षः छिद्यते। तमीदृशं ‘वृक्षं’, ‘यः’ पुमान्, गुरुशास्त्रमुखात् ‘वेद’, ‘सः’ जनः, ‘सम्प्रति’ तदानीमेव, ‘न श्रद्दध्यात्’ न विश्वस्यात्। किंविषयोयमविश्वास इति तदुच्यते। ‘जातु’ कदाचिदपि, ‘मृत्युः’, ‘मा मारयात्’ मां हन्यात्, ‘इति’। अयमर्थः, सर्वो ह्यज्ञानेन जन्तुः कदाचिन्मृत्युर्मां मारयिष्यतीति विश्वासं कृत्वैव वर्त्तते, अयन्तु

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ६३

मृ॒त्युं मा॒र्यादिति॑^(१४) । ^(१५)हसितग्ँ॑ रु॒दितं॑ गी॒तं ॥ ॥ ५ ॥ वीणा॑पणव॒लासि॑तं । मृ॒तं जीव॑ञ्च॒ यत्किञ्चि॑त् । अ॒- ङ्गानि॑ स्वेव॒ विद्धि॒ तत्^(१५) । ^(१६)ऋ॒तृ॒ष्य्ग्ं॑स्तृ॒ष्य॑ध्यायत् ।

---

ब्रह्मज्ञानी ब्रह्मरूपस्य स्वस्य जन्ममरणभावं निश्चित्य तस्मिन्नेव क्षणे स्वकीयमरणवित्रासं परित्यजति, आत्मनो मरणाभावाद्देहस्य च स्वव्यतिरिक्तत्वान्मृत्योर्न बिभेतीत्यर्थः ॥

अथ तृतीयामाह । ^(१५)“हसितग्ँ रुदितं • अङ्गानि स्वेव विद्धि तत्”^(१५) इति । अत्र शरीरस्यात्मत्वशङ्कां वारयितुं तदीया विकारा उपन्यस्यन्ते । ‘हसितं’ कदाचिन्मुखे हासो दृश्यते, कदाचिद्रोदनं, कदाचिदुत्साहेन गानं, कदाचिद्धस्ते वाद्यमानायाः वीणायाः, कदाचित्पणवस्य मृदङ्गस्य ‘लासितं’ वादनरूपो विनोदः । कदाचिच्छरीरं ‘मृतं’, दृश्यते, कदाचिज्जीवनोपेतम्, एवमन्यदपि ‘यत्किञ्चित्’ विकारजातमस्ति, ‘तत्’ सर्वम्, ‘अङ्गानि स्वेव विद्धि’ यथा हस्तपादाद्यङ्गानि शरीरगतानि, ‘स्वा’शब्देन स्वावयवोऽभिधीयन्ते, यथा वा स्वावयवः शरीरगताः, एवमेता हसितादिविकाराः शरीरादिगताः, न त्वात्मनो योग्याः, इति हे विवेकिन् त्वं विजानीहि ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(१६)“ऋतृष्य्ग्ंस्तृष्यध्यायत् • अचेता यश्च चेतनः”^(१६) इति । अत्र पूर्वोक्तेन हसितादिगुणयुक्तेन शरी-

६४ तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒स्माज्जा॒ता मे॑ मि॒थू चरन्॑ । पु॒त्रो निर्ऋ॑त्या वैदे॒हः । अ॒चेता॑ यश्च॑ चेत॒नः^{(१६)} । ^{(१७)}स तं म॒णिम॑विन्दत् । सो॑- ऽन॒ङ्गुलि॒राव॑यत् । सोऽग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत ॥ ६ ॥

रादिना सह चिदात्मनस्तादात्म्याध्यासो वर्ण्यते । अयञ्चिदात्मा स्वयम् 'अतृष्यन्', एव तृष्यन् तृषां प्राप्नोति, तृषाया जडधर्मत्वेन स्वस्मिन्नसम्भवेऽपि जडतादात्म्यभ्रमेण तृषां प्राप्नोतीव लक्ष्यते । तथा 'अध्यायत्' ध्यायतीव, स्वयं ध्यानरहितोऽपि ध्यानयुक्तेन मनसा सह तादात्म्यभ्रमात् स्वयं ध्यायतीव लक्ष्यते । 'अस्मात्' दृश्याज्जडदेहात्, 'जाताः', हसितादिविकाराः, 'मे' मदीयाः, इति भ्रान्त्या ध्यायतीति शेषः । 'मिथू'शब्दो मिथः-शब्दपर्यायः सन् चिज्जडयोः परस्परमेलनं ब्रूते, तेन मेलनेन 'चरन्', मदीयमिति वृथाभिमन्यते । कोऽसावेवमभिमन्यते इति तदुच्यते । 'निर्ऋत्याः' निर्ऋतिप्रतिकूलाया मायायाः, 'पुत्रः' अहङ्कारः, विदेहस्य शरीररहितस्य चिदात्मनः सम्बन्धो 'वैदेहः' चैतन्यच्छायायुक्त इत्यर्थः । तदेव स्पष्टीक्रियते । 'यः' अहङ्कारः, 'अचेताः' स्वयमचेतनः सन्, 'चेतनश्च' चैतन्यच्छायायोगेन चेतनोऽपि भवति, तादृशः पदार्थः । देहेन्द्रियादिधर्मान्नात्मन्यारोप्य तदारोपेण सुखज्ञानादिधर्मा आत्मनि प्रतिभासन्ते ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^{(१७)}"स तं मणिमविन्दत् ॰ अमुञ्चत" ^{(१७)} इति । यः पूर्वोक्तचेतनाचेतनयोरन्योन्यतादात्म्याध्यासेन

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ६५

सोऽजि॑ह्वो अ॒स॑स्रंसत्^(१७) । ^((१८))नैतमृषिं वि॒दित्वा न॑ग॒रं प्र॒विशे॑त् । यदि॑ प्र॒विशे॑त् । मि॒थौ च॒रित्वा प्र॒विशे॑त् । तत्सम्भव॑स्य व्र॒तं^(१८) । ^((१९))आ॒ तम॑ग्ने॒ रथं॑ ति॒ष्ठ ।

---

निष्पन्नः संसारी, 'सः', एव, 'तं मणिं', अतीते अन्धो मणिमित्यादि मन्त्रे प्रोक्तं मण्याद्युपलक्षितमाभरणं चक्षुषा दृष्टवान् । 'सः', एव स्वतोऽङ्गुलिरहितोऽपि देहतादात्म्याध्यासेन तदीयैरङ्गुलिभिः 'आवयत्' स्वीकृतवान् । तथा स्वतः ग्रीवारहितोपि शरीरगतायां ग्रीवायां 'प्रत्यमुञ्चत्' । तथा स एव स्वतः जिह्वारहितोपि शरीरगतया जिह्वया 'असस्रंसत्' प्रशंसां कृतवान् ॥

अथ ब्राह्मणमाह । ^((१८))"नैतमृषिं ० सम्भवस्य व्रतं"^((१८)) इति । 'एतमृषिं' पूर्वोक्तं विवेकप्रतिपादकं मन्त्रसङ्घं, 'विदित्वा' मन्त्रप्रतिपाद्यं परमार्थतत्त्वमवगत्य, 'नगरं' जनसम्मदयुक्तं, 'न प्रविशेत्', यद्वा नगरोपलक्षितं देहं न प्रविशेत्, देहे तादात्म्यभ्रमं न कुर्यादित्यर्थः । 'यदि' कथञ्चित् पूर्ववासनाबलात्, 'प्रविशेत्' देहे तादात्म्यबुद्धिं कुर्यात्, तदानीं 'मिथौ चरित्वा' शास्त्रार्थपर्यालोचनया मिथ्येदमिति निश्चित्य, 'प्रविशेत्' तादात्म्यभ्रमरहितेन देहेन प्रारब्धभोगाय लोकव्यवहारं कुर्यात् । 'तत्' एतत्, सम्भवनाम्न ऋषेः 'व्रतं' आचारः, स ह्येवमाचरितवान् ॥

कल्पः । आतमग्ने रथमिति तिस्र इति । तत्र प्रथमामाह ।

६६ तैत्तिरीये आरण्यके

०एका॑श्वमेक॒योज॑नं । एकच॒क्रमेकधुरं॑ । वा॒तभ्रा॑जिग॒तिं वि॑भो^{(१९)}। ^{(२०)}न॒ रि॑ष्यति॒ न व्य॑थते ॥ ७ ॥
नास्या॑क्षो यातु॒ सज्ज॑ति । यच्छ्वे॒तान् रोहि॑ताँश्चा-

---

^{(१९)}“आतमग्ने ० वातभ्राजिगतिं विभो”^{(१९)} इति। हे ‘अग्ने’ आरुणकेतुक, इह कर्म्मण्यागमनाय ‘तं’ तादृशं, ‘रथं’, ‘आतिष्ठ’ आरोह। कीदृशं, ‘एकाश्वं’ एक एव प्रबलोऽश्वः तं वहति, ‘एकयोजनं’ निमिषमात्रेण योजनरूपं गच्छति, ‘एकचक्रं’ लौकिकरथवच्चक्रद्वयं नापेक्षते किन्त्वेकचक्रेण वर्त्तते, ‘एकधुरं’ अश्वस्यैकत्वात् तद्योजनाय धूरप्येकैव, ‘वातभ्राजिगतिं’ भ्राजिशब्दोऽपि गमनवाची, वातस्य भ्राजिर्वातभ्राजिः तद्गतिर्यस्यासौ वातभ्राजिगतिः तादृशं, यथोक्तरथस्यालौकिकत्वेन गमनायाचिन्त्यशक्तिमग्नेर्द्योतयितुं विभुशब्देन सम्बोधनं ॥

अथ द्वितीयामाह। ^{(२०)}“नरिष्यति न ० युक्ताधितिष्ठति”^{(२०)} इति। अयमेकचक्रो रथो ‘न रिष्यति’ न विनश्यति, ‘न व्यथते’ निषीदति इतस्ततस्खलति, ‘अस्य’ रथस्य, ‘अक्षः’, ‘यातु’ याने गमनवेलायां, ‘न सज्जति’ क्वापि पाषाणवृक्षादौ सक्तो न भवति, ‘यत्’ यस्मात् कारणात्, अयमग्निः ‘श्वेतान् रोहितांश्च’, प्रसिद्धान् प्रबलान् अश्वान् पर्यायेणास्मिन् ‘रथे युक्ता’, तं रथं ‘अधितिष्ठति’, तस्मादश्वसामर्थ्यात् रथस्य न कोऽपि बाध इत्यर्थः ॥

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ६७

म्नेः । रथे॑ यु॒क्त्वाधितिष्ठ॑ति^(२०) । ^(२१)एक॑या च द॒शभि॑श्च॒ स्वभू॑ते । द्वाभ्या॑मि॒ष्टये वि॒ꣳश॒त्या च॑ । ति॒सृभि॑श्च वहसे त्रि॒ꣳशता॑ च । नि॒युद्भि॑र्वायवि॒ह ता वि॑मुञ्च^(२१) ॥ ७ ॥

तत॑क्षुः, धीमहि, नाम॑ मे, चि॒केत, गी॒तं, प्रत्य॑मुञ्चत्, व्य॑थते, सप्त च॑ ॥ अनु० ११ ॥

---

अथ तृतीयामाह । ^(२१)"एकया च ० विमुञ्च"^(२१) इति । नियुच्छब्दो वायुसम्बन्धिनोरश्वयोषित आचष्टे । हे वायो 'इष्टये' अस्मत्सम्बन्धियागार्थं, 'स्वभूते' स्वाधीने रथे, एकादिसङ्ख्यायुक्ताभिः 'नियुद्भिः', तं रथं योजयित्वा, 'वहसे' अस्मत्समीपं प्रापयसि, अश्वादिविषयाः षट्प्रकाराः सङ्ख्याविकल्पिताः । हे 'वायो', 'इह', आगत्य 'ताः' नियुतः, 'विमुञ्च' ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

०

६८ तैत्तिरीये आरण्यक

अथ द्वादशोऽनुवाकः।

$^{(१)}$आत॑नुष्व॒ प्रत॑नुष्व। उद्ध॒माध॑म्॒ सन्ध॑म्। आ॒दि॒त्ये च॑न्द्रव॒र्णाना॑म्। गर्भ॑माधे॑हि॒ यः पुमा॑न्$^{(१)}$। *$^{(२)}$इ॒तः सि॒क्तःँ सूर्य॑गतम्। च॒न्द्रम॑से॒ रसं॑ कृधि। वाराद॒ञ्जन॑-

कल्पः। आतनुष्वेति चतस्र इति। तत्र प्रथमामाह।
$^{(१)}$“आतनुष्व ॰ यः पुमान्”$^{(१)}$ इति। हे इन्द्र त्वं ‘आतनुष्व’ समन्तादात्मानं विस्तारय, स्वरूपं प्रदर्श्य सर्वाननुगृहाण। ‘प्रतनुष्व’ प्रकर्षेण क्रतुषु स्वात्मानं विस्तारय, क्रतुष्वागत्य सन्निहितो भव। ‘उद्धम’ उत्कर्षेण शब्दय, अहमागत इत्येवमुच्चैः कथय। ‘आधम’ आभिमुख्येन शब्दय। ‘सन्धम’ सम्यगानुकूल्येन शब्दय, ततस्त्वं ‘चन्द्रवर्णानां’ हिरण्यवर्णानामपां, ‘गर्भमादित्ये धेहि’ आदित्यरश्मिषु जलं सङ्गृहाणेत्यर्थः। ‘यः’ त्वं, ‘पुमान्’ पुंस्त्वशक्तियुक्तः, स तं ‘गर्भमाधेहि’ ॥

अथ द्वितीयामाह। $^{(२)}$“इतः सिक्तं ॰ रुद्र उच्यते”$^{(२)}$ इति। ‘इतः’ कर्मणः सकाशात्, ‘सिक्तं’ आज्याद्याहुतिद्रव्यं, ‘सूर्यगतं’, कृत्वा ‘चन्द्रमसे’ चन्द्रवृद्ध्यर्थं, ‘रसं’, ‘कृधि’ कुरु, अग्नौ प्रक्षिप्तं द्रव्यमादित्यं प्राप्य जलं भूत्वा दिवि चन्द्रं भूमावोषधीश्चाभिवर्धयति, तत् सर्वमिन्द्र त्वं कुरु। ततः ‘वारादं’ वरणीयस्य फलस्यासमन्ताद्दातारं, ‘अग्निं’ आरुणकेतुक रूपं, ‘अग्रे’ अस्माकं पुरतः, ‘जनय’ उत्पादय, ‘यः’ अग्निः, ‘एको

---

* B चिह्नितपुस्तके इतःशब्दपूर्व्वं तद्यः इति पाठः

१ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ६६

याग्रेऽग्निं । य एको॑ रु॒द्र उ॑च्यते॒(२) । ^{(३)}अ॒स॒ङ्ख्याताः॑ स॒-
हस्रा॑णि । स्मर्य॑ते॒ न च॑ दृश्य॑ते ॥ १ ॥
ए॒वमे॒तन्निबो॑धत^{(३)} । ^{(४)}आ म॒न्द्रैरि॑न्द्र॒ हरि॑भिः ।
या॒हि म॒यूर॑रोमभिः । मा त्वा केचि॒न्त्ये॑मु॒रिन् पा॒-
शिनः॑ । द॒धन्वे॑व॒ ता ई॑हि^{(४)}। ^{(५)}आ म॒न्द्रैरि॑न्द्र॒ हरि॑-

रुद्रः', इति सर्वत्र 'उच्यते' । तथा चान्यत्राम्नातं, एक एव रुद्रो न द्वितीयाऽवतस्थ इति । रुद्रो वा एष यदग्निरिति च ॥

अथ तृतीयामाह । ^{(३)}"असङ्ख्याताः ० निबोधत"^{(२)} इति । एकस्य रुद्रस्य मूर्त्तीनां 'सहस्राणि' 'असङ्ख्याताः' असङ्ख्यातानि, गणयितुं न शक्यन्ते । स च रुद्रः स्वयं 'स्मर्य्यते' श्रुतिदृङ्मुखादवगत्य स्मतुं शक्यते, स रुद्रो न द्रष्टुं शक्यः । 'एतं' रुद्रमग्निं, 'एवं' उक्तप्रकारेण, 'निबोधत' हे यजमाना अवगच्छत ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^{(४)}"आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिः ० दधन्वेव ता इहि"^{(४)} इति । हे 'इन्द्र', 'मन्द्रैः' मदनीयैर्हर्षहेतुभिः, 'मयूररोमभिः' मयूरसदृशवर्णरोमयुक्तैः, 'हरिभिः' अश्वैः, 'आयाहि' अस्मिन् कर्म्मण्यागच्छ । आयान्तं त्वां 'केचित्' अपि जनाः, 'मा न्येमुः' मा नियमयन्तु, प्रतिबन्धं मा कुर्वन्वित्यर्थः । 'पाशिन इत्' अश्वानां पाशधारिणः सारथयोपि, 'न न्येमुः' नियमनं विलम्बरूपं न कुर्वन्तु, 'दधन्वेव' सर्वाभिमतानां दातेव, 'ता इहि' 'ता' अस्मद्युक्तभुवः 'इहि' गच्छ ॥

०२

१०० तैत्तिरीये आरण्यके

भिः । या॒मि म॒यूर॑रोमभिः । मा मा केचिन्॒न्येमु॑रि॒न्न पा॒शिनः । नि॒धन्वे॑व॒ ताँ॒३ इ॑मि⁽५⁾ । ⁽६⁾अणुभिश्च म॒हद्भि॑श्च ॥ २ ॥

नि॒घृषै॑रस॒मायु॑तैः । कालै॑र्हरि॒त्वमाप॑न्नैः । इन्द्रा॑- या॒हि स॒हस्र॑युक्⁽६⁾ । ⁽७⁾अ॒ग्निर्वि॒भ्राष्टि॑वसनः । वा॒युः

कल्पः । आमन्द्रैरित्येकां यजमान उपदध्यात् । पाठस्तु । ⁽५⁾"आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिः ० निधन्वेव तां३ इमि"⁽५⁾ इति । इत्ययं* शब्दः प्रथमैकवचनमुपलक्षयति तस्मादहमित्यर्थः सम्प- द्यते । मन्द्रैरित्यादि पूर्ववद्योजनीयं । हे 'इन्द्र', त्वया सहाह- मपि त्वदीये लोके 'यामि' गच्छामि, त्वामिव मामपि जनाः 'पाशिनः', मां 'मा', प्रतिबध्नन्तु ततोऽहं 'निधन्वेव' निधान- वानिव लब्धनिधिरिव तुष्टः सन्, 'तान्' उत्तमलोकान्, 'इमि' एमि, प्राप्नुवानि ॥

कल्पः । अणुभिश्चेति द्वे इति । तत्र प्रथमामाह । ⁽६⁾"अणु- भिश्च ० सहस्रयुक्"⁽६⁾ इति । हे 'इन्द्र', त्वं 'कालैः' कालविशेषैः सह, 'आयाहि' आगच्छ । कीदृशैः कालैः, 'अणुभिश्च' क्षण- मुहूर्त्ताद्याकारेण सूक्ष्मरूपैः, 'महद्भिश्च' संवत्सरयुगादिरूपेण प्रौढैरपि, 'निघृष्वैः' नितरां दीप्यमानैः, यद्यपि कालस्य नो- रूपत्वान्नास्ति दीप्तिः, तथापि तदभिमानिनां देवानां अस्त्येव दीप्तिः । 'असमायुतैः' परस्परमसङ्गतैः, न ह्येकस्मिन् काले

---

* इत्ययमित्यत्र भाष्योद्धृत इतिशब्दो मूले न दृश्यते ।

१ प्रपाठके १२ अनुवाकः । २०१

श्वेत॑सिकद्रुक॒: । सं॒व॒त्स॒रो वि॒षूवर्णे॑: । नित्या॒स्तेनु॑च- रा॒स्तव॑^{(७)} । ^{(८)}सुब्र॒ह्म॒ण्यो३॑ सुब्र॒ह्म॒ण्यो३॑ सुब्र॒ह्म॒ण्यो॑ । इन्द्राग॑च्छ॒ हरि॑व॒ आग॑च्छ मेधातिथेः । मेष॒ वृषणश्वस्य॑ मेने॒ ॥ ३ ॥

---

वर्त्तमाने कालान्तरं सह प्रवर्त्तन्ते । ‘हरित्वमापन्नैः’ हरिनामक- त्वदीयाश्वत्वं प्राप्तैः, कालाभिमानिदेवा एव तवाश्वा इत्यर्थः । कीदृश इन्द्रः, ‘सहस्रयुक्’ अर्चिस्सहस्रेण युक्तः ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(७)}“अग्निर्विभ्राष्टिवसनः ० नित्यास्ते- नुचरास्तव”^{(७)} इति । हे इन्द्र ‘अग्निः’ ‘वायुः’ ‘संवत्सरः’, ये त्रयः सन्ति ते त्रयोपि ‘तव नित्या अनुचराः’, कदाचिदप्यनपायिनो नित्याः । कीदृशोऽग्निः, ‘विभ्राष्टिवसनः’ विशेषेण भ्राजमान- वसनयुक्तः । कीदृशो वायुः, ‘श्वेतसिकद्रुकः’ श्वेतानां सिकतानां द्रोग्धा, तदेतदुपलक्षणं, नानाविधां धूलिमुत्पादयतीत्यर्थः । कीदृशः संवत्सरः, ‘विषूवर्णैः’ नानाविधैर्वर्णैर्युक्तः । वसन्ताद्यृतु- भेदाः पूर्वमेवोक्ताः ॥

कल्पः । सुब्रह्मण्योमित्येकामिति । पाठस्तु । ^{(८)}“सुब्रह्मण्यो३ ० गौतम ब्रुवाण”^{(८)} इति । शोभनं ब्रह्म सुब्रह्म वेदः तस्मै हितः ‘सुब्रह्मण्यः’ इन्द्रः, ‘ॐ’, इति सम्बोधनार्थः । हे सुब्रह्मण्येति त्रिर्भिधानमादरार्थं । तद्गुणकथनेन स्तुत्यर्थमिन्द्रादिपदैः सम्बोधनं । हे ‘इन्द्र’ परमैश्वर्ययुक्त, इह कर्मणि ‘आगच्छ’,

१०२ तैत्तिरीये आरण्यके

गौरा॒वस्कन्दि॒न्नह॑ल्यायै जा॒र। कौशि॒कब्रा॑ह्म॒ण गौ॑तमब्रुवा॒ण^(८)। ^(९)अरु॑णाश्चा इ॒हाग॑ताः। वस॑वः पृथि-

---

‘हरिवः’ हरिनामकावश्वावस्य विद्येते इति हरिवान् तस्य सम्बोधनं, शुक्लकृष्णपक्षदेवावेव तदीयाश्वत्वं प्राप्य हरिशब्देनोच्येते, तादृश हे हरिवः, इह कर्मणि ‘आगच्छ’। ‘मेधातिथेः’ मेधातिथिर्नामकः कश्चिदृषिः कण्वस्य पुत्रः तत्सम्बन्धिन्, हे ‘मेष’ रूप, वृषणश्वो नाम कश्चिन्मुनिः तस्य सम्बन्धिनी या मेनकाख्या दुहिता तां मन्यमाने तस्मिन्नर्थे ‘वृषणश्वस्य मेने’, इति सम्बुध्यन्तं प्रयुक्तं। ‘गौरावस्कन्दिन्’ गौरमृगो भूत्वा यागमध्ये समागत्य सोमं पीत्वा हे विनाशक। तदेतत् सर्वं शाखान्तरब्राह्मणे समाम्नातं, हरिव आगच्छेति पूर्वपक्षावपरपक्षौ वा इन्द्रस्य अश्वौ ताभ्यां ह्येष सर्वं चरतीति मेधातिथेर्मेषेति मेधातिथिं काण्वायनं मेषो भूत्वा जहार। वृषणश्वस्य मेन इति वृषणश्वस्य मेनका नाम दुहिता तामिन्द्रश्चकमे गौरावस्कन्दिन्निति गौरमृगो भूत्वा राजानं पिब हीति । ‘अहल्यायै जार’ अहल्या गौतमस्य भार्या तस्य इन्द्रो जार इति पुराणे प्रसिद्धं, ‘कौशिकब्राह्मण’ कौशिकनामा कश्चिन्महर्षिः तस्य समीपे ब्राह्मणवेषेण समागतवान्, ‘गौतमब्रुवाण’ गौतमो महर्षिः तं प्रसादयितुं स्तुतिं कृतवान्, तथाविध हे इन्द्र आगच्छेत्यन्वयः ॥

कल्पः। अरुणाश्वा इति चतस्र इति । तत्र प्रथमामाह ।

१ प्रपाठके १२ अनुवाकः। १०३

विक्ष॑ितः । अ॒ष्टौ दिग्वा॑ससो॒ऽग्नय॑ः । अ॒ग्निश्च॑ जातवे॑- दा॒श्चेत्ये॒ते(९) । ।(१०)ता॒म्राश्वा॑स्ता॒म्रर॑थाः । ता॒म्रव॑र्णास्त- था॒सिता॑ः । द॒ण्डह॑स्ताः खाद॒ग्दतः॑ । इ॒तो रु॒द्राः प॑- रा॒ङ्गताः॑ ॥ ४ ॥ उक्तँस्थानं प्रमाणञ्च पुर॒ इत(१०) । ।(११)बृहस्पति॑श्च

---

(९)“अरुणाश्वाः • जातवेदाश्चेत्येते”(९) इति । ‘अष्टावग्नयः’, ‘इह’ कर्मणि, ‘आगताः’ । कीदृशाः, ‘अरुणाश्वाः’ अरुणवर्णैरश्वै- र्युक्ताः, ‘वसवः’ जगतोनिवासहेतवः, ‘पृथिविक्षितः’ भूमि- वासिनः, ‘दिग्वाससः’ दिश एतेषामग्नीनां वासांसि । केतेऽष्टा- वग्नय इति तदुच्यते, ‘अग्निश्च जातवेदाश्च’, ‘इति’ एतस्मिन् मन्त्रे’ ये पूर्वमभिहिताः ‘एते’ अग्नयः, वेदितव्याः ॥

अथ द्वितीयामाह । (१०)“ताम्राश्वाः • पुर इत”(१०) इति । ये ‘रुद्राः’, सन्ति ते ‘इतः’ स्थानात् पृथिवीरूपात्, ‘परां’ दिवं, ‘गताः’ । कीदृशा रुद्राः, ताम्रवर्णैरश्वैरथैश्च युक्ताः, स्वयञ्च ‘तथा’, ‘ताम्रवर्णाः’, ‘असिताः’ ईषदपि सितं श्वैत्यं येषां नास्ति ते तादृशाः, ‘दण्डहस्ताः’ गदापाणयः, ‘खादग्दतः’ खादयन्तो भक्षयन्तो दन्ता येषां तादृशाः, एवम्बिधा हे रुद्रा युष्माकं ‘स्थानं’, ‘उक्तं’ शास्त्रेषु प्रसिद्धं, तथा तस्य स्थानस्य ‘प्रमाणञ्च’ इयत्तानिश्चयः शास्त्रसिद्धः, तस्मात् ‘पुरः’ भव- दीयाः पुरोः, ‘इत’ गच्छतः ॥

१०४ | तैत्तिरीये आरण्यके

·स॒वि॒ता । वि॒श्वरू॑पैरि॒हाग॑तां । रथे॑नोदक॒वर्त्म॑ना ।
अ॒प्सृ॒षा इति॒ तद्द्वयोः॑।(११) । (१२)उ॒क्तो वेषो॑ वासा॑ꣳसि-
च । काला॒वय॑वानामि॒तः प्रती॒च्या । वा॒सा॒त्या इत्य्-

---

अथ तृतीयामाह । (११)“बृहस्पतिश्च ० इति तद्द्वयोः” (११) इति । योऽयं ‘बृहस्पतिः’, यश्च ‘सविता’, तावुभौ ‘विश्वरूपैः’ नानाविधरूपैरश्वैः, ‘इह’ कर्मणि, ‘आगतां’ आगच्छतां, केन साधनेन, ‘उदकवर्त्मना रथेन’ उदकस्येव वर्त्म मार्गो यस्य रथस्य सोऽयमुदकवर्त्मा, यथा वृष्टिजलस्यान्तरिक्षमेव मार्गः एवमेतदीयरथस्याप्यन्तरिक्षमेव मार्गः। कीदृशावेतौ, ‘अप्सृषा’ अपांसनितारौ, ‘इति’ एवमुक्तप्रकारेण, ‘द्वयोः’ सवितृबृहस्पत्योरुभयोः, ‘तत्’ स्वरूपं, उक्तमिति शेषः ॥

एवं त्रयो मन्त्रा उक्ताः, चतुर्थस्तु उपरिष्टादुदाहरिष्यते । (१२)“उक्तो वेषो ० तस्यैषा भवति”(१२) इति । ‘कालावयवानां’ वसन्ताद्यृतूनां, ‘इतः’ अस्मादनुवाकात्, प्रतीच्येष्वतीतेष्वनुवाकेषु साकं जानामित्यादिषु, ‘वेषः’ आकारविशेषः, ‘उक्तः’, ‘वासांसि च’ वस्त्राण्यप्युक्तानि। ऋतुर्ऋतुनाऽनुद्यमानः। विमनादाभिधावाः षष्टिश्च त्रिंशका वल्गा इत्यादिना यत् स्वरूपमृतूनामभिहितं सोऽयं वेष इत्युच्यते । सारागवस्त्रैर्जरदपचः वसन्तो वसुभिः सहेत्यादिना वस्त्राण्युक्तानि । तथा वासात्या चित्रा इत्यादिनाऽश्विनोर्देवयोर्वेष उक्तः ।