भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीलिंगमहापुराण

Linga MahaPurana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished833 पृष्ठ

| २८० | श्रीलिङ्गमहापुराण | [ पूर्वभाग | | :--- | :--- |

संस्कृत मूल (श्लोक)हिन्दी अनुवाद
यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान्।हजार आठ नामोंवाले स्तोत्रको सुनिये, जिसका जप करके तण्डीने गणाधिप पद प्राप्त किया था॥ ५३ १/२॥
ॐस्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः॥ ५४<br>सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः।<br>जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः॥ ५५<br>हरिश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः स्मृतः।<br>प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः॥ ५६<br>श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः।<br>अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः॥ ५७<br>उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः।<br>महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः॥ ५८‘ॐ स्थिर, स्थाणु, प्रभु, भानु, प्रवर, वरद, वर, सर्वात्मा, सर्वविख्यात, सर्व, सर्वकर, भव, जटी, दण्डी, शिखण्डी, सर्वग, सर्वभावन, हरि, हरिणाक्ष, सर्वभूतहर, स्मृत, प्रवृत्ति, निवृत्ति, शान्तात्मा, शाश्वत, ध्रुव, श्मशानवासी, भगवान्, खचर, गोचर, अर्दन, अभिवाद्य, महाकर्मा, तपस्वी, भूतधारण, उन्मत्तवेष, प्रच्छन्न, सर्वलोक, प्रजापति, महारूप, महाकाय, सर्वरूप, महायश॥ ५४—५८॥
महात्मा सर्वभूतश्च विरूपो वामनो नरः।<br>लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादोऽभयदो विभुः॥ ५९<br>पवित्रश्च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः।<br>स्वयम्भूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः॥ ६०<br>सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः।<br>चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्मतः॥ ६१<br>राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः।<br>महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः॥ ६२महात्मा, सर्वभूत, विरूप, वामन, नर, लोकपाल, अन्तर्हितात्मा, प्रसाद, अभयद, विभु, पवित्र, महान्, नियत, नियताश्रय, स्वयम्भू, सर्वकर्मा, आदि, आदिकर, निधि, सहस्राक्ष, विशालाक्ष, सोम, नक्षत्रसाधक, चन्द्र, सूर्य, शनि, केतु, ग्रह (मंगल), ग्रहपति (बृहस्पति), मत (बुध), राजा (शुक्र), राज्योदय (राहु), कर्ता, मृगबाणार्पण, घन, महातप, दीर्घतप, अदृश्य, धनसाधक॥ ५९—६२॥
संवत्सरः कृतो मन्त्रः प्राणायामः परन्तपः।<br>योगी योगो महाबीजो महारेता महाबलः॥ ६३<br>सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः।<br>दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः॥ ६४<br>विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः।<br>गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम्य एव च॥ ६५<br>मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः।<br>कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्॥ ६६संवत्सर, कृत, मन्त्र, प्राणायाम, परन्तप, योगी, योग, महाबीज, महारेता, महाबल, सुवर्णरेता, सर्वज्ञ, सुबीज, वृषवाहन, दशबाहु, अनिमिष, नीलकण्ठ, उमापति, विश्वरूप, स्वयंश्रेष्ठ, बलवीर, बलाग्रणी, गणकर्ता, गणपति, दिग्वास, काम्य, मन्त्रवित्, परम, मन्त्र, सर्व-भावकर, हर, कमण्डलुधर, धन्वी, बाणहस्त, कपालवान्॥ ६३—६६॥
शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान्।<br>अजश्च मृगरूपश्च तेजस्तेजस्करो विधिः॥ ६७<br>उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा।<br>दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च॥ ६८<br>शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः।<br>सिंहशार्दूलरूपश्च गन्धकारी कपर्द्यपि॥ ६९<br>ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः।<br>त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेना पतिर्विभुः॥ ७०<br>अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः।<br>गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः॥ ७१शरी, शतघ्नी, खड्गी, पट्टिशी, आयुधी, महान्, अज, मृगरूप, तेज, तेजस्कर, विधि, उष्णीषी, सुवक्त्र, उदग्र, विनत, दीर्घ, हरिकेश, सुतीर्थ, कृष्ण, शृगालरूप, सर्वार्थ, मुण्ड, सर्वशुभंकर, सिंहशार्दूलरूप, गन्धकारी, कपर्दी, ऊर्ध्वरेता, ऊर्ध्वलिङ्गी, ऊर्ध्वशायी, नभ, तल, त्रिजटी, चीरवासा, रुद्र, सेना, पति, विभु, अहोरात्र, नक्त, तिग्ममन्यु, सुवर्चस, गजहा, दैत्यहा, काल, लोकधाता, गुणाकर॥ ६७—७१॥
सिंहशार्दूलरूपाणामाई्र्रचर्माम्बरन्धरः ।<br>कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः॥ ७२सिंहशार्दूलरूपाणामाई्र्रचर्माम्बरंधर, कालयोगी, महा-

अध्याय ६५] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम २८१

श्लोकनाम-सूची
निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः।<br>बहु भूतो बहुधनः सर्वसारोऽमृतेश्वरः॥ ७३<br>नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः।<br>सकार्मुको महाबाहुर्महाघोरो महातपाः॥ ७४<br>महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरोऽमतः।<br>सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः॥ ७५<br>अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः।<br>दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस्तथा॥ ७६नाद, सर्वावास, चतुष्पथ, निशाचर, प्रेतचारी, सर्वदर्शी, महेश्वर, बहु, भूत, बहुधन, सर्वसार, अमृतेश्वर, नृत्यप्रिय, नित्यनृत्य, नर्तन, सर्वसाधक, सकार्मुक, महाबाहु, महाघोर, महातप, महाशर, महापाश, नित्य, गिरिचर, अमत, सहस्रहस्त, विजय, व्यवसाय, अनिन्दित, अमर्षण, मर्षणात्मा, यज्ञहा, कामनाशन, दक्षहा, परिचारी, प्रहस, मध्यम॥ ७२—७६॥
तेजोऽपहारी बलवान् विदितोऽभ्युदितोऽबहुः।<br>गम्भीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः॥ ७७<br>गम्भीररोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः।<br>न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक्॥ ७८<br>तीक्ष्णोपायश्च हर्यश्वः सहायः कर्म कालवित्।<br>विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः॥ ७९<br>हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः।<br>उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित्॥ ८०तेज, अपहारी, बलवान्, विदित, अभ्युदित, अबहु, गम्भीरघोष, योगात्मा, यज्ञहा, कामना, अशन, गम्भीररोष, गम्भीर, गम्भीरबलवाहन, न्यग्रोधरूप, न्यग्रोध, विश्वकर्मा, विश्वभुक्, तीक्ष्णोपाय, हर्यश्व, सहाय, कर्म, कालवित्, विष्णु, प्रसादित, यज्ञ, समुद्र, वडवामुख, हुताशनसहाय, प्रशान्तात्मा, हुताशन, उग्रतेज, महातेज, जय, विजय-कालवित्॥ ७७—८०॥
ज्योतिषामयनं सिद्धिः सन्धिविग्रह एव च।<br>खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली॥ ८१<br>वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटङ्कटः।<br>नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः॥ ८२<br>विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः।<br>मेखला कृतिरूपश्च जलाचारः स्तुतस्तथा॥ ८३<br>वीणी च पणवी ताली नाली कलिकदुस्तथा।<br>सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः॥ ८४ज्योतिषामयन, सिद्धि, सन्धि, विग्रह, खड्गी, शंखी, जटी, ज्वाली, खचर, द्युचर, बली, वैणवी, पणवी, काल, कालकण्ठ, कटंकट, नक्षत्रविग्रह, भाव, निभाव, सर्वतोमुख, विमोचन, शरण, हिरण्यकवचोद्भव, मेखला, कृतिरूप, जलाचार, स्तुत, वीणी, पणवी, ताली, नाली कलिकदु, सर्वतूर्यनिनादी, सर्वव्याप्य-परिग्रह॥ ८१—८४॥
व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरङ्गवित्।<br>वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः॥ ८५<br>बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः।<br>सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः॥ ८६<br>प्रस्कन्दोऽप्यविभावश्च तुल्यो यज्ञविभागवित्।<br>सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः॥ ८७<br>हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः।<br>आकाशो निर्विरूपश्च विवासा उरगः खगः॥ ८८व्यालरूपी, बिलावासी, गुहावासी, तरंगवित्, वृक्ष, श्रीमालकर्मा, सर्वबन्धविमोचन, बन्धन, सुरेन्द्राणां युधि-शत्रुविनाशन, सखा, प्रवास, दुर्वाप, सर्वसाधु-निषेवित, प्रस्कन्द, अविभाव, तुल्य, यज्ञविभागवित्, सर्ववास, सर्वचारी, दुर्वासा, वासव, मत, हैम, हेमकर, यज्ञ, सर्वधारी, धरोत्तम, आकाश, निर्विरूप, विवास, उरग, खग॥ ८५—८८॥
भिक्षुश्च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान्।<br>वसुरेताः सुवर्चस्वी वसुवेगो महाबलः॥ ८९<br>मनो वेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः।<br>सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः॥ ९०<br>मुनिरात्मा मुनिर्लोकः सभाग्यश्च सहस्रभुक्।<br>पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो निशाकरः॥ ९१भिक्षु, भिक्षुरूपी, रौद्ररूप, सुरूपवान्, वसुरेता, सुवर्चस्वी, वसुवेग, महाबल, मन, वेग, निशाचार, सर्वलोकशुभप्रद, सर्वावासी, त्रयीवासी, उपदेशकर, धर, मुनि, आत्मा, मुनि, लोक, सभागय, सहस्रभुक्, पक्षी,

२८२ | श्रीलिङ्गमहापुराण | [ अध्याय ६५ ---|---

| समीरो दमनाकारो ह्यर्थो ह्यर्थकरो वशः ।<br>वासुदेवश्च देवश्च वामदेवश्च वामनः ॥ ९२ | पक्षरूप, अतिदीप्त, निशाकर, समीर, दमनाकार, अर्थ, अर्थकर, वश, वासुदेव, देव, वामदेव, वामन ॥ ८९–९२ ॥ | | सिद्धिद्योगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः ।<br>अक्षूणः क्षूणरूपश्च वृषणो मृदुरव्ययः ॥ ९३<br>महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ।<br>चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च ॥ ९४<br>ऋतुर्ऋतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः ।<br>वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः ॥ ९५<br>ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ।<br>ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक् ॥ ९६ | सिद्धिद्योगापहारी, सिद्ध, सर्वार्थसाधक, अक्षूण, क्षूणरूप, वृषण, मृदु, अव्यय, महासेन, विशाख, षष्टिभाग, गवां पति, चक्रहस्त, विष्टम्भी, मूलस्तम्भन, ऋतु, ऋतुकर, ताल, मधु, मधुकर, वर, वानस्पत्य, वाजसन, नित्य, आश्रमपूजित, ब्रह्मचारी, लोकचारी, सर्वचारी, सुचारवित्, ईशान, ईश्वर, काल, निशाचारी, अनेकदृक् ॥ ९३–९६ ॥ | | निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरः ।<br>नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः ॥ ९७<br>भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः ।<br>चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च ॥ ९८<br>लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः ।<br>बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः ॥ ९९<br>इतिहासश्च कल्पश्च दमनो जगदीश्वरः ।<br>दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः ॥ १०० | निमित्तस्थ, निमित्त, नन्दि, नन्दिकर, हर, नन्दीश्वर, सुनन्दी, नन्दन, विषमर्दन, भगहारी, नियन्ता, काल, लोकपितामह, चतुर्मुख, महालिङ्ग, चारुलिङ्ग, लिङ्गाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, कालाध्यक्ष, युगावह, बीजाध्यक्ष, बीजकर्ता, अध्यात्म, अनुगत, बल, इतिहास, कल्प, दमन, जगदीश्वर, दम्भ, दम्भकर, दाता, वंश, वंशकर, कलि ॥ ९७–१०० ॥ | | लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यधोक्षजः ।<br>अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्र एव च ॥ १०१<br>नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः ।<br>प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित् ॥ १०२<br>वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश्च परमर्दनः ।<br>महामेघनिवासी च महाघोरो वशी करः ॥ १०३<br>अग्निज्वलो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः ।<br>धिषणः शङ्करोऽनित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः ॥ १०४ | लोककर्ता, पशुपति, महाकर्ता, अधोक्षज, अक्षर, परम, ब्रह्म, बलवान्, शुक्र, नित्य, अनीश, शुद्धात्मा, शुद्ध, मान, गति, हवि, प्रासाद, बल, दर्प, दर्पण, हव्य, इन्द्रजित्, वेदकार, सूत्रकार, विद्वान्, परमर्दन, महामेघनिवासी, महाघोर, वशी, कर, अग्निज्वाल, महाज्वाल, परिधूम्रावृत, रवि, धिषण, शंकर, अनित्य, वर्चस्वी, धूम्रलोचन ॥ १०१–१०४ ॥ | | नीलस्तथाऽङ्गुलुप्तश्च शोभनो नरविग्रहः ।<br>स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश्च भोगी भोगकरो लघुः ॥ १०५<br>उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भः प्रतापवान् ।<br>कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः ॥ १०६<br>महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ।<br>महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः ॥ १०७<br>महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ।<br>महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान् ॥ १०८ | नील, अंग्लुप्त, शोभन, नरविग्रह, स्वस्ति, स्वस्तिस्वभाव, भोगी, भोगकर, लघु, उत्संग, महांग, महागर्भ, प्रतापवान्, कृष्णवर्ण, सुवर्ण, इन्द्रिय, सर्ववर्णिक, महापाद, महाहस्त, महाकाय, महायश, महामूर्धा, महामात्र, महामित्र, नगालय, महास्कन्ध, महाकर्ण, महोष्ठ, महाहनु, महानास, महाकण्ठ, महाग्रीव, श्मशानवान् ॥ १०५–१०८ ॥ | | महाबलो महातेजा ह्यन्तरात्मा मृगालयः ।<br>लम्बितोष्ठश्च निष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ॥ १०९<br>महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ।<br>महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः ॥ ११० | महाबल, महातेज, अन्तरात्मा, मृगालय, लम्बितोष्ठ, निष्ठ, महामाय, पयोनिधि, महादन्त, महाद्रंष्ट्र महाजिह्व, महामुख, महानख, महारोम, महाकेश, महाजट, |

अध्याय ६५ ] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम २८३


श्लोकनामावली / अर्थ
असपत्नः प्रसादश्च प्रत्ययो गीतसाधकः।<br>प्रस्वेदनोऽस्वहेनश्च आदिकश्च महामुनिः॥ १११<br>वृषको वृषकेतुश्च अनलो वायुवाहनः।<br>मण्डली मेरुवासश्च देववाहन एव च॥ ११२असपत्न, प्रसाद, प्रत्यय, गीतसाधक, प्रस्वेदन, अस्वहेन, आदिक, महामुनि, वृषक, वृषकेतु, अनल, वायुवाहन, मण्डली, मेरुवास, देववाहन॥ १०९—११२॥
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोजितेक्षणः।<br>यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशौजस्तथैव च॥ ११३<br>अमोघार्थप्रसादश्च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः।<br>उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः॥ ११४<br>नाभिर्नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः।<br>सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः॥ ११५<br>नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः।<br>सगणो गणकारश्च भूतभावनसारथिः॥ ११६अथर्वशीर्ष, सामास्य, ऋक्सहस्रोजितेक्षण, यजुःपादभुज, गुह्य, प्रकाशौज, अमोघार्थप्रसाद, अन्तर्भाव्य, सुदर्शन, उपहार, प्रिय, सर्व, कनक, काञ्चनस्थित, नाभि, नन्दिकर, हर्म्य, पुष्कर, स्थपति, स्थित, सर्वशास्त्र, धन, आद्य, यज्ञ, यज्वा, समाहित, नग, नील, कवि, काल, मकर, कालपूजित, सगण, गणकार, भूतभावन-सारथि॥ ११३—११६॥
भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः।<br>आगमश्च विलोपश्च महात्मा सर्वपूजितः॥ ११७<br>शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः।<br>आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट्॥ ११८<br>विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चितः।<br>कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः॥ ११९<br>गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्यविज्ञेयः सुशारदः।<br>परश्वधायुधो देवो ह्यर्थकारी सुबान्धवः॥ १२०भस्मशायी, भस्मगोप्ता, भस्मभूततनु, गण, आगम, विलोप, महात्मा, सर्वपूजित, शुक्ल, स्त्रीरूपसम्पन्न, शुचि, भूतनिषेवित, आश्रमस्थ, कपोतस्थ, विश्वकर्मा, पति, विराट्, विशालशाख, ताम्रोष्ठ, अम्बुजाल, सुनिश्चित, कपिल, कलश, स्थूल, आयुध, रोमश, गन्धर्व, अदिति, तार्क्ष्य, अविज्ञेय, सुशारद, परश्वधायुध, देव, अर्थकारी, सुबान्धव॥ ११७—१२०॥
तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः।<br>उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः॥ १२१<br>सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः।<br>बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः॥ १२२<br>राक्षसघ्नोऽथ कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः।<br>लम्बितो लम्बितोष्ठश्च लम्बहस्तो वरप्रदः॥ १२३<br>बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करोऽथाप्यकोपनः।<br>अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा॥ १२४तुम्बवीण, महाकोप, ऊर्ध्वरेता, जलेशय, उग्र, वंशकर, वंश, वंशवादी, अनिन्दित, सर्वाङ्गरूपी, मायावी, सुहृद, अनिल, बल, बन्धन, बन्धकर्ता, सुबन्धन-विमोचन, राक्षसघ्न, कामारि, महादंष्ट्र, महायुध, लम्बित, लम्बितोष्ठ, लम्बहस्त, वरप्रद, बाहु, अनिन्दित, सर्व, शंकर, अकोपन, अमरेश, महाघोर, विश्वदेव, सुरारिहा॥ १२१—१२४॥
अहिर्बुध्न्यो निर्ऋतिश्च चेकितानो हली तथा।<br>अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः॥ १२५<br>धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस्तथा।<br>धाता विष्णुश्च शक्रश्च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः॥ १२६<br>प्रभासः पर्वतो वायुरर्यमा सविता रविः।<br>धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः॥ १२७<br>नीरस्तीर्थश्च भीमश्च सर्वकर्मा गुणोद्वहः।<br>पद्मगर्भो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रो नभोऽनघः॥ १२८अहिर्बुध्न्य, निर्ऋति, चेकितान, हली, अजैकपात्, कापाली, शं, कुमार, महागिरि, धन्वन्तरि, धूमकेतु, सूर्य, वैश्रवण, धाता, विष्णु, शक्र, मित्र, त्वष्टा, धर, ध्रुव, प्रभास, पर्वत, वायु, अर्यमा, सविता, रवि, धृति, विधाता, मान्धाता, भूतभावन, नीर, तीर्थ, भीम, सर्वकर्मा, गुणोद्वह, पद्मगर्भ, महागर्भ, चन्द्रवक्त्र, नभ, अनघ॥ १२५—१२८॥
बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यकृत्तमः।<br>क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः॥ १२९बलवान्, उपशान्त, पुराण, पुण्यकृत्, तम, क्रूरकर्ता,
२८४श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
श्लोकअर्थ / नाम
सर्वशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः।<br>देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्॥ १३०॥<br>कैलासस्थो गुहावासी हिमवद् गिरिसंश्रयः।<br>कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः॥ १३१॥<br>प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश्चाद्रिकस्तथा।<br>ह्रस्वग्रीवो महाजानुरलोलश्च महौषधिः॥ १३२॥क्रूरवासी, तनु, आत्मा, महौषध, सर्वशय, सर्वचारी, प्राणेश, प्राणिनांपति, देवदेव, सुखोत्सिक्त, सत्, असत्, सर्वरत्नवित्, कैलासस्थ, गुहावासी, हिमवद्, गिरिसंश्रय, कुलहारी, कुलाकर्ता, बहुवित्त, बहुप्रज, प्राणेश, बन्धकी, वृक्ष, नकुल, अद्रिक, ह्रस्वग्रीव, महाजानु, अलोल, महौषधि ॥ १२९—१३२ ॥
सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश्छन्दो व्याकरणोद्भवः।<br>सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः॥ १३३॥<br>प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः।<br>सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः॥ १३४॥<br>भूतालयो भूतपतिरहोरात्रो मलोऽमलः।<br>वसुभृत्सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर्बुधः॥ १३५॥<br>असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद् बुधः।<br>अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः॥ १३६॥सिद्धान्तकारी, सिद्धार्थ, छन्द, व्याकरणोद्भव, सिंहनाद, सिंहदंष्ट्र, सिंहास्य, सिंहवाहन, प्रभावात्मा, जगत्काल, काल, कम्पी, तरु, तनु, सारंग, भूतचक्रांक, केतुमाली, सुवेधक, भूतालय, भूतपति, अहोरात्र, मल, अमल, वसुभृत्, सर्वभूतात्मा, निश्चल, सुविद्, बुध, सर्वभूतानामसुहृत्, निश्चल, चलविद्, बुध, अमोघ, संयम, हृष्ट, भोजन, प्राणधारण ॥ १३३—१३६ ॥
धृतिमान् मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः।<br>गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः॥ १३७॥<br>हिरण्यबाहुश्च तथा गुहावासः प्रवेशनः।<br>महामना महाकामो चित्तकामो जितेन्द्रियः॥ १३८॥<br>गान्धारश्च सुरापश्च तापकर्मरतो हितः।<br>महाभूतो भूतवृतो ह्यप्सरो गणसेवितः॥ १३९॥<br>महाकेतुर्धराधाता नैकतानरतः स्वरः।<br>अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश्च सुखावहः॥ १४०॥धृतिमान्, मतिमान्, त्र्यक्ष, सुकृत, युधांपति, गोपाल, गोपति, ग्राम, गोचर्मवसन, हर, हिरण्यबाहु, गुहावास, प्रवेशन, महामना, महाकाम, चित्तकाम, जितेन्द्रिय, गान्धार, सुराप, तापकर्मरत, हित, महाभूत, भूतवृत, अप्सर, गणसेवित, महाकेतु, धराधाता, नैकतानरत, स्वर, अवेदनीय, आवेद्य, सर्वग, सुखावह ॥ १३७—१४० ॥
तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः।<br>संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिकोऽथ गणाधिपः॥ १४१॥<br>नित्यो धाता सहायश्च देवासुरपतिः पतिः।<br>युक्तश्च युक्तबाहुश्च सुदेवोऽपि सुपर्वणः॥ १४२॥<br>आषाढश्च सुषाढश्च स्कन्धदो हरितो हरः।<br>वपुरावर्तमानोऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः॥ १४३॥<br>शिरो विमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः।<br>अक्षयो रथगीतश्च सर्वभोगी महाबलः॥ १४४॥तारण, चरण, धाता, परिधा, परिपूजित, संयोगी, वर्धन, वृद्ध, गणिक, गणाधिप, नित्य, धाता, सहाय, देवासुरपति, पति, युक्त, युक्तबाहु, सुदेव, सुपर्वण, आषाढ़, सुषाढ़, स्कन्धद, हरित, हर, वपु, आवर्तमान, अन्य, वपुश्रेष्ठ, महावपु, शिर, विमर्शन, सर्वलक्ष्य-लक्षण-भूषित, अक्षय, रथगीत, सर्वभोगी, महाबल ॥ १४१—१४४ ॥
साम्नायोऽथ महाम्नायस्तीर्थदेवो महायशाः।<br>निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः॥ १४५॥<br>रत्नभूतोऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित्।<br>मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः॥ १४६॥<br>आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महातपाः।<br>महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः॥ १४७॥<br>युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः।<br>न्यायो निर्वापणोऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः॥ १४८॥साम्नाय, महाम्नाय, तीर्थदेव, महायश, निर्जीव, जीवन, मन्त्र, सुभग, बहुकर्कश, रत्नभूत, रत्नांग, महार्णवनिपातवित्, मूल, विशाल, अमृत, व्यक्ताव्यक्त, तपोनिधि, आरोहण, अधिरोह, शीलधारी, महातप, महाकण्ठ, महायोगी, युग, युगकर, हरि, युगरूप, महारूप, वहन, गहन, नग, न्याय, निर्वापण, अपाद, पण्डित, अचलोपम ॥ १४५—१४८ ॥

अध्याय ६५] सूर्यवंश तथा चन्द्रवंशका वर्णन एवं शिवभक्त तण्डीप्रोक्त रुद्रसहस्रनाम २८५

श्लोकअर्थ
बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः।<br>विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः॥ १४९<br>ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः।<br>इन्दुविसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः॥ १५०<br>निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः।<br>गिरावासो विसर्गश्च सर्वलक्षणलक्षितवित्॥ १५१<br>गन्धमाली च भगवाननन्तः सर्वलक्षणः।<br>सन्तानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः॥ १५२बहुमाल, महामाल, शिपिविष्ट, सुलोचन, विस्तार, लवण, कूप, कुसुमांग, फलोदय, ऋषभ, वृषभ, भंग, मणिबिम्बजटाधर, इन्दु, विसर्ग, सुमुख, शूर, सर्वायुध, सह, निवेदन, सुधाजात, स्वर्गद्वार, महाधनु, गिरावास, विसर्ग, सर्वलक्षणलक्षितवित्, गन्धमाली, भगवान्, अनन्त, सर्वलक्षण, सन्तान, बहुल, बाहु, सकल, सर्वपावन॥ १४९-१५२॥
करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा।<br>यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः॥ १५३<br>मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः।<br>वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्॥ १५४<br>सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः।<br>सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्॥ १५५<br>पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः।<br>ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्॥ १५६करस्थाली, कपाली, ऊर्ध्वसंहनन, युवा, यन्त्रतन्त्रसुविख्यात, लोक, सर्वाश्रय, मृदु, मुण्ड, विरूप, विकृत, दण्डी, कुण्डी, विकुर्वण, वार्यक्ष, ककुभ, वज्री, दीप्ततेज, सहस्रपात्, सहस्रमूर्धा, देवेन्द्र, सर्वदेवमय, गुरु, सहस्रबाहु, सर्वांग, शरण्य, सर्वलोककृत्, पवित्र, त्रिमधु, मन्त्र, कनिष्ठ, कृष्णपिंगल, ब्रह्मदण्डविनिर्माता, शतघ्न, शतपाशधृक्॥ १५३-१५६॥
कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तोऽहः क्षपा क्षणः।<br>विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः॥ १५७<br>सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः।<br>स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः॥ १५८<br>निर्वाणं हृदयञ्चैव ब्रह्मलोकः परागतिः।<br>देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः॥ १५९<br>देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः।<br>देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः॥ १६०कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, अहः, क्षपा, क्षण, विश्वक्षेत्रप्रद, बीज, लिङ्ग, आद्य, निर्मुख, सदसद्, व्यक्त, अव्यक्त, पिता, माता, पितामह, स्वर्गद्वार, मोक्षद्वार, प्रजाद्वार, त्रिविष्टप, निर्वाण, हृदय, ब्रह्मलोक, परागति, देवासुर-विनिर्माता, देवासुरपरायण, देवासुरगुरु, देव, देवासुरनमस्कृत, देवासुर-महामात्र, देवासुर-गणाश्रय॥ १५७-१६०॥
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः।<br>देवाधिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः॥ १६१<br>देवासुरेश्वरो विष्णुर्देवासुरमहेश्वरः।<br>सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः॥ १६२<br>उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदोऽवरजोऽम्बरः।<br>इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः॥ १६३<br>विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः।<br>संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवोऽव्ययः॥ १६४देवासुरगणाध्यक्ष, देवासुरगणाग्रणी, देवाधिदेव, देवर्षि, देवासुरवरप्रद, देवासुरेश्वर, विष्णु, देवासुरमहेश्वर, सर्वदेवमय, अचिन्त्य, देवतात्मा, स्वयम्भव, उद्गत, त्रिक्रम, वैद्य, वरद, अवरज, अम्बर, इज्य, हस्ती, व्याघ्र, देवसिंह, महर्षभ, विबुधाग्र्य, सुर, श्रेष्ठ, स्वर्गदेव, उत्तम, संयुक्त, शोभन, वक्ता, आशानांप्रभव, अव्यय॥ १६१-१६४॥
गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः।<br>शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः॥ १६५<br>अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः।<br>ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः॥ १६६<br>स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः।<br>सिद्धार्थः सर्वभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः॥ १६७<br>व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः।<br>विमुक्तो मुक्तकेशश्च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्॥ १६८गुरु, कान्त, निज, सर्ग, पवित्र, सर्ववाहन, शृंगी, शृंगप्रिय, बभ्रू, राजराज, निरामय, अभिराम, सुशरण, निराम, सर्वसाधन, ललाटाक्ष, विश्वदेह, हरिण, ब्रह्मवर्चस, स्थावराणां पति, नियतेन्द्रियवर्तन, सिद्धार्थ, सर्वभूतार्थ, अचिन्त्य, सत्य, शुचिव्रत, व्रताधिप, परब्रह्म, मुक्तानां परमा गति, विमुक्त, मुक्तकेश, श्रीमान्, श्रीवर्धन, जगत्॥ १६५-१६८॥

६६- इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश-वर्णन

२८६श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग

| यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया।<br>भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ॥ १६९<br><br>ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः।<br>तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शम्भोर्नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः ॥ १७०<br><br>अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः।<br>गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस्तण्डिनस्तेजसा प्रभोः ॥ १७१ | इन नामोंकी प्रधानताके अनुसार मैंने भक्तिपूर्वक समाहितचित्त होकर भगवान् यज्ञपति विभु शिवकी स्तुति की। इस प्रकार उनसे आज्ञा पाकर मैंने भक्तोंकी गतिस्वरूप शिवकी स्तुति की। उन तण्डीसे शिवजीका स्तोत्र प्राप्त करके तीनों लोकोंमें विख्यात तथा महायशस्वी राजा [त्रिधन्वा]-ने हजार अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्तकर प्रभु तण्डीके तेजसे गणाधिपपद प्राप्त किया ॥ १६९-१७१ ॥ | | यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद् ब्राह्मणानपि।<br>अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः ॥ १७२<br><br>ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः।<br>शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः ॥ १७३<br><br>मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा।<br>संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसन्ध्यं शङ्कराश्रमे ॥ १७४<br><br>देवमिष्ट्वा त्रिसन्ध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १७५ | हे द्विजो! जो इसे पढ़ता है, सुनता है अथवा ब्राह्मणोंको सुनाता है, वह हजार अश्वमेधयज्ञका फल अवश्य प्राप्त करता है। ब्राह्मणका वध करनेवाला, सुरापान करनेवाला, सुवर्ण चुरानेवाला, गुरुपत्नीके साथ व्यभिचार करनेवाला, शरणमें आये हुएका वध करनेवाला, मित्रके साथ विश्वासघात करनेवाला, माता-पिताका वध करनेवाला, वीर-हत्या करनेवाला तथा भ्रूणहत्या करनेवाला भी शिवमन्दिरमें वर्षपर्यन्त तीनों सन्ध्याकालोंमें क्रमसे [इन नामोंका] जप करके एवं तीनों सन्ध्याकालोंमें देव [शिव]-का पूजन करके समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १७२-१७५ ॥ |

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे रुद्रसहस्रनामकथनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें 'रुद्रसहस्रनामकथन' नामक पैंसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६५ ॥


छाछठवाँ अध्याय

इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश-वर्णन

सूत उवाच
त्रिधन्वा देवदेवस्य प्रसादात्तण्डिनस्तथा।<br>अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य प्रयत्नतः ॥ १<br><br>गाणपत्यं दृढं प्राप्तः सर्वदेवनमस्कृतः।<br>आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणो नृपः ॥ २<br><br>तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबलः।<br>तेन भार्या विदर्भस्य हृता हत्वामितौजसम् ॥ ३<br><br>पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्ठामप्रापितेष्विह।<br>तेनाधर्मेण संयुक्तं राजा त्रय्यारुणोऽत्यजत् ॥ ४सूतजी बोले—[हे द्विजो!] त्रिधन्वाने देवदेव तण्डीकी कृपासे प्रयत्नपूर्वक हजार अश्वमेधयज्ञोंका फल प्राप्त करके सभी देवताओंसे नमस्कृत होकर महान् गणाधिपपद प्राप्त कर लिया। उन त्रिधन्वाके पुत्र विद्वान् राजा त्रय्यारुण थे। उन [त्रय्यारुण]-का सत्यव्रत नामक महाबली पुत्र हुआ। उसने अमित तेजवाले विदर्भ देशके राजाको मारकर पाणिग्रहणके मन्त्रोंके पूर्ण होनेसे पहले ही उसकी पत्नीका हरण कर लिया। तब राजा त्रय्यारुणने उस अधर्मसे युक्त [अपने] पुत्रका त्याग कर दिया ॥ १-४ ॥
पितरं सोऽब्रवीत्त्यक्तः क्व गच्छामीति वै द्विजाः।<br>पिता त्वेनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय ॥ ५हे द्विजो! तत्पश्चात् [पिताके द्वारा] त्यक्त उस [सत्यव्रत]-ने पितासे कहा—'मैं कहाँ जाऊँ?' तब

अध्याय ६६] इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश-वर्णन २८७


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
पिताने उससे कहा—'तुम चाण्डालोंके साथ रहो'॥ ५॥
इत्युक्तः स विचक्राम नगराद्वचनात्पितुः।<br>स तु सत्यव्रतो धीमाञ्छ्वपाकावसथान्तिके ॥ ६<br>पित्रा त्यक्तोऽवसद्वीरः पिता चास्य वनं ययौ।<br>सर्वलोकेषु विख्यातस्त्रिशङ्कुरिति वीर्यवान् ॥ ७<br>वसिष्ठकोपात्पुण्यात्मा राजा सत्यव्रतः पुरा।<br>विश्वामित्रो महातेजा वरं दत्त्वा त्रिशङ्कवे ॥ ८<br>राज्येऽभिषिच्य तं पित्र्ये याजयामास तं मुनिः।<br>मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ॥ ९<br>सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयद्विभुः।इस प्रकार कहा गया वह [सत्यव्रत] पिताके आदेशसे नगरसे निकल गया और पिताके द्वारा त्यक्त वह बुद्धिमान् सत्यव्रत चाण्डालोंके निवासस्थानके समीप रहने लगा और उसके पिता वनमें चले गये। पूर्वकालमें वसिष्ठके कोपके कारण वह पुण्यात्मा राजा सत्यव्रत सभी लोकोंमें पराक्रमी त्रिशंकु—इस नामसे विख्यात हुआ। उसके बाद महातेजस्वी मुनि विश्वामित्रने त्रिशंकुको वर प्रदानकर उसे पिताके राज्यपर अभिषिक्त करके उससे यज्ञ कराया था। देवताओं तथा वसिष्ठके निषेध करनेपर भी ऐश्वर्यशाली विश्वामित्रने उसे सशरीर स्वर्ग भेज दिया था॥ ६—९ १/२॥
तस्य सत्यव्रता नाम भार्या कैकयवंशजा ॥ १०<br>कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्।<br>हरिश्चन्द्रस्य च सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् ॥ ११<br>हरितो रोहितस्याथ धुन्धुर्हारित उच्यते।<br>विजयश्च सुतेजाश्च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः ॥ १२<br>जेता क्षत्रस्य सर्वत्र विजयस्तेन स स्मृतः।<br>रुचकस्तस्य तनयो राजा परमधार्मिकः ॥ १३<br>रुचकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुश्च जज्ञिवान्।<br>सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद्राजा परमधार्मिकः ॥ १४कैकयवंशमें उत्पन्न उसकी सत्यव्रता नामक भार्याने निष्पाप हरिश्चन्द्र नामक पुत्रको जन्म दिया। हरिश्चन्द्रका रोहित नामक पराक्रमी पुत्र था। रोहितका पुत्र हरित था। हरितका पुत्र धुंधु कहा जाता है। धुंधुके दो पुत्र हुए—विजय और सुतेज। उस [विजय]-ने समस्त क्षत्रियोंको जीत लिया था, अतः उसे विजय कहा गया है। उसका पुत्र रुचक महान् धार्मिक राजा था। रुचकका पुत्र वृक था। उस [वृक]-से बाहु उत्पन्न हुआ। उसका पुत्र सगर हुआ; वह परम धार्मिक राजा था॥ १०—१४॥
द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा।<br>ताभ्यामाराधितः पूर्वमौर्वोऽग्निः पुत्रकाम्यया ॥ १५<br>और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद्यथेष्टं वरमुत्तमम्।<br>एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं परा तथा ॥ १६सगरकी भी प्रभा तथा भानुमती [नामक] दो भार्याएँ थीं। उन दोनोंने पूर्वकालमें पुत्रकी कामनासे अग्निसदृश और्व ऋषिकी आराधना की थी; और्वने प्रसन्न होकर उन्हें यथेष्ट उत्तम वर प्रदान किया। उनमेंसे एक [रानी]-ने
२८८श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
अगृह्णाद्वंशकर्तारं प्रभागृह्णात्सुतान् बहून्।<br>एकं भानुमतिः पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम्॥ १७<br>ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे सा तु वै प्रभा।<br>खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुहुङ्कारमार्गणैः॥ १८साठ हजार तथा दूसरीने वंशको बढ़ानेवाले एक पुत्रको माँगा था। प्रभाने बहुत पुत्रोंको प्राप्त किया और भानुमतीने असमंजस नामक एक पुत्रको प्राप्त किया। उसके बाद प्रभाने जिन साठ हजार पुत्रोंको जन्म दिया था, वे पृथ्वीको खोदते हुए कपिलरूप विष्णुके हुंकाररूपी बाणोंसे दग्ध हो गये॥ १५-१८॥
असमञ्जस्य तनयः सोऽंशुमान्नाम विश्रुतः।<br>तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः॥ १९<br>येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता।<br>भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह॥ २०<br>नाभागस्तस्य दायादो भवभक्तः प्रतापवान्।<br>अम्बरीषः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्ततोऽभवत्॥ २१<br>नाभागेनाम्बरीषेण भुजाभ्यां परिपालिता।<br>बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता॥ २२असमंजसके पुत्र अंशुमान् नामसे विख्यात हुए। उन [अंशुमान्]-के पुत्र दिलीप थे और दिलीपसे भगीरथ हुए, जिन्होंने तपस्या करके भागीरथी गंगाका अवतरण कराया। भगीरथके श्रुत नामक पुत्र हुए। उन [श्रुत]-के पुत्र नाभाग हुए, जो शिवभक्त तथा प्रतापशाली थे। उन [नाभाग]-के अम्बरीष नामक पुत्र हुए। उन [अम्बरीष]-से सिन्धुद्वीप उत्पन्न हुए। नाभागपुत्र अम्बरीषके द्वारा भुजाओंसे भली-भाँति पालित की गयी पृथ्वी [दैहिक, दैविक, भौतिक] तीनों प्रकारके तापोंसे पूर्णरूपसे विहीन हो गयी थी॥ १९-२२॥
अयुतायुः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्।<br>पुत्रोऽयुतायुषो धीमानृतुपर्णो महायशाः॥ २३<br>दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली।<br>नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ॥ २४<br>वीरसेनसुतश्चान्यो यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्भवः।<br>ऋतुपर्णस्य पुत्रोऽभूत्सार्वभौमः प्रजेश्वरः॥ २५<br>सुदासस्तस्य तनयो राजा त्विन्द्रसमोऽभवत्।<br>सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः॥ २६<br>ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहश्च सः।<br>वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके॥ २७<br>अश्मकं जनयामास इक्ष्वाकुकुलवर्धनम्।<br>अश्मकस्योत्तरायां तु मूलकस्तु सुतोऽभवत्॥ २८<br>स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो वने।<br>बिभर्ति त्राणमिच्छन् वै नारीकवचमुत्तमम्॥ २९<br>मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः सुतः।<br>तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विलविलो बली॥ ३०<br>आसीच्चैलविलिः श्रीमान् वृद्धशर्मा प्रतापवान्।<br>पुत्रो विश्वसहस्तस्य पितृकन्या व्यजीजनत्॥ ३१<br>दिलीपस्तस्य पुत्रोऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः।<br>येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम्॥ ३२<br>त्रयोऽग्नयस्त्रयो लोका बुद्ध्या सत्येन वै जिताः।<br>दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत॥ ३३उन सिन्धुद्वीपके अयुतायु नामक पराक्रमी पुत्र हुए। अयुतायुके ऋतुपर्ण नामक पुत्र हुए; वे बुद्धिमान् तथा महायशस्वी थे। वे बलवान् राजा [ऋतुपर्ण] नलके सखा और दिव्य द्यूतक्रीड़ाके मर्मज्ञ थे। पुराणोंमें दृढ़व्रतवाले दो नल प्रसिद्ध हैं। एक तो वीरसेनका पुत्र था और दूसरा इक्ष्वाकुकुलमें उत्पन्न हुआ था, ऋतुपर्णके पुत्र राजा सार्वभौम हुए और उनके पुत्र सुदास हुए, वे इन्द्रके समान थे। सुदासके पुत्र राजा सौदास कहे गये हैं। उनका नाम मित्रसह था, किंतु वे कल्माषपाद नामसे प्रसिद्ध हुए। महातेजस्वी वसिष्ठने कल्माषपादके क्षेत्रमें इक्ष्वाकुकुलकी वृद्धि करनेवाले अश्मकको उत्पन्न किया। उत्तराके गर्भसे अश्मकके मूलक नामक पुत्र उत्पन्न हुए। वे परशुरामके भयसे स्त्रियोंसे घिरे रहते थे और वनमें अपनी रक्षाकी इच्छा करते हुए उत्तम नारीकवच धारण किये रहते थे। मूलकके शतरथ नामक पुत्र हुए, वे धर्मात्मा राजा थे। उन शतरथसे बलशाली राजा इलविल उत्पन्न हुए। इलविलके पुत्र वृद्धशर्मा थे, जो ऐश्वर्यसम्पन्न तथा प्रतापशाली थे। उनके पुत्र विश्वसह थे, जिन्हें पितृकन्याने जन्म दिया था। उनके पुत्र दिलीप हुए; वे खट्वांग नामसे प्रसिद्ध हुए, जिन्होंने एक मुहूर्तका जीवन प्राप्त करके स्वर्गसे इस लोकमें आकर [अपनी] बुद्धि एवं सत्यके द्वारा तीनों अग्नियों तथा तीनों लोकोंको जीत लिया था। उनके पुत्र दीर्घबाहु

| अध्याय ६६ ] | इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश-वर्णन | २८९ | | :--- | :--- |

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे च वीर्यवान्।<br>राजा दशरथस्तस्माच्छ्रीमानिक्ष्वाकुवंशकृत् ॥ ३४<br>रामो दशरथाद्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः।<br>भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः॥ ३५हुए तथा उनसे रघु उत्पन्न हुए। उन रघुसे अज नामक पुत्र उत्पन्न हुए और उन [अज]-से पराक्रमी दशरथ उत्पन्न हुए। उन दशरथसे ऐश्वर्यशाली, इक्ष्वाकुवंशको बढ़ानेवाले, वीर, धर्मज्ञ तथा लोकप्रसिद्ध राम और लक्ष्मण, भरत तथा महाबली शत्रुघ्न उत्पन्न हुए॥ २३—३५॥
तेषां श्रेष्ठो महातेजा रामः परमवीर्यवान्।<br>रावणं समरे हत्वा यज्ञैरिष्ट्वा च धर्मवित्॥ ३६<br>दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यं चकार सः।<br>रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः ॥ ३७<br>लवश्च सुमहाभागः सत्यवानभवत्सुधीः।<br>अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः ॥ ३८<br>नलस्तु निषधाज्जातो नभस्तस्मादजायत।<br>नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा ततः स्मृतः ॥ ३९<br>तस्य पुत्रोऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान्।<br>अहीनरः सुतस्तस्य सहस्त्राश्वस्ततः परः ॥ ४०<br>शुभ्रश्चन्द्रावलोकश्च तारापीडस्ततोऽभवत्।<br>तस्यात्मजश्चन्द्रगिरिर्भानुचन्द्रस्ततोऽभवत् ॥ ४१<br>श्रुतायुरभवत्तस्माद् बृहद्बल इति स्मृतः।<br>भारते यो महातेजा सौभद्रेण निपातितः ॥ ४२<br>एते इक्ष्वाकुदायादा राजानः प्रायशः स्मृताः।<br>वंशे प्रधाना एतस्मिन् प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ॥ ४३<br>सर्वे पाशुपते ज्ञानमधीत्य परमेश्वरम्।<br>समभ्यर्च्य यथाज्ञानमिष्ट्वा यज्ञैर्यथाविधि ॥ ४४<br>दिवं गता महात्मानः केचिन्मुक्तात्मयोगिनः।<br>नृगो ब्राह्मणशापेन कृकलासत्वमागतः॥ ४५उनमें राम श्रेष्ठ, महातेजस्वी तथा महान् ओजस्वी थे। उन धर्मज्ञ रामने युद्धमें रावणका वध करके तथा यज्ञोंके द्वारा यजन करके दस हजार वर्षोंतक राज्य किया था। रामके कुश नामसे एक प्रसिद्ध पुत्र उत्पन्न हुए और दूसरे लव उत्पन्न हुए, जो परम भाग्यशाली, सत्यनिष्ठ और सद्बुद्धिवाले थे। कुशसे अतिथि उत्पन्न हुए। उन [अतिथि]-के पुत्र निषध थे। निषधसे नल उत्पन्न हुए और उन [नल]-से नभ उत्पन्न हुए। नभसे पुण्डरीक नामक पुत्र उत्पन्न हुए और उनसे क्षेमधन्वा उत्पन्न कहे गये हैं। उनके देवानीक नामक वीर तथा प्रतापी पुत्र हुए। उनके पुत्र अहीनर थे तथा उनके पुत्र सहस्राश्व थे। उनसे कल्याणमय चन्द्रावलोक हुए और फिर उनसे तारापीड हुए। उन [तारापीड]-के पुत्र चन्द्रगिरि हुए और उनसे भानुचन्द्र हुए। उनसे श्रुतायु उत्पन्न हुए, उन्हें बृहद्बल कहा गया है, जिन महा-तेजस्वीको महाभारतके युद्धमें सुभद्रापुत्र [अभिमन्यु]-ने मार डाला था। ये सब प्रायः इक्ष्वाकुवंशके उत्तराधिकारी राजा कहे गये हैं। इस वंशके प्रधान राजाओंका वर्णन मुख्यरूपसे कर दिया गया। ये सब शिवका ज्ञान प्राप्त करके परमेश्वरका अर्चनकर अपने ज्ञानके अनुसार विधिपूर्वक यज्ञोंके द्वारा यजन करके स्वर्ग चले गये; इनमें कुछ महात्मा तथा मुक्त आत्मावाले योगी हुए। [राजा] नृग एक ब्राह्मणके शापसे गिरगिटकी योनिको प्राप्त हो गये थे॥ ३६—४५॥
धृष्टस्य धृष्टकेतुश्च यमबालश्च वीर्यवान्।<br>रणधृष्टस्य ते पुत्रास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ ४६धृष्टके तीन पुत्र थे—धृष्टकेतु, यमबाल तथा पराक्रमी रणधृष्ट; वे सब परम धार्मिक थे॥ ४६॥
आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या नाम दारिका।<br>आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान् ॥ ४७<br>रोचमानस्य रेवोऽभूद्रेवाद्रैवत एव च।<br>ककुद्मी चापरो ज्येष्ठपुत्रः पुत्रशतस्य तु॥ ४८<br>रेवती यस्य सा कन्या पत्नी रामस्य विश्रुता।<br>नरिष्यन्तस्य पुत्रोऽभूज्जितात्मा तु महाबली ॥ ४९<br>नाभागादम्बरीषस्तु विष्णुभक्तः प्रतापवान्।<br>ऋतस्तस्य सुतः श्रीमान् सर्वधर्मविदां वरः ॥ ५०शर्यातिके आनर्त नामक पुत्र हुए और सुकन्या नामक पुत्री हुई। आनर्तके प्रतापशाली पुत्र रोचमान उत्पन्न हुए। रोचमानके पुत्र रेव हुए और रेवसे रैवत हुए जो ककुद्मी इस दूसरे नामसे भी प्रसिद्ध थे, वे सौ पुत्रोंवाले रेवके ज्येष्ठ पुत्र थे, जिनकी कन्या रेवती थी; वह राम (बलराम)-की पत्नी कही गयी है। नरिष्यन्तके एक जितात्मा तथा महाबली पुत्र था। नाभागसे अम्बरीष हुए, वे विष्णुके भक्त एवं प्रतापशाली थे। उनके पुत्र
२९०श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
कृतस्तस्य सुधर्माभूत्पृषितो नाम विश्रुतः।<br>करूषस्य तु कारूषाः सर्वे प्रख्यातकीर्तयः ॥ ५१<br>पृषितो हिंसयित्वा गां गुरोः प्राप सुकल्मषम्।<br>शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्येति विश्रुतः॥ ५२<br>दिष्टपुत्रस्तु नाभागस्तस्मादपि भलन्दनः।<br>भलन्दनस्य विक्रान्तो राजासीदजवाहनः ॥ ५३<br>एते समासतः प्रोक्ता मनुपुत्रा महाभुजाः।<br>इक्ष्वाकोः पुत्रपौत्राद्या ऐलस्याथ वदामि वः ॥ ५४ऋत हुए, जो ऐश्वर्यशाली तथा धर्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ थे। उनके पुत्र कृत हुए; उनके पुत्र सुधर्मा हुए, जो पृषित नामसे विख्यात हुए। करूषके पुत्र कारूष हुए, वे सब प्रसिद्ध कीर्तिवाले थे। पृषितने [अपने] गुरुकी गायका वध करके महान् पाप किया; वे च्यवनके शापसे शूद्रत्वको प्राप्त हुए थे—यह प्रसिद्ध है। दिष्टके पुत्र नाभाग हुए। उन [नाभाग]-से भलंदन हुए, भलंदनके पुत्र अजवाहन हुए; वे पराक्रमी राजा थे। [हे ऋषियो!] मैंने संक्षेपमें विशाल भुजाओंवाले मनुपुत्रोंका तथा इक्ष्वाकुके पुत्र, पौत्र आदिका वर्णन कर दिया; अब मैं आप लोगोंसे ऐल वंशका वर्णन करता हूँ॥ ४७-५४॥
सूत उवाच<br>ऐलः पुरूरवा नाम रुद्रभक्तः प्रतापवान्।<br>चक्रे त्वकण्टकं राज्यं देशे पुण्यतमे द्विजाः ॥ ५५<br>उत्तरे यमुनातीरे प्रयागे मुनिसेविते।<br>प्रतिष्ठानाधिपः श्रीमान् प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठितः ॥ ५६<br>तस्य पुत्राः सप्त भवन्सर्वे वितततेजसः।<br>गन्धर्वलोकविदिता भवभक्ता महाबलाः ॥ ५७<br>आयुर्मायुरमायुश्च विश्वायुश्चैव वीर्यवान्।<br>श्रुतायुश्च शतायुश्च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः ॥ ५८<br>आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन् महौजसः।<br>स्वर्भानुतनायायां ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः ॥ ५९<br>नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः।<br>नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः ॥ ६०<br>उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः।<br>यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्चमोऽन्धकः ॥ ६१<br>विजातिश्चेति षडिमे सर्वे प्रख्यातकीर्तयः।<br>यतिर्ज्येष्ठश्च तेषां वै ययातिस्तु ततोऽवरः ॥ ६२<br>ज्येष्ठस्तु यतिर्मोक्षार्थी ब्रह्मभूतोऽभवत्प्रभुः।<br>तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः ॥ ६३<br>देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप सः।<br>शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः ॥ ६४हे द्विजो! इलाका पुरूरवा नामक पुत्र रुद्रभक्त तथा प्रतापी था। उसने उत्तरमें यमुनाके तटपर मुनियोंके द्वारा सेवित अत्यन्त पवित्र देश प्रयागमें निष्कंटक राज्य किया। प्रतिष्ठानपुरका स्वामी वह पुरूरवा प्रतिष्ठानपुरमें प्रतिष्ठित हुआ। उसके सात पुत्र हुए। वे सब महान् तेजस्वी, गन्धर्वलोकमें प्रसिद्ध, शिवभक्त तथा महाबली थे। आयु, मायू, अमायु, विश्वायु, वीर्यवान्, श्रुतायु, शतायु—ये उर्वशीके दिव्य पुत्र थे। आयुके पाँच महान् ओजवाले तथा वीर पुत्र हुए; स्वर्भानुकी पुत्री प्रभासे वे राजा उत्पन्न हुए थे। उनमें पहला [पुत्र] नहुष था, जो धर्मज्ञ एवं लोकप्रसिद्ध था। नहुषके छः पुत्र हुए। इन्द्रके समान तेजवाले तथा महान् ओजस्वी वे सब पितृकन्या विरजासे उत्पन्न हुए थे। यति, ययाति, संयाति, आयाति, अन्धक, विजाति—ये छः पुत्र थे; सब-के-सब प्रसिद्ध कीर्तिवाले थे। उनमें यति ज्येष्ठ था और ययाति उससे कनिष्ठ था। ज्येष्ठ यति मोक्षका इच्छुक था और वह ब्रह्मस्वरूप हो गया। उन [शेष] पाँचोंमें ययाति महान् बल तथा पराक्रमसे सम्पन्न था। उसने उशना (शुक्राचार्य)-की पुत्री देवयानीको और वृषपर्वाकी पुत्री आसुरी शर्मिष्ठाको भार्यारूपमें प्राप्त किया था॥ ५५-६४॥
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत।<br>तावुभौ शुभकर्माणौ स्तुतौ विद्याविशारदौ ॥ ६५<br>द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी।<br>ययातये रथं तस्मै ददौ शुक्रः प्रतापवान् ॥ ६६देवयानीने यदु और तुर्वसुको उत्पन्न किया; वे दोनों ही उत्तम कर्मवाले, प्रशंसनीय तथा विद्यामें प्रवीण थे। वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाने द्रुह्य, अनु एवं पूरुको जन्म दिया। उन ययातिके द्वारा सन्तुष्ट किये गये प्रतापी विप्रेन्द्र शुक्रने प्रसन्न होकर उन ययातिको दो अक्षय महान् तरकस और अत्यन्त चमकीला, सुन्दरतापूर्वक निर्मित, स्वर्णमय, दिव्य तथा मनके समान वेगवाले घोड़ोंसे जुता

अध्याय ६६ ] इक्ष्वाकुवंशी राजाओंकी कथा तथा ययातिवंश-वर्णन [ २९१


| तोषितस्तेन विप्रेन्द्रः प्रीतः परमभास्वरम्।<br>सुसङ्गं काञ्चनं दिव्यमक्षये च महेषुधी॥ ६७<br>युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहन्।<br>स तेन रथमुख्येन षण्मासेनाजयन्महीम्॥ ६८<br>ययातिर्युधि दुर्धर्षो देवदानवमानुषैः।<br>भवभक्तस्तु पुण्यात्मा धर्मनिष्ठः समञ्जसः॥ ६९<br>यज्ञयाजी जितक्रोधः सर्वभूतानुकम्पनः। | हुआ रथ प्रदान किया, जिससे वह कन्याको [अपने घर] लाया था। उसने उस रथसे छः महीनेके भीतर ही [सम्पूर्ण] पृथ्वीको जीत लिया था। ययाति युद्धमें देवताओं, दानवों तथा मनुष्योंसे अजेय था। वह शिवभक्त, पुण्यात्मा, धर्मनिष्ठ, सामंजस्य रखनेवाला, यज्ञ करनेवाला, क्रोधको जीत लेनेवाला तथा सभी प्राणियोंपर दया करनेवाला था॥ ६५-६९½॥ | | कौरवाणां च सर्वेषां स भवद्रथ उत्तमः॥ ७०<br>यावन्नरेन्द्रप्रवरः कौरवो जनमेजयः।<br>पूरोर्वंशस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारीक्षितस्य तु॥ ७१<br>जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः।<br>गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः॥ ७२<br>अक्रूरं हिंसयामास ब्रह्महत्यामवाप सः।<br>स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः॥ ७३<br>पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्।<br>ततः स दुःखसन्तप्तो न लेभे संविदं क्वचित्॥ ७४<br>जगाम शौनकम्ऋषिं शरण्यं व्यथितस्तदा।<br>इन्द्रेतिनाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः॥ ७५<br>याजयामास चेन्द्रेतिस्तं नृपं जनमेजयम्।<br>अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः॥ ७६ | वह [रथ] सभी कौरवोंका तबतक उत्तम रथ था, जबतक कुरुवंशी महाराज जनमेजय थे। बुद्धिमान् [ऋषि] गर्गके शापके कारण पुरुवंशमें उत्पन्न परीक्षित्पुत्र राजा जनमेजयका वह रथ विनाशको प्राप्त हो गया। उन राजा जनमेजयने गर्गके पुत्र बालक अक्रूरको मार डाला था, जिससे उन्हें ब्रह्महत्या लग गयी। तब रुधिरकी गन्धवाले वे राजर्षि इधर-उधर भागने लगे। नगरवासियोंने उनका परित्याग कर दिया और उन्हें कहीं भी शान्ति नहीं मिल सकी। जब दुःखसे संतप्त उनको कहीं भी ज्ञान प्राप्त नहीं हो सका, तब वे व्यथित होकर शौनक ऋषिकी शरणमें गये। उदार बुद्धिवाले वे मुनि इन्द्रेति नामसे विख्यात थे। हे श्रेष्ठ द्विजो! इन्द्रेतिने उन राजा जनमेजयको पवित्र करनेके लिये उनसे अश्वमेधयज्ञका यजन कराया॥ ७०-७६॥ | | स लोहगन्धान्निर्मुक्त एनसा च महायशाः।<br>यज्ञस्यावभृथे मध्ये यातो दिव्यो रथः शुभः॥ ७७<br>तस्माद्द्वांशात्परिभ्रष्टो वसोश्चेदिपतेः पुनः।<br>दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः॥ ७८<br>ततो हत्वा जरासन्धं भीमस्तं रथमुत्तमम्।<br>प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः॥ ७९ | तदनन्तर वे महायशस्वी जनमेजय रुधिरकी गन्धसे तथा ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो गये और उस यज्ञके अवभृथस्नानके समय वह दिव्य तथा उत्तम रथ लुप्त हो गया। तदनन्तर इन्द्रने प्रसन्न होकर उस वंशसे परिभ्रष्ट उस रथको चेदिदेशके राजा वसुको दे दिया। पुनः उनसे बृहद्रथने प्राप्त किया। उसके बाद कौरवनन्दन भीमने जरासंधको मारकर वह उत्तम रथ वासुदेवको प्रेमपूर्वक प्रदान कर दिया॥ ७७-७९॥ | | सूत उवाच<br>अभ्यषिञ्चत्पुरुं पुत्रं ययातिर्नाहुषः प्रभुः।<br>कृतोपकारस्तेनैव पुरुणा द्विजसत्तमाः॥ ८०<br>अभिषेक्तुकामं च नृपं पुरुं पुत्रं कनीयसम्।<br>ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्॥ ८१<br>कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो।<br>ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति॥ ८२<br>एते सम्बोधयामस्त्वां धर्मं च अनुपालय॥ ८३ | सूतजी बोले— हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! नहुषके पुत्र ययातिने अपने पुत्र पुरुको [राज्यपर] अभिषिक्त किया था; क्योंकि उस पुरुने उनका उपकार किया था। कनिष्ठ पुत्र पुरुका अभिषेक करनेकी इच्छावाले उन राजासे प्रमुख ब्राह्मणों तथा अन्य नागरिकोने यह वचन कहा था—'हे प्रभो! शुक्राचार्यके नाती तथा देवयानीके पुत्र ज्येष्ठ यदुका अतिक्रमण करके छोटा भाई [पुरु] राज्यका अधिकारी कैसे हो सकता है? हम लोग आपको यह समझा रहे हैं कि आप धर्मका पालन करें'॥ ८०-८३॥ |

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे इक्ष्वाकुवंशवर्णनं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः॥ ६६॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें 'इक्ष्वाकुवंशवर्णन' नामक छाछठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ॥ ६६॥

६७- राजर्षि ययातिका आख्यान तथा ययातिगाथा

२९२श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग

सड़सठवाँ अध्याय

राजर्षि ययातिका आख्यान तथा ययातिगाथा

ययातिरुवाचययाति बोले—श्रेष्ठ ब्राह्मण तथा सभी वर्णके लोग मेरा वचन सुनें—'मैं ज्येष्ठ पुत्रको कभी भी राज्य नहीं दूँगा। ज्येष्ठ पुत्र यदुने मेरी आज्ञाका पालन नहीं किया है। जो [पिताके प्रति] विपरीत बुद्धिवाला हो, वह सज्जनोंके द्वारा पुत्र नहीं माना गया है। सज्जन लोग माता-पिताके वचनको माननेवाले पुत्रकी ही प्रशंसा करते हैं। [वास्तवमें] वही पुत्र है, जो माता-पिताके साथ पुत्रभावमें स्थित होकर व्यवहार करता है। यदुने मेरी अवज्ञा की है; उसी प्रकार तुर्वसु, द्रुह्य तथा अनुने भी मेरी बहुत अवहेलना की है। पुरुने मेरे वचनका पालन किया है और विशेषरूपसे मेरा सम्मान किया है। मेरा छोटा पुत्र [पुरु] ही मेरा उत्तराधिकारी है, जिसने मेरे बुढ़ापेको स्वीकार किया। शुक्राचार्यने देवयानीके लिये मुझे जरावस्था प्राप्त होनेकी आज्ञा दी थी। जब मैंने उनसे प्रार्थना की, तब उन्होंने पुनः बुढ़ापेको संचारिणी बना दिया। काव्य तथा उशना नामधारी शुक्रने स्वयं मुझे वर प्रदान किया था कि जो पुत्र आपके अनुकूल व्यवहार करे, वही आपके राज्यका अधिकारी होगा। अतः [हे ब्राह्मणो!] अब आपलोग भी मुझे आज्ञा दें कि यह पुरु राज्यपर अभिषिक्त किया जाय'॥ १–७ १/२ ॥
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः।<br>ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन॥ १<br>मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः।<br>प्रतिकूलमतिश्चैव न स पुत्रः सतां मतः॥ २<br>मातापित्रोर्वचनकृत्सद्भिः पुत्रः प्रशस्यते।<br>स पुत्रः पुत्रवद्यस्तु वर्तते मातृपितृषु॥ ३<br>यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च।<br>द्रुह्येण चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्॥ ४<br>पुरुणा च कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः।<br>कनीयान् मम दायादो जरा येन धृता मम॥ ५<br>शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा।<br>प्रार्थितेन पुनस्तेन जरा सञ्चारिणी कृता॥ ६<br>शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्।<br>पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स ते राज्यधरस्त्विति॥ ७<br>भवन्तोऽप्यनुजानन्तु पूरू राज्येऽभिषिच्यते।
प्रकृतय ऊचुःप्रजागण बोले—जो पुत्र गुणसम्पन्न, सर्वदा माता-पिताका हित करनेवाला तथा समस्त कल्याणके योग्य हो, वह छोटा होनेपर भी [राज्यका] उत्तराधिकारी होता है। अतः पुत्र पुरु ही राज्यके योग्य है, जिसने आपके वचनका पालन किया है; शुक्रके वरदानसे विपरीत [कार्य] नहीं किया जा सकता है॥ ८–९ १/२ ॥
यः पुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा॥ ८<br>सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः।<br>अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतो वाक्यकृत्तव॥ ९<br>वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं कर्तुमन्यथा।
सूत उवाचसूतजी बोले—इस प्रकार जब प्रसन्न हुए नगरवासियोंने नहुषपुत्र [ययाति]-से कहा, तब उन्होंने अपने पुत्र पुरुको राज्यपर अभिषिक्त करके तुर्वसुको दक्षिण-पूर्व दिशामें रहनेकी आज्ञा प्रदान की। उसके बाद राजा [ययाति]-ने ज्येष्ठ पुत्र यदुको दक्षिण दिशामें
एवं जानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा॥ १०<br>अभिषिच्य ततो राज्ये पूरुं स सुतमात्मनः।<br>दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत्॥ ११<br>दक्षिणायामथो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत्।<br>प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु द्रुह्यं चानुं च तावुभौ॥ १२

अध्याय ६७] राजर्षि ययातिका आख्यान तथा ययातिगाथा २९३


मूल श्लोकहिन्दी अनुवाद
सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम्।<br>व्यभजच्च त्रिधा राज्यं पुत्रेभ्यो नहुषस्तदा॥ १३<br><br>पुत्रसङ्क्रामितश्रीस्तु हर्षनिर्भरमानसः।<br>प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु॥ १४नियोजित कर दिया और उन दोनों द्रुह्यु तथा अनुको [क्रमशः] पश्चिम तथा उत्तर दिशामें नियुक्त कर दिया। नहुषपुत्र ययातिने सात द्वीपोंवाली सागरोंसहित पृथ्वीको जीतकर पुत्रोंमें राज्यको तीन भागोंमें बाँट दिया। इस प्रकार पुत्रोंमें राज्य संक्रमित करनेवाले तथा हर्षपूर्ण मनवाले राजा बन्धुओंपर उनका भार सौंपकर प्रसन्न हो गये॥ १०—१४॥
अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना।<br>याभिः प्रत्याहरेत्कामान् सर्वतोऽङ्गानि कूर्मवत्॥ १५<br><br>ताभिरेव नरः श्रीमान्नान्यथा कर्मकोटिकृत्।<br>न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति॥ १६<br><br>हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।<br>यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः॥ १७<br><br>नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्।<br>यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम॥ १८<br><br>कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा।<br>यदा परान्न बिभेति परे चास्मान्न बिभ्यति॥ १९<br><br>यदा न निन्देन्न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा।<br>या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः॥ २०<br><br>योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्।<br>जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः॥ २१<br><br>चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा।<br>जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावादेव नान्यथा॥ २२<br><br>जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यते।<br>यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्॥ २३महाराज ययातिके द्वारा इस विषयमें पहले ये गाथाएँ गायी गयी थीं, जिनके द्वारा मनुष्य जिस प्रकार कछुआ अपने सभी अंगोंको समेट लेता है, वैसे ही अपनी समस्त कामनाओंको समेट लेता है और उन्हींसे वह श्रीमान् हो जाता है, अन्यथा नहीं; चाहे वह करोड़ों कर्म करनेवाला ही क्यों न हो। कामनाओंके उपभोगसे इच्छा शान्त नहीं होती है; जैसे हविके द्वारा अग्नि बढ़ती है, उसी प्रकार यह निरन्तर बढ़ती ही जाती है। पृथ्वीपर जो भी व्रीहि, जौ, सोना, पशु तथा स्त्रियाँ हैं, वे सब वस्तुएँ [किसी] एकके लिये भी पर्याप्त नहीं हैं—यह मानकर [मनुष्यको] कामनामुक्त हो जाना चाहिये। जब मनुष्य सभी प्राणियोंके प्रति मन, वचन तथा कर्मसे पापमय भाव नहीं रखता है, तब वह ब्रह्मको प्राप्त होता है। जब वह दूसरेसे डरता नहीं, दूसरे लोग भी उससे नहीं डरते; जब वह [दूसरेकी] निन्दा नहीं करता तथा उससे द्वेष नहीं करता, तब वह ब्रह्मको प्राप्त होता है। जो तृष्णा दुष्ट बुद्धिवालोंके द्वारा बड़ी कठिनाईसे त्यागनेयोग्य है, जो [मनुष्यके] जीर्ण होनेपर भी [स्वयं] जीर्ण नहीं होती तथा जो प्राणका अन्त करनेवाला रोग है; उस तृष्णाका त्याग कर देनेवालेको सुख होता है। जीर्ण व्यक्तिके केश जीर्ण हो जाते हैं, जीर्ण व्यक्तिके दाँत जीर्ण हो जाते हैं और उसके नेत्र तथा कान भी जीर्ण हो जाते हैं; केवल तृष्णा ही [सदा] उपद्रवरहित रहती है अर्थात् यह सदा तरुण बनी रहती है। सभी प्राणी स्वभावतः ही जीर्ण होते हैं; इसमें सन्देह नहीं है, किंतु [मनुष्यके] जीर्ण हो जानेपर भी जीवनकी आशा एवं धनकी आशा जीर्ण नहीं होती है। संसारमें जो कामसुख है तथा जो स्वर्गका महान् सुख

६८- ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन

२९४श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग

| तृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नार्हति षोडशीम्।<br>एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद्वनम्॥ २४<br><br>भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः।<br>साधयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्॥ २५<br><br>तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः।<br>यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव मरीचिभिः॥ २६<br><br>धनी प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः।<br>ययातिचरितं पुण्यं पठञ्छृण्वंश्च बुद्धिमान्॥ २७<br><br>सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते॥ २८ | है, वह तृष्णाके नाशके सुखकी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं है॥ १५–२३ १/२ ॥<br><br>ऐसा कहकर वे राजर्षि [ययाति] पत्नीके साथ वनमें चले गये। उन महायशस्वीने वहीं भृगुतुंग शिखरपर निराहार रहकर [महान्] तपस्या करके भार्यासहित स्वर्गको प्राप्त किया। उनके ये पवित्र तथा देवर्षियोंद्वारा सत्कृत पाँच वंश हैं, जिनके द्वारा सम्पूर्ण पृथ्वी उसी प्रकार व्याप्त है, जैसे वह सूर्यकी रश्मियोंसे व्याप्त है। ययातिके पुण्यप्रद चरित्रको पढ़ने तथा सुननेवाला मनुष्य धनी, सन्तानयुक्त, आयुष्मान्, कीर्तिशाली एवं बुद्धिमान् हो जाता है और सभी पापोंसे मुक्त होकर शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है॥ २४–२८॥ |

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशे ययातिचरितं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः॥ ६७॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें 'सोमवंशमें ययातिचरित' नामक सड़सठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ॥ ६७॥


अड़सठवाँ अध्याय

ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन

| सूत उवाच<br>यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः।<br>सङ्क्षेपेणानुपूर्व्याच्च गदतो मे निबोधत॥ १<br>यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः।<br>सहस्रजित्सुतो ज्येष्ठो क्रोष्टुर्नीलोऽजको लघुः॥ २<br>सहस्रजित्सुतस्तद्वच्छतजिन्नाम पार्थिवः।<br>सुताः शतजितः ख्यातास्त्रयः परमकीर्तयः॥ ३<br>हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः।<br>हैहयस्य तु दायादो धर्म इत्यभिविश्रुतः॥ ४<br>तस्य पुत्रोऽभवद्विप्रा धर्मनेत्र इति श्रुतः।<br>धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु सञ्जयस्तस्य चात्मजः॥ ५<br>सञ्जयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम धार्मिकः।<br>आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्॥ ६<br>भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः।<br>दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम विश्रुतः॥ ७<br>धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः।<br>कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च॥ ८<br>कृतौजाश्च चतुर्थोऽभूत्कार्तवीर्यस्ततोऽर्जुनः।<br>जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरोत्तमः॥ ९ | सूतजी बोले—[हे ऋषियो!] अब मैं [ययातिके] उत्तम तेजवाले ज्येष्ठ पुत्र यदुके वंशका क्रमानुसार संक्षेपमें वर्णन करूँगा; मुझ कहनेवालेसे [आपलोग] सुनें। यदुके देवपुत्रतुल्य पाँच पुत्र हुए; उनमें सहस्रजित् ज्येष्ठ पुत्र था और क्रोष्टु, नील, अजक तथा लघु अन्य पुत्र थे। सहस्रजित्का पुत्र उन्हींके समान था। वह शतजित् नामक राजा हुआ। शतजित्के महाकीर्तिशाली तीन पुत्र कहे गये हैं; वे हैहय, हय तथा राजा वेणुहय नामवाले थे। हैहयका जो पुत्र हुआ, वह धर्म नामसे प्रसिद्ध है। हे विप्रो! उसका धर्मनेत्र [नामके] पुत्र हुआ—ऐसा सुना गया है। धर्मनेत्रका पुत्र कीर्ति था और उस [कीर्ति]-का पुत्र संजय था। संजयका महिष्मान् नामक धार्मिक पुत्र था और महिष्मान्का पुत्र भद्रश्रेण्य था; वह प्रतापशाली था। भद्रश्रेण्यका पुत्र दुर्दम नामक राजा था। दुर्दमका बुद्धिमान् पुत्र धनक नामसे प्रसिद्ध था॥ १–७॥<br><br>धनकके कृतवीर्य, कृताग्नि, कृतवर्मा तथा कृतौजा—ये चार लोकमान्य पुत्र उत्पन्न हुए। उन कृतवीर्यसे कार्तवीर्यार्जुन (सहस्रार्जुन) उत्पन्न हुआ; वह [अपनी] |

अध्याय ६८ ] ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन २९५

तस्य रामस्तदा त्वासीनमृत्युर्नारायणात्मकः । तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः ॥ १०

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो मनस्विनः । शूरश्च शूरसेनश्च धृष्टः कृष्णस्तथैव च ॥ ११

जयध्वजश्च राजासीदावन्तीनां विशां पतिः । जयध्वजस्य पुत्रोऽभूत्तालजङ्घो महाबलः ॥ १२

शतं पुत्रास्तु तस्येह तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः । तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रोऽभवन्नृपः ॥ १३

वृषप्रभृतयश्चान्ये तत्सुताः पुण्यकर्मणः । वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रोऽभवन्मधुः ॥ १४

मधोः पुत्रशतं चासीद् वृष्णिस्तस्य तु वंशभाक् । वृष्णेस्तु वृष्णयः सर्वे मधोर्वे माधवाः स्मृताः । यादवा यदुवंशेन निरुच्यन्ते तु हैहयाः ॥ १५

तेषां पञ्चगणा ह्येते हैहयानां महात्मनाम् ॥ १६

वीतिहोत्राश्च हर्य्याता भोजाश्चावन्तयस्तथा । शूरसेनास्तु विख्यातास्तालजङ्घास्तथैव च ॥ १७

शूरश्च शूरसेनश्च वृषः कृष्णस्तथैव च । जयध्वजः पञ्चमस्तु विख्याता हैहयोत्तमाः ॥ १८

शूरश्च शूरवीरश्च शूरसेनस्य चानघाः । शूरसेना इति ख्याता देशास्तेषां महात्मनाम् ॥ १९


हजार भुजाओंके द्वारा सातों द्वीपोंका श्रेष्ठ स्वामी हो गया था। नारायणस्वरूपवाले परशुराम उस समय उसकी मृत्युका कारण बने। उसके सौ पुत्र थे; उनमेंसे पाँच पुत्र महारथी, अस्त्रोंके ज्ञाता, बलशाली वीर, धर्मात्मा तथा मनस्वी थे। वे शूर, शूरसेन, धृष्ट, कृष्ण तथा जयध्वज [नामवाले] थे। राजा जयध्वज अवन्तीयोंका स्वामी था। जयध्वजको तालजंघ नामक महाबली पुत्र हुआ। उस [तालजंघ]-के सौ पुत्र हुए, जो इस लोकमें 'तालजंघ' नामसे प्रसिद्ध हुए। उनमें ज्येष्ठ [पुत्र] वीतिहोत्र महापराक्रमी राजा हुआ। वृष आदि उसके जो अन्य पुत्र थे, वे पुण्यकर्मवाले थे। उनमें वृष ही वंशको चलानेवाला हुआ। उसका पुत्र मधु हुआ। मधुके सौ पुत्र थे। उस [मधु]-का पुत्र वृष्णि ही वंशप्रवर्तक हुआ। वृष्णिके सभी वंशज 'वृष्णि' तथा मधुके वंशज माधव कहे गये हैं। यदुवंशसे सम्बन्धित यादव हैहय कहे जाते हैं॥ ८–१५॥

उन महात्मा हैहयोंके ये पाँच वंश हैं—वीतिहोत्र, हर्य्यात, भोज, अवन्ति तथा शूरसेन; ये तालजंघ भी कहे गये हैं। शूर, शूरसेन, वृष, कृष्ण एवं पाँचवाँ जयध्वज—ये उत्तम हैहय कहे गये हैं। शूरसेनके वंशज शूर तथा शूरवीर नामवाले थे; हे अनघ [ऋषियो]! उन महात्माओंके

२९६श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
श्लोकअर्थ
वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतोऽनर्त इत्युत।<br>दुर्जयः कृष्णपुत्रस्तु बभूवामित्रकर्षणः॥ २०<br><br>क्रोष्टोश्च शृणु राजर्षेर्वंशमुत्तमपौरुषम्।<br>यस्यान्वये तु सम्भूतो विष्णुर्वृष्णिकुलोद्वहः॥ २१<br><br>क्रोष्टोरेकोऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान् महायशाः।<br>तस्य पुत्रोऽभवत्स्वाती कुशंकुस्तत्सुतोऽभवत्॥ २२<br><br>अथ प्रसूतिमिच्छन् वै कुशंकुः सुमहाबलः।<br>महाक्रतुभिरीजेऽसौ विविधैराप्तदक्षिणैः॥ २३<br><br>जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः।<br>अथ चैत्ररथो वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः॥ २४<br><br>शशबिन्दुस्तु वै राजा अन्वयाद् व्रतमुत्तमम्।<br>चक्रवर्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजः॥ २५देश भी 'शूरसेन'—इस नामवाले कहे गये हैं। वीतिहोत्रका पुत्र अनर्त नामसे प्रसिद्ध हुआ। कृष्णका दुर्जय नामक पुत्र हुआ, वह शत्रुओंका दमन करनेवाला था। अब राजर्षि क्रोष्टुके उत्तम पौरुषवाले वंशका श्रवण कीजिये, जिसके कुलमें वृष्णिवंशको चलानेवाले विष्णु (कृष्ण) उत्पन्न हुए। क्रोष्टुका एक ही वृजिनीवान् नामक महायशस्वी पुत्र हुआ। उसका पुत्र स्वाती हुआ और उस [स्वाती]-का पुत्र कुशंकु हुआ। उसके बाद संतानकी इच्छा रखते हुए उन महाबली कुशंकुने अनेक प्रकारके पर्याप्त दक्षिणावाले महायज्ञोंके द्वारा यजन किया। [इसके परिणामस्वरूप] उसका चित्ररथ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो [शुभ] कर्मोंसे युक्त था। चित्ररथका पुत्र पराक्रमशाली शशबिन्दु था; उसने विपुल दक्षिणा देकर यज्ञ करके उत्तम तथा पवित्र व्रत आदि किया। [इस प्रकार] वह महाज्ञानी, महापराक्रमी तथा बहुत प्रजाओंवाला चक्रवर्ती राजा हो गया॥ १६–२५॥
शशबिन्दोस्तु पुत्राणां सहस्राणामभूच्छतम्।<br>शंसन्ति तस्य पुत्राणामनन्तकमनुत्तमम्॥ २६<br><br>अनन्तकात्सुतो यज्ञो यज्ञस्य तनयो धृतिः।<br>उशनास्तस्य तनयः सम्प्राप्य तु महीमिमाम्॥ २७<br><br>आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्मिकः।<br>स्मृतश्चोशनसः पुत्रः सितेषुर्नार्म पार्थिवः॥ २८<br><br>मरुतस्तस्य तनयो राजर्षिर्वंशवर्धनः।<br>वीरः कम्बलबर्हिंस्तु मरुतस्यात्मजः स्मृतः॥ २९<br><br>पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान् कम्बलबर्हिषः।<br>निहत्य रुक्मकवचो वीरान् कवचिनो रणे॥ ३०<br><br>धन्विनो निशितैर्बाणैरवाप श्रियमुत्तमाम्।<br>अश्वमेधे तु धर्मात्मा ऋत्विग्भ्यः पृथिवीं ददौ॥ ३१शशबिन्दुके हजार पुत्र उत्पन्न हुए; लोग उनके पुत्रोंमें अनन्तकको सबसे उत्तम कहते हैं। अनन्तकसे यज्ञ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। यज्ञका पुत्र धृति हुआ। उस [धृति]-का पुत्र उशना हुआ; उस परम धार्मिकने इस पृथ्वीको प्राप्त करके एक सौ अश्वमेध यज्ञ किया। उशनाका पुत्र सितेषु नामक राजा कहा गया है। उसका पुत्र मरुत था; वह वंशको बढ़ानेवाला राजर्षि हुआ। पराक्रमी कम्बलबर्हि [उस] मरुतका पुत्र बताया गया है। कम्बलबर्हिका पुत्र रुक्मकवच हुआ; वह विद्वान् था। रुक्मकवचने युद्धमें कवच तथा धनुष धारण करनेवाले वीरोंको [अपने] तीक्ष्ण बाणोंसे मारकर उत्तम श्री प्राप्त कर ली थी। उस धर्मात्माने अश्वमेध-यज्ञमें [यज्ञ करानेवाले] ऋत्विजोंको पृथ्वीका दान किया था॥ २६–३१॥
जज्ञे तु रुक्मकवचात्परावृत्परवीरहा।<br>जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महासत्त्वाः परावृतः॥ ३२<br><br>रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः परिघो हरिः।<br>परिघं च हरिं चैव विदेहेषु पिता न्यसत्॥ ३३रुक्मकवचसे शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला परावृत् उत्पन्न हुआ। [उस] परावृत्से पाँच महाशक्तिशाली पुत्र उत्पन्न हुए—रुक्मेषु, पृथुरुक्म, ज्यामघ, परिघ और हरि। पिताने परिघ तथा हरिको विदेहदेशोंमें स्थापित किया। रुक्मेषु राजा हुआ और पृथुरुक्म उसके आश्रयमें

अध्याय ६८ ] ययातिपुत्र यदुके वंशका वर्णन [ २९७

मूल संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
रुक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयात्।<br>तैस्तु प्रव्राजितो राजा ज्यामघोऽवसदाश्रमे ॥ ३४<br><br>प्रशान्तः स वनस्थोऽपि ब्राह्मणैरेव बोधितः।<br>जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी ॥ ३५<br><br>नर्मदातीरमेकाकी केवलं भार्यया युतः।<br>ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा त्यक्तमन्यैरुवास सः ॥ ३६रहने लगा। उन सबके द्वारा [राज्यसे] हटा दिया गया राजा ज्यामघ आश्रममें निवास करने लगा। ब्राह्मणोंने शान्त होकर वनमें निवास करनेवाले उस ज्यामघको ज्ञान प्रदान किया और ध्वजा तथा रथ धारण करनेवाला वह [अपना] धनुष लेकर दूसरे देशमें चला गया। अन्य लोगोंद्वारा त्यक्त वह ऋक्षवान्-पर्वतपर जाकर अपनी भार्याके साथ नर्मदा नदीके तटपर अकेला निवास करने लगा॥ ३२–३६॥
ज्यामघस्याभवद्भार्या शैब्या शीलवती सती।<br>सा चैव तपसोऽग्रेण शैब्या वै सम्प्रसूयत ॥ ३७<br><br>सुतं विदर्भं सुभगा वयःपरिणता सती।<br>राजपुत्रसुतायां तु विद्वांसौ क्रथकैशिकौ ॥ ३८<br><br>पुत्रौ विदर्भराजस्य शूरौ रणविशारदौ।<br>रोमपादस्तृतीयश्च बभ्रुस्तस्यात्मजः स्मृतः ॥ ३९<br><br>सुधृतिस्तनयस्तस्य विद्वान् परमधार्मिकः।<br>कैशिकस्तनयस्तस्मात्तस्माच्चैद्यान्वयः स्मृतः ॥ ४०<br><br>क्रथो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽभवत्।<br>कुन्तेर्वृत्तस्ततो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ॥ ४१ज्यामघकी पत्नी शैब्या शीलसम्पन्न तथा पतिव्रता थी। उस सौभाग्यशालिनी एवं पतिव्रता शैब्याने कठोर तपस्याके द्वारा [अपनी] वृद्धावस्थामें विदर्भ नामक पुत्रको जन्म दिया। राजकुमारीके गर्भसे राजा विदर्भके क्रथ तथा कैशिक नामक दो पुत्र उत्पन्न हुए; वे विद्वान्, पराक्रमी एवं युद्धमें प्रवीण थे। उसका तीसरा पुत्र रोमपाद भी था; उसका पुत्र बभ्रु कहा गया है। उस [बभ्रु]-का पुत्र सुधृति था; वह विद्वान् तथा परम धार्मिक था। उस विदर्भसे जो कैशिक नामक पुत्र था, उसीसे चैद्यवंश कहा गया है। विदर्भका जो पुत्र क्रथ था, उसका पुत्र कुन्ति हुआ। कुन्तिसे वृत उत्पन्न हुआ और उस [वृत]-से प्रतापी रणधृष्ट उत्पन्न हुआ॥ ३७–४१॥
रणधृष्टस्य च सुतो निधृतिः परवीरहा।<br>दशार्हो नैधृतो नाम्ना महारिगणसूदनः ॥ ४२<br><br>दशार्हस्य सुतो व्याप्तो जीमूत इति तत्सुतः।<br>जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरथः सुतः ॥ ४३<br><br>अथ भीमरथस्यासीत्पुत्रो नवरथः किल।<br>दानधर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः ॥ ४४<br><br>तस्य चासीद् दृढरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः।<br>तस्मात्करम्भः सम्भूतो देवरातोऽभवत्ततः ॥ ४५रणधृष्टका पुत्र निधृति था; वह शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला था। निधृतिका दशार्ह नामक पुत्र था, जो बड़े-बड़े शत्रुओंका वध करनेवाला था। दशार्हका पुत्र व्याप्त था और उसका पुत्र जीमूत था। जीमूतका पुत्र विकृति था और उस [विकृति]-का पुत्र भीमरथ था। उसके बाद भीमरथके नवरथ [नामक] पुत्र उत्पन्न हुआ; वह सदा दान तथा धर्ममें लगा रहता था और सत्य तथा सदाचारके प्रति परायण था। उसका पुत्र दृढरथ था और उस [दृढरथ]-का पुत्र शकुनि था। उस शकुनिसे करम्भ उत्पन्न हुआ और उस [करम्भ]-से देवरात उत्पन्न हुआ॥ ४२–४५॥
देवरातादभूद्राजा देवरातिर्महायशाः।<br>देवगर्भोपमो जज्ञे यो देवक्षत्रनामकः ॥ ४६<br><br>देवक्षत्रसुतः श्रीमान् मधुर्नाम महायशाः।<br>मधूनां वंशकृद्राजा मधोस्तु कुरुवंशकः ॥ ४७देवरातसे देवराति उत्पन्न हुआ; वह महायशस्वी राजा था। उससे देवपुत्रतुल्य देवक्षत्र नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। देवक्षत्रको मधु नामक पुत्र हुआ; जो ऐश्वर्यशाली,

६९- चन्द्रवंश-वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा तथा संक्षेपमें कृष्णचरितका वर्णन

२९८श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग

| कुरुवंशादनुस्तस्मात्पुरुत्वान् पुरुषोत्तमः ।<br>अंशुर्जज्ञे च वैदर्भ्यां भद्रवत्यां पुरुत्वतः ॥ ४८<br>ऐक्ष्वाकीमवहच्चांशुः सत्त्वस्तस्मादजायत ।<br>सत्त्वात्सर्वगुणोपेतः सात्त्वतः कुलवर्धनः ॥ ४९ | महायशस्वी तथा मधुवंशकी वृद्धि करनेवाला राजा हुआ। मधुसे कुरुवंश नामक पुत्र हुआ। कुरुवंशसे अनु हुआ और उस [अनु]-से पुरुषश्रेष्ठ पुरुत्वान् उत्पन्न हुआ। पुरुत्वान्‌से वैदर्भी भद्रवतीके गर्भसे अंशुने जन्म लिया। अंशुने ऐक्ष्वाकीसे विवाह किया; उस [अंशु]-से सत्त्व उत्पन्न हुआ। सत्त्वसे सात्त्वत उत्पन्न हुआ; वह समस्त गुणोंसे सम्पन्न तथा कुलकी वृद्धि करनेवाला था ॥ ४८-४९ ॥ | | ज्यामघस्य मया प्रोक्ता सृष्टिर्वै विस्तरेण वः ।<br>यः पठेच्छृणुयाद्वापि निसृष्टिं ज्यामघस्य तु ॥ ५०<br>प्रजीवत्येति वै स्वर्गं राज्यं सौख्यं च विन्दति ॥ ५१ | [हे ऋषियो!] मैंने आपलोगोंसे ज्यामघकी सृष्टिका विस्तारपूर्वक वर्णन कर दिया। जो [व्यक्ति] ज्यामघकी सृष्टिको पढ़ता अथवा सुनता है; वह दीर्घकालतक जीवित रहता है, राज्य तथा सुख प्राप्त करता है और [अन्तमें] स्वर्गकी प्राप्ति करता है ॥ ५०-५१ ॥ |

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वंशानुवर्णनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें 'वंशानुवर्णन' नामक अड़सठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६८ ॥


उनहत्तरवाँ अध्याय

चन्द्रवंश-वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा तथा संक्षेपमें कृष्णचरितका वर्णन

सूत उवाचसूतजी बोले—
सात्त्वतः सत्यसम्पन्नः प्रजज्ञे चतुरः सुतान् ।<br>भजनं भ्राजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम् ॥ १<br>अन्धकं च महाभागं वृष्णिं च यदुनन्दनम् ।<br>तेषां निसर्गाश्चतुरः शृणुध्वं विस्तरेण वै ॥ २[हे ऋषियो!] सत्यसम्पन्न सात्त्वतने तेजस्वी भजन, दिव्य राजा देवावृध, महाभाग्यशाली अन्धक तथा यदुनन्दन वृष्णि—इन चार पुत्रोंको उत्पन्न किया। अब उनके चारों वंशोंको विस्तारपूर्वक सुनिये ॥ १-२ ॥
सृञ्जयां भजनाच्चैव भ्राजमानाद्विजज्ञिरे ।<br>अयुतायुः शतायुश्च बलवान् हर्षकृत्स्मृतः ॥ ३तेजस्वी भजनके द्वारा सृंजयीसे अयुतायु, शतायु तथा बलवान् हर्षकृत् उत्पन्न हुए बताये गये हैं ॥ ३ ॥
तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ।<br>पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्मरन् ॥ ४<br>तस्य बभ्रुरिति ख्यातः पुण्यश्लोको नृपोत्तमः ।<br>अनुवंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् ॥ ५<br>गुणान् देवावृधस्याथ कीर्तयन्तो महात्मनः ।<br>यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ६<br>बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः ।<br>पुरुषाः पञ्चषष्टिस्तु षट् सहस्त्राणि चाष्ट च ॥ ७[सात्त्वतके] उन पुत्रोंमें राजा देवावृधने 'मेरे सर्वगुणसम्पन्न पुत्र उत्पन्न हो'—ऐसा स्मरण करते हुए घोर तपस्या की। तब उसे बभ्रु नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो पवित्र यशवाला उत्तम राजा था। वंशपरम्पराके प्राचीन ज्ञाता महान् आत्मावाले देवावृधके गुणोंकी प्रशंसा करते हुए यह गाथा गाते हैं—बभ्रुके विषयमें हमलोग जैसा दूरसे सुनते हैं, वैसा ही समीपसे देखते हैं। देवताओंके समान देवावृधकी तरह बभ्रु मनुष्योंमें

अध्याय ६९] चन्द्रवंश-वर्णनमें भगवान् श्रीकृष्णके अवतारकी कथा... 'कृष्णचरितका वर्णन | २९९


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि।<br>यज्वा दानमतिर्वीरो ब्रह्मण्यस्तु दृढव्रतः॥ ८<br>कीर्तिमांश्च महातेजाः सात्त्वतानां महारथः।<br>तस्यान्ववाये सम्भूता भोजा वै देवतोपमाः॥ ९श्रेष्ठ है। चौदह हजार पैंसठ [ऐसे] पुरुष थे, जिन्होंने देवावृधके पुत्र बभ्रुसे अमृतत्व प्राप्त किया था। वह यज्ञ करनेवाला, दानबुद्धिवाला, पराक्रमी, ब्राह्मणोंकी रक्षा करनेवाला, दृढव्रतसे युक्त, कीर्तिशाली, महातेजस्वी तथा सात्त्वतोंमें महारथी था। उसके वंशमें देवतुल्य भोजलोग उत्पन्न हुए॥ ४–९॥
गान्धारी चैव माद्री च वृष्णिभार्ये बभूवतुः।<br>गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम्॥ १०<br>माद्री लेभे च तं पुत्रं ततः सा देवमीढुषम्।<br>अनमित्रं शिनिं चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ ॥ ११गान्धारी तथा माद्री—ये वृष्णिकी भार्याएँ थीं। गान्धारीने सुमित्र तथा मित्रनन्दनको जन्म दिया। माद्रीने देवमीढुष नामक पुत्रको उत्पन्न किया, उसके बाद उसने अनमित्र तथा शिनि नामक पुत्रोंको उत्पन्न किया; वे दोनों उत्तम पुरुष थे॥ १०-११॥
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः।<br>प्रसेनश्च महाभागः सत्राजिच्च सुतावुभौ ॥ १२<br>तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत्।<br>स्यमन्तको नाम मणिर्दत्तस्तस्मै विवस्वता ॥ १३<br>पृथिव्यां सर्वरत्नानामसौ राजाभवन्मणिः।<br>कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनेन सहैव सः॥ १४<br>वधं प्राप्तोऽसहायश्च सिंहादेव सुदारुणात्।अनमित्रका पुत्र निघ्न हुआ। निघ्नके दो पुत्र हुए—प्रसेन तथा महाभाग्यशाली सत्राजित्। सूर्य उस सत्राजित्का प्राणतुल्य मित्र था। सूर्यने उसे स्यमन्तक नामक मणि दी थी। वह मणि पृथिवीपर सभी रत्नोंमें श्रेष्ठ थी। किसी समय वह प्रसेन मणिसे युक्त होकर आखेटके लिये गया हुआ था; एक महाभयंकर सिंहने उसका वध कर दिया, उस समय वह असहाय था॥ १२–१४१/२॥
अथ पुत्रः शिनेर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात्॥ १५<br>सत्यवाक् सत्यसम्पन्नः सत्यकस्तस्य चात्मजः।<br>सात्यकिर्युयुधानस्तु शिनेर्नप्ता प्रतापवान् ॥ १६<br>असङ्गो युयुधानस्य कुणिस्तस्य सुतोऽभवत्।<br>कुणेर्युगन्धरः पुत्रः शैनेया इति कीर्तिताः॥ १७वृष्णिके कनिष्ठ पुत्र शिनिसे सत्यक नामक सत्यवादी तथा सत्यनिष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ। उसका पुत्र युयुधान था; जो सात्यकि नामसे प्रसिद्ध था। वह शिनिका प्रतापशाली नप्ता (नाती) था। युयुधानका पुत्र असंग तथा उस [असंग]-का पुत्र कुणि हुआ। कुणिका पुत्र युगन्धर हुआ। ये शिनिके वंशज कहे गये हैं॥ १५–१७॥
माद्र्याः सुतस्य संजज्ञे सुतो वार्ष्णिर्युधाजितः।<br>श्वफल्क इति विख्यातस्त्रैलोक्यहितकारकः॥ १८<br>श्वफल्कश्च महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते।<br>नास्ति व्याधिभयं तत्र नावष्टिभयमप्युत ॥ १९<br>श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामवाप सः।<br>गान्दिनीं नाम काश्यो हि ददौ तस्मै स्वकन्यकाम्॥ २०माद्री तथा वृष्णिसे पुत्र युधाजित् उत्पन्न हुआ; वह श्वफल्क नामसे विख्यात हुआ। वह तीनों लोकोंका हित करनेवाला था। धर्मात्मा महाराज श्वफल्क जहाँ रहते थे, वहाँ न व्याधिभय रहता था और न अनावृष्टिभय रहता था। उन श्वफल्कने काशिराजकी पुत्रीको भार्याके रूपमें प्राप्त किया था। काशिराजने अपनी गान्दिनी नामक कन्याको उन्हें प्रदान किया था॥ १८–२०॥
सा मातुरुदरस्था वै बहून् वर्षगणान् किल।<br>वसन्ती न च संजज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत्॥ २१वह अपनी माताके गर्भमें बहुत वर्षोंतक स्थित रही और जब वहाँ निवास करती हुई उसने जन्म नहीं लिया,