BharatKosha
Back to the archive

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

by आदि शङ्कराचार्य

Source: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (origin)

DevanagariSanskritpublished1,402 pages

१३५८ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [अध्याय ६

Page 1374Permalink
१३५८बृहदारण्यकोपनिषद्[अध्याय ६

| शिरःप्रभृत्यनुलोममनुमार्ष्टि विष्णुर्योनिमित्यादि प्रतिमन्त्रम् ॥ २१ ॥ | ‘विष्णुर्योनिं’ इत्यादि मन्त्रोंमेंसे प्रत्येकको पढ़कर पत्नीके मस्तकसे लेकर पैरतकके अङ्गोंको तीन-तीन बार मार्जन (स्पर्श) करे ॥ २१ ॥ |


हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ, तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये । यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्दिशां तथा गर्भ एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति ॥२२॥

प्राचीन कालमें ज्योतिर्मयी अरणियां थीं, जिनसे अश्विनीकुमारोंने मन्थन किया। उस मन्थनसे अमृतरूप गर्भ प्रकट हुआ। उसी अमृतरूप गर्भको हम तेरी कुक्षिमें स्थापित करते हैं। इसलिये कि तू इसे दशवें महीनेमें उत्पन्न कर सके। जैसे पृथ्वीका गर्भ अग्नि है, जैसे स्वर्गीय भूमि इन्द्रसे गर्भवती है, जैसे दिशाओंका गर्भ वायु है, उसी प्रकार मैं तुझमें पुत्ररूप गर्भ स्थापित करता हूँ, अमुक देवि ! ॥ २२ ॥

| अन्ते नाम गृह्णात्यसाविति तस्याः ॥ २२ ॥ | ‘असौ’ पदके द्वारा यह सूचित किया गया है कि अन्तमें पत्नीका नामोच्चारण करना चाहिये ॥ २२ ॥ |


सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति । यथा वायुः पुष्करिणीँ समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः । तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावराँसहेति ॥ २३ ॥

प्रसवकालमें प्रसव करनेवाली स्त्रीके ऊपर ‘यथा वायुः............’ इत्यादि मन्त्र पढ़कर जल छिड़के। [ मन्त्रार्थ इस प्रकार है—] ‘जैसे

ब्राह्मण ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १३५९

Page 1375Permalink

ब्राह्मण ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १३५९


वायु पोखरीके जलको सब ओरसे चञ्चल कर देती है, उसी प्रकार तेरा गर्भ अपने स्थानसे चले और जरायुके साथ बाहर निकले। इन्द्र (प्रसूति वायुके) लिये यह योनिरूप मार्ग निर्मित हुआ है; जो अर्गला--गर्भवेष्टन (जरायु) के साथ है। इन्द्र! (प्रसव-वायो!) उस मार्गपर पहुँचकर तुम गर्भ एवं मांसपेशीके साथ बाहर निकलो ॥ २३ ॥

सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति प्रसवकाले सुखप्रसवनार्थमनेन मन्त्रेण । यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजत्विति ॥ २३ ॥प्रसवकालमें सुखपूर्वक बच्चा पैदा करनेके लिये 'यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु' इत्यादि मन्त्र पढ़कर प्रसव करनेवाली स्त्रीको जलसे सींचे ॥ २३ ॥
अथ जातकर्म—अब जातकर्मका वर्णन करते हैं—

जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कँसे पृषदाज्यँ संनीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोत्यस्मिन् सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्त्यां मा च्छैत्सीत् प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा । मयि प्राणाँस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा । यत् कर्मणा त्यरीरिचं यद् वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत्स्विष्टकृद् विद्वान् स्विष्टँ सुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ २४ ॥

पुत्र उत्पन्न होनेपर पिता उसे अपनी गोदमें लेकर अग्निकी स्थापना करके काँसके कटोरेमें दधिमिश्रित घी रखकर उसका थोड़ा-थोड़ा-सा अंश लेकर "अस्मिन् सहस्रम्" इत्यादि मन्त्रोंद्वारा अग्निमें आहुति दे। [मन्त्रार्थ इस प्रकार है] अपने इस घरमें पुत्ररूपसे वृद्धिको प्राप्त हुआ मैं सहस्रों मनुष्योंका एकमात्र पोषण करनेवाला होऊँ। मेरे इस पुत्रकी संततिमें प्रजा तथा पशुओंके साथ सम्पत्तिका कभी उच्छेद न हो—स्वाहा। मुझ पितामें जो प्राण हैं, उन प्राणोंका तुझ पुत्रमें मैं मन-ही-मन होम करता हूँ, स्वाहा। मैंने प्रधान कर्म करनेके साथ-साथ जो कुछ अधिक कार्य कर डाला हो

१३६० | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६

Page 1376Permalink
१३६०बृहदारण्यकोपनिषद्[ अध्याय ६

अथवा आवश्यक कर्ममें भी जो न्यूनता (त्रुटि) कर दी हो, हमारे उस कर्मको विद्वान् अग्निदेव स्विष्टकृत् (अभीष्टसाधक) होकर स्विष्ट और सुहुत (न्यूनातिरिक्त दोषसे रहित) कर दें—स्वाहा ॥ २४ ॥

जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क<br>आधाय पुत्रं कंसे पृषदाज्यं संनीय<br>संयोज्य दधि घृते पृषदाज्यस्योप-<br>घातं जुहोत्यस्मिन् सहस्रमित्या-<br>द्यावापस्थाने ॥ २४ ॥पुत्र जन्म होनेपर अग्निस्थापन करके पुत्रको गोदमें लेकर और काँसके कटोरेमें दधिमिश्रित घृत रखकर दहीको घीमें मिलाकर उसका थोड़ा-थोड़ा-सा अंश लेकर 'अस्मिन् सहस्रम्' इत्यादि मन्त्रसे अग्निके आवाप स्थानमें आहुति दे ॥ २४ ॥

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग् वागिति त्रिरथ दधि मधु घृतँ संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति। भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति ॥ २५ ॥

स्विष्टकृत् होमके अनन्तर पिता शिशुके दाहिने कानको अपने मुखके पास ले आकर 'वाक् वाक् वाक्' इस प्रकार तीन बार कहे¹। तत्पश्चात् दही, मधु और घी एकमें मिलाकर उसे दूसरे धातुओंके मेलसे रहित विशुद्ध सोनेकी चम्मचसे बालकको चटावे [ उस समय इन चार मन्त्रोंका पाठ करे ] 'भूस्ते दधामि' 'भुवस्ते दधामि' 'स्वस्ते दधामि' 'भूर्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामि'² ॥ २५ ॥

अथास्य दक्षिणं कर्णम-<br>भिनिधाय स्वं ' मुखं<br>वाग् वागिति त्रिजपेत् ।तदनन्तर इस बालकके दाहिने<br>कानको अपने मुखके पास ले जाकर<br>'वाक् वाक्' यह तीन बार जपे ।

१. तीन बार कहनेका तात्पर्य यह है कि तेरी बुद्धिमें वेदत्रयीरूप वाणी प्रवेश करे।
२. मैं तुझमें भूर्लोककी स्थापना करता हूँ, भुवर्लोककी स्थापना करता हूँ, स्वर्लोककी स्थापना करता हूँ तथा भूर्भुवः स्वः सब लोकोंकी स्थापना करता हूँ।

ब्राह्मण ४ ] शाङ्करभाष्यार्थे १३६१

Page 1377Permalink

ब्राह्मण ४ ] शाङ्करभाष्यार्थे १३६१


अथ दधि मधु घृतं संनीयानन्त-<br><br>र्हितेनाव्यवहितेन जातरूपेण<br><br>हिरण्येन प्राशयत्येतैर्मन्त्रैः<br><br>प्रत्येकम् ॥ २५ ॥तत्पश्चात् काँसके कटोरेमें दही, मधु और घी लेकर किसी दूसरे द्रव्यके व्यवधानसे रहित विशुद्ध सोनेकी चम्मचद्वारा 'भूस्ते' इत्यादि मन्त्र पढ़कर बालकको प्रत्येक वस्तु चटावे ॥ २५ ॥

नाम-कर्म

अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति तदस्य तद्गुह्यमेव नाम भवति ॥ २६ ॥

इसके बाद बालकका नामकरण करे। 'तुम वेद हो।' अतः वेद यह उस बालकका गुप्त नाम ही होता है ॥ २६ ॥

अथास्य नामधेयं करोति वेदोऽसीति । तदस्य तद् गुह्यं नाम भवति वेद इति ॥ २६ ॥इसके बाद इस बालकका नामकरण करे 'तुम वेद हो' अतः वेद उस बालकका गोपनीय नाम होता है ॥ २६ ॥

अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति ॥ २७ ॥

तदनन्तर इस बालकको माताकी गोदमें देकर 'यस्ते स्तनः' इत्यादि मन्त्र पढ़ते हुए स्तन पिलावे [मन्त्रका भाव इस प्रकार है-] 'हे सरस्वति ! तुम्हारा जो स्तन दूधका अक्षयभण्डार तथा पोषणका आधार है, जो रत्नोंकी खान है तथा सम्पूर्ण धन-राशिका ज्ञाता और उदार दानी है तथा जिसके द्वारा तुम समस्त वरणीय पदार्थोंका पोषण करती हो, इस सत्पुत्रके जीवनधारणार्थ उस स्तनको तुम मेरी पत्नीके शरीरमें प्रविष्ट होकर इस शिशुके मुखमें दे दो ॥ २७ ॥

बृ० उ० ८६—

१३६२ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [अध्याय ६

Page 1378Permalink
१३६२बृहदारण्यकोपनिषद्[अध्याय ६

| अथैनं मात्रे प्रदाय स्वाङ्कस्थं स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तन इत्यादिमन्त्रेण ॥ २७ ॥ | तदनन्तर अपने अङ्कमें बैठे हुए इस शिशुको माताकी गोदमें देकर ‘यस्ते स्तनः’ इत्यादि मन्त्रके द्वारा उसका स्तन बालकके मुँहमें दे ॥ २७ ॥ |

अथास्य मातरमभिमन्त्रयते । इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान् वीरवतोऽकरदिति । तं वा एतमाहुरतिपितां बताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां प्रापच्छ्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥

इसके बाद बालककी माताको इस प्रकार ‘इलासि’ इत्यादि मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित करे [ मन्त्रका भाव इस प्रकार है ] ‘हे देवि ! तू ही स्तुतिके योग्य मैत्रावरुणी (अरुन्धती) है। वीरे ! तूने वीर पुत्रको जन्म देकर हमें वीरवान्—वीर पुत्रका पिता बनाया है, अतः तू वीरवती हो। इस बालकको देखकर दूसरे लोग कहें—‘तू सचमुच अपने पितासे भी आगे बढ़ गया, तू निःसंदेह अपने पितामहसे भी श्रेष्ठ निकला, तू लक्ष्मी, कीर्ति तथा ब्रह्मतेजके द्वारा उन्नतिकी चरम सीमाको पहुँच गया।’ इस प्रकार विशिष्टज्ञानसम्पन्न जिस ब्राह्मणके ऐसा पुत्र उत्पन्न होता है, वह पिता भी इसी प्रकार स्तुत्य होता है ॥ २८ ॥

| अथास्य मातरमभिमन्त्रयत इलासीत्यनेन। तं वा एतमाहुरित्यनेन विधिना जातः पुत्रः पितरं पितामहं चातिशेत इति श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन परमां | इसके बाद ‘इलासि’ इत्यादि मन्त्रद्वारा इस बालककी माताको अभिमन्त्रित करे। ‘तं वा एतमाहुः’ इस वाक्यद्वारा यह बताया गया है कि शास्त्रीय विधिसे उत्पन्न किया हुआ पुत्र अपने पिता और पितामहसे भी आगे बढ़ जाता है तथा ‘तू लक्ष्मी, कीर्ति तथा ब्रह्मचर्यके द्वारा उन्नतिकी परा- |

ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ [ १३६३

Page 1379Permalink

ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ [ १३६३


| निष्ठां प्रापादित्येवं स्तुत्यो भवतीत्यर्थः। यस्य चैवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते स चैवं स्तुत्यो भवतीत्यध्याहार्यम् ॥ २८ ॥ | काष्ठाको पहुँच गया' इस प्रकार कहकर लोग उसकी स्तुति करते हैं। ऐसे विशिष्टज्ञानसे सम्पन्न जिस ब्राह्मणके ऐसा पुत्र होता है, वह पिता भी उस पुत्रकी भाँति ही स्तुतिका पात्र हो जाता है ॥ २८ ॥ |

इति बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठाध्याये चतुर्थब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

पञ्चम ब्राह्मण

समस्त प्रवचनका वंश

अथ वँशः । पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्राद् गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्र औपस्वस्तीपुत्रादौपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात् कौशिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्रः काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः ॥ १ ॥ आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्राद् गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद् वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो वार्कारुणीपुत्राद् वार्कारुणीपुत्रो वार्कारुणीपुत्राद् वार्कारुणीपुत्र आर्तभागीपुत्रादार्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्राच्छौङ्गीपुत्रः सांकृतीपुत्रात् सांकृतीपुत्र आलम्बायनीपुत्रादालम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रादालम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो

१३६४ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६

Page 1380Permalink
१३६४बृहदारण्यकोपनिषद्[ अध्याय ६

माण्डूकायनीपुत्रान्माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकीपुत्रान्मा-
ण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्राच्छाण्डिलीपुत्रो राथीतरी-
पुत्राद् राथीतरीपुत्रो भालुकीपुत्राद् भालुकीपुत्रः
क्रौञ्चिकीपुत्राभ्यां क्रौञ्चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्राद् वैद-
भृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात् कार्शकेयीपुत्रः प्राचीनयोगी-
पुत्रात् प्राचीनयोगीपुत्रः साञ्जीवीपुत्रात् साञ्जीवीपुत्रः
प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः प्राश्नीपुत्र आसुरायणादास्रु-
रायण आसुरेरासुरिः ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्याद् याज्ञव-
ल्क्य उद्दालकादुद्दालकोऽरुणादरुण उपवेशेरुपवेशिः
कुश्रोः कुश्रिर्वाजश्रवसो वाजश्रवा जिह्वावतो बाध्यो-
गाज्जिह्वावान् बाध्योगोऽसिताद् वार्षगणादसितो
वार्षगणो हरितात् कश्यपाद्धरितः कश्यपः शिल्पात्
कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः कश्यपो
नैध्रुविर्वाचो वागम्भिण्या अम्भिण्यादित्यादित्या-
नीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्ये-
नाख्यायन्ते ॥ ३ ॥ समानमा सांजीवीपुत्रात् सांजी-
वीपुत्रो माण्डूकायनेर्माण्डूकायनिर्मांण्डव्यान्माण्डव्यः
कौत्सात् कौत्सो माहित्थेर्माहित्थिर्वामकक्षायणाद्
वामकक्षायणः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यो वात्स्याद्
वात्स्यः कुश्रोः कुश्रिर्यज्ञवचसो राजस्तम्बायनाद् यज्ञ-
वचा राजस्तम्बायनस्तुरात् कावषेयात् तुरः कावषेयः
प्रजापतेः प्रजापतिर्ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे
नमः ॥ ४ ॥

अब वंशका वर्णन किया जाता है—पौतिमाषीपुत्रने कात्यायनीपुत्रसे,
कात्यायनीपुत्रने, गौतमीपुत्रसे गौतमीपुत्रने भारद्वाजीपुत्रसे, भारद्वाजीपुत्रने
पाराशरीपुत्रसे, पाराशरीपुत्रने औपस्वस्तीपुत्रसे, औपस्वस्तीपुत्रने पाराशरी-

ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ १३६५

Page 1381Permalink

ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ १३६५


पुत्रसे, पाराशरीपुत्रने कात्यायनीपुत्रसे, कात्यायनीपुत्रने कौशिकीपुत्रसे, कौशिकीपुत्रने आलम्बीपुत्रसे और वैयाघ्रपदीपुत्रसे, वैयाघ्रपदीपुत्रने काण्वीपुत्रसे तथा कापीपुत्रसे, कापीपुत्रने ॥ १ ॥ आत्रेयीपुत्रसे, आत्रेयीपुत्रने गौतमीपुत्रसे, गौतमीपुत्रने भारद्वाजीपुत्रसे, भारद्वाजीपुत्रने पाराशरीपुत्रसे, पाराशरीपुत्रने वात्सीपुत्रसे, वात्सीपुत्रने पाराशरीपुत्रसे, पाराशरीपुत्रने वार्कारुणीपुत्रसे, वार्कारुणीपुत्रने वार्कारुणीपुत्रसे; वार्कारुणीपुत्रने आर्तभागीपुत्रसे, आर्तभागीपुत्रने शौङ्गीपुत्रसे, शौङ्गीपुत्रने साङ्कृतीपुत्रसे, साङ्कृतीपुत्रने आलम्बायनीपुत्रसे, आलम्बायनीपुत्रने आलम्बीपुत्रसे आलम्बीपुत्रने जायन्तीपुत्रसे, जायन्तीपुत्रने माण्डूकायनीपुत्रसे, माण्डूकायनीपुत्रने माण्डूकीपुत्रसे, माण्डूकीपुत्रने शाण्डिलीपुत्रसे, शाण्डिलीपुत्रने राथीतरीपुत्रसे, राथीतरीपुत्रने भालुकीपुत्रसे, भालुकीपुत्रने दो क्रौञ्चिकीपुत्रोंसे, दोनों क्रौञ्चिकीपुत्रोंने वैदभृतीपुत्रसे, वैदभृतीपुत्रने कार्शकेयीपुत्रसे, कार्शकेयीपुत्रने प्राचीनयोगीपुत्रसे, प्राचीनयोगीपुत्रने साञ्जीवीपुत्रसे, साञ्जीवीपुत्रने आसुरिवासी प्राश्नीपुत्रसे, प्राश्नीपुत्रने आसुरायणसे, आसुरायणने आसुरिसे, आसुरिने ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्यसे, याज्ञवल्क्यने उद्दालकसे, उद्दालकने अरुणसे, अरुणने उपवेशिसे, उपवेशिने कुश्रिसे, कुश्रिने, वाजश्रवससे, वाजश्रवाने जिह्वावान् बाध्योगसे, जिह्वावान् बाध्योगने असित वार्षगणसे, असित वार्षगणने हरित कश्यपसे, हरित कश्यपने शिल्प कश्यपसे, शिल्पकश्यपने कश्यप नैध्रुविसे, कश्यप नैध्रुविने वाक्से, वाक्ने अम्भिणीसे, अम्भिणीने आदित्यसे, आदित्यसे प्राप्त हुई ये शुक्ल-यजुःश्रुतियाँ वाजसनेय याज्ञवल्क्यद्वारा प्रसिद्ध की गयी हैं ॥ ३ ॥ साञ्जीवीपुत्रपर्यन्त यह एक ही वंश है। साञ्जीवीपुत्रने माण्डूकायनिसे, माण्डूकायनिने माण्डव्यसे, माण्डव्यने कौत्ससे, कौत्सने माहित्थिने, माहित्थिने वामकक्षायणसे, वामकक्षायणने शाण्डिल्यसे, शाण्डिल्यने वात्स्यसे, वात्स्यने कुश्रिसे, कुश्रिने यज्ञवचा राजस्तम्बायनसे, यज्ञवचा राजस्तम्बायनने तुर कावषेयसे, तुर कावषेयने प्रजापतिसे और प्रजापतिने ब्रह्मसे। ब्रह्म स्वयम्भू है, स्वयम्भू ब्रह्मको नमस्कार है ॥ ४ ॥

अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः।इसके अनन्तर अब समस्त प्रवचनका वंश बतलाया जाता है।
स्त्रीप्राधान्याद् गुणवान् पुत्रोस्त्रीकी प्रधानता होनेसे गुणवान् पुत्र

| १३६६ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६ |

Page 1382Permalink
१३६६बृहदारण्यकोपनिषद्[ अध्याय ६

संस्कृत-भाष्यहिन्दी-अनुवाद
भवतीति प्रस्तुतम् । अतः स्त्रीविशेषणेनैव पुत्रविशेषणादाचार्यपरम्परा कीर्त्यते । तानीमानि शुक्लानीत्यव्यामिश्राणि ब्राह्मणेन। अथवा यानीमानि यजूंषि तानि शुक्लानि शुद्धानीत्येतत् ।<br><br>प्रजापतिमारभ्य यावत्पौतिमाषीपुत्रस्तावदधोमुखो नियताचार्यपूर्वक्रमो वंशः समानमा साञ्जीवीपुत्रात् । ब्रह्मणः प्रवचनाख्यस्य; तच्चैतद् ब्रह्म प्रजापतिप्रबन्धपरम्परयागत्यास्मास्वनेकधा विप्रसृतम् । अनाद्यनन्तं स्वयंभु ब्रह्म नित्यं तस्मै ब्रह्मणे नमः; नमस्तदनुवर्त्तिभ्यो गुरुभ्यः ॥ १–४ ॥होता है—ऐसा प्रसङ्ग है । अतः स्त्रीविशेषणसे ही पुत्रका विशेषण देकर आचार्यपरम्पराका उल्लेख जाता है । वे ये यजुःश्रुतियाँ शुक्ल अर्थात् ब्राह्मणसे अव्यामिश्र (बिना मिली हुई) हैं ।¹ अथवा ये जो यजुःश्रुतियाँ हैं वे शुद्ध हैं—ऐसा इसका तात्पर्य है ।<br><br>प्रजापतिसे लेकर पौतिमाषीपुत्रतक तो यह अधोमुखवंश नियत आचार्यपरम्पराके अनुसार है, इसमें साञ्जीवीपुत्रतक सब आचार्य समान (एक वाजसनेयिशाखामें ही) हैं । ब्रह्म अर्थात् प्रवचनात्मक ब्रह्मके सम्बन्धसे । वह यह ब्रह्म प्रजापतिसे लेकर परम्परासे आकर हम सबमें अनेक प्रकारसे फैला हुआ है । वह अनादि अनन्त स्वयम्भू ब्रह्म नित्य है, उस ब्रह्मको नमस्कार है और उसके अनुवर्ती गुरुओंको भी नमस्कार है ॥ १-४॥
<div align="center">

इति बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठाध्याये
पञ्चमं वंशब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

•••

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्

॥ ॐ तत्सत् ॥

</div>

१. अर्थात् इनमें पौरुषेयत्वका दोष नहीं है ।

Page 1383Permalink

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं
पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय
पूर्णमेवावशिष्यते ॥

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!


Page 1384Permalink

॥ श्रीहरिः ॥

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा ...१३२४
अत्र पितापिता भवति ...२२६७६
अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषा० ...३६६
अथ चक्षुरत्यवहत्तद्यदा ...१४१३०
अथ त्रयो वाव लोका ...१६३६५
अथ प्राणमत्यवहत्स यदा ...१३१२६
अथ मनोऽत्यवहत्तद्यदा ...१६१३०
अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो ...१५१३५१
अथ य इच्छेत्पुत्रो मे पण्डितो ...१८१३५२
अथ य इच्छेत्पुत्रो मे श्यामो ...१६१३५२
अथ य इच्छेद्दुहिता मे पण्डिता ...१७१३५२
अथ यदा सुषुप्तो भवति ...१६४४८
अथ यद्युदक आत्मानं ...१३४२
अथ यस्य जायामार्तवं ...१३१३४६
अथ यस्य जायायै ...१२१३४७
अथ यामिच्छेद्दधीतेति ...१११३४६
अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति ...१०१३४५
अथ ये यज्ञेन दानेन ...१६१३११
अथ रूपाणां चक्षु० ...३६५
अथ वं॒शः। पौतिमाषी० ...१३६३
अथ वं॒शः। पौतिमाष्यो ...६१५
अथ वं॒शः पौतिमाष्यो ...११५८
अथ श्रोत्रमत्यवहत्तद्यदा ...१५१३०
अथ ह चक्षुरूचुः ...११२
अथ ह प्राणं उत्क्रमि० ...१३१२६०
अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न ...१११
अथ ह मन ऊचुः ...११३
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे ...११२८
अथ ह वाचक्नव्युवाच ...७५८
Page 1385Permalink

( १३६६ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
अथ ह श्रोत्रमूचुः११२
अथ हेममासन्यं प्राण०११५
अथ हैनमसुर्रा ऊचुः११८३
अथ हैनमुद्दालक आ०७४१
अथ हैनमुषस्तश्चाक्रा०६६८
अथ हैनं कहोलः कौ०७०६
अथ हैनं गार्गी वाच०७३६
अथ हैनं जारत्कारव६५२
अथ हैनं भुज्युर्लाह्या०६६०
अथ हैनं मनुष्या ऊचुः११८२
अथ हैनं विदग्धः शा०७८५
अथ होवाच ब्राह्मणा२७८२३
अथातः पवमानानामे०२८१५५
अथातः सम्प्रत्तिर्यदा१७३६६
अथातो व्रतमीमाँसा२१३८१
अथात्मनेऽन्नाद्यमागा०१७१३१
अथाधिदैवतं ज्वलिष्या०२२३८६
अथाध्यात्ममिदमेवं मूर्तं५२१
अथाभिप्रायरेव स्थाली०१६१३५५
अथामूर्तं प्राणश्च यश्चा०५२३
अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं५१७
अथास्य दक्षिणं कर्णम०२५१३६०
अथास्य नाम करोति२६१३६१
अथास्य मातरमभिम०२८१३६२
अथास्या ऊरू विहाय०२११३५७
अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च१८१
अथैतद्वामेऽक्षणि८६१
अथैतस्य प्राणस्यापः१३३५५
अथैतस्य मनसो द्यौः१२३५३
अथैनमग्नये१४१३०१
अथैनमभिमृशति१३२६
अथैनमाचामति१३२७
अथैनमुद्यच्छत्यामँ ०१३२७
अथैनं मात्रे प्रदाय२७१३६१
Page 1386Permalink

( १३७० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
अथैनं वसत्योपमन्त्रया०१२७६
अथैनामभिपद्यते२०१३५६
अथैष श्लोको भवति२३३८८
अथो अयं वा आत्मा१६३०५
अद्‌भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च२०३७७
अनन्दा नाम ते लोका१११०७८
अन्धं तमः प्रविशन्ति१०१०७७
अन्नं ब्रह्मेत्येक आहु०१२१२१३
अयमग्निः सर्वेषां भूतानां५८५
अयमग्निवैश्वानरो१२०७
अयमाकाशः सर्वेषां१०५८६
अयमात्मा सर्वेषां भूतानां१४५६३
अयमादित्यः सर्वेषां५८६
अयं चन्द्रः सर्वेषां५८८
अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां११५६०
अयं वायुः सर्वेषां५८५
अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम१११२६६
अयँ स्तनयित्नुः सर्वेषां५८६
असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम१२८८
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योति०८७५
अस्तमित आदित्ये... चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवा०८७५
अस्तमित आदित्ये शान्तेऽग्नौ८७६
अस्तमित आदित्ये... शान्तायां वाचि८७८
अहर्वा अश्वं पुरस्तात्४५
अहल्लिकेति होवाच२५८१६
आकाश एक यस्याय०१३७६६
आग्निवेश्यादाग्निवेश्य०६१५
आग्निवेश्यादाग्निवेश्यो११५६
आत्मानं चेद्विजानीयाद०१२१०७८
आत्मैवेदमग्र आसीत्पु०१६४
आत्मैवेदमग्र आसीदेक१७३११
आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो१३६३
आप एव यस्यायतनँ१६८०२
Page 1387Permalink

( १३७१ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
आप एवेदमग्र आसु० ...११६४
आपो वा अर्कस्तद्यदपाँ ...६७
आराममस्य पश्यन्ति१४६३८
इदं मानुषँ सर्वेषां ...१३५६३
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । आथर्व०१७६०७
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । तद्वां१६६०३
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । पुरश्चक्रे१८६१०
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । रूपँ ...१९६१२
इदं सत्यँ सर्वेषां ...१२५६२
इन्धो ह वै नामैष ...८६०
इमा आपः सर्वेषां ...५८४
इमा दिशः सर्वेषां ...५८७
इमावेव गौतमभरद्वाजा० ...५१०
इयं पृथिवी सर्वेषां ...५८२
इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानां ...५८८
इहैव सन्तोऽथ विद्म० ...१४१०८२
उक्थं प्राणो वा उक्थं ...१३१२१८
उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य ...३६
ऋचो यजूंषि ...१४१२२४
एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्र० ...२०१०८८
एकीभवति न पश्यती० ...१०२८
एतद्व वै तज्जनको ...१४१२३६
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानु० ...१३३६
एतद्वै परमं तपो ...१११२११
एतमु हैव चूलो ...१०१३३१
एतमु हैव जानकिराय० ...१११३३१
एतमु हैव मधुकः ...१३३१
एतमु हैव वाजसनेयो ...१३३०
एतमु हैव सत्यकामो ...१२१३३१
एतस्य वा अक्षरस्य ...७६६
एष उ एव बृहस्पति० ...२०१४०
एष उ एव ब्रह्मणस्पति० ...२११४२
एष उ एव साम वाग्वै ...२२१४४
एष उ वा उद्गीथः ...२३१४७
Page 1388Permalink

( १३७२ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०सं०पृष्ठ
एष प्रजापतिर्यद्११८८
एषां वै भूतानां पृथिवी१३३५
कतम आत्मेति योऽयं८६१
कतम आदित्या इति७६०
कतम इन्द्रः कतमः७६०
कतमे ते त्रयो देवा७६२
कतमे रुद्रा इति७५८
कतमे वसव इत्यग्निश्च७५८
कतमे षडित्यग्निश्च७६१
कस्मिन्नु त्वं चात्मा२६८१७
काम एव यस्यायतनं११७६७
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां२३८१३
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां२१८०६
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां२४८१५
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां२२८११
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां२०८०६
क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो१३१२२१
खं ब्रह्म । खं पुराणं११७५
घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः६१६
घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः११५६
चक्षुर्वै ग्रहः६५६
चक्षुर्होच्चक्राम१२५७
चतुरौदुम्बरो भवत्यौदु०१३१३३३
जनको ह वैदेह आ०८४१
जनको ह वैदेहः कूर्चा०८५७
जनको ह वैदेहो बहु०६२०
जनकं ह वैदेहं याज्ञ०८७०
जात एव न जायते७-२८८२६
जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क२४१३५६
जिह्वा वै ग्रहः६५६
ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय१३२४
तदभिमृशेदग्नु वा१३४१
तदाहुर्यदयमेक इवैव७६३
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया२४०
Page 1389Permalink

( १३७३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो ...२३६
तदेतदृचाभ्युक्तम् । एष ...२३१११७
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्० ...१५२६४
तदेतन्मूर्तं यदन्यत् ...५१५
तदेतेश्लोकाभवन्ति।अणुःपन्था विततः१०७०
तदेते···स्वप्नेन ...११६३५
तदेष श्लोको भवति । अर्वाग्बिलश्चमस५०८
तदेष···तदेव सक्तः सह ...१०४८
तदेष···यदा सर्वे ...१०६५
तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकिता० ...२४१४८
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ...१६१
तद् यत्तत्सत्यमसौ ...११६७
तद् यथा तृणजलायुका ...१०३७
तद् यथानः सुसमाहित० ...३५१०१४
तद् यथा पेशस्कारी पेश० ...१०३६
तद् यथा महामत्स्य उभे ...१८६५६
तद् यथा राजानमायान्त० ...३७१०२१
तद् यथा राजानं प्रयि० ...३८१०२३
तद् यथास्मिन्नाकाशे ...१९६५६
तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा ...२१६६८
तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं ...११७७८
तद्वै तदेतदेव ...११६१
तम एव यस्यायतनं ...१४८००
तमेताः समाक्षितय ...५०६
तमेव धीरो विज्ञाय ...२११०६१
तस्मिञ्छुक्लमुत नीलमाहुः ...१०७३
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः ...८६५
तस्य वा एतस्य पुरुषस्य ...६२३
तस्य हैतस्य पुरुषस्य ...५२४
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद२७१५४
तस्य ॰॰सुवर्णं वेद . ...२६१५३
तस्य···स्वं वेद ...२५१५०
तस्या उपस्थानं गायत्र्य० ...१४१२३६
तस्या वेदिरुपस्थो ...१३३८

| तान् होवाच ब्राह्मणा | ३ | १ | २ | ६२२ |

Page 1390Permalink

( १३७४ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
तस्यै वाचः पृथिवी११३५२
तं् हैतमुद्दालक१३३०
तान् होवाच ब्राह्मणा६२२
ता वा अस्यैता हिता२०६६२
ताँ् हैतामेके१४१२३२
ते देवा अब्रुवन्नेतावद्वा१८१३४
ते य एवमेतद्विदु०१५१३०२
ते ह वाचमूचुस्त्वं न१०७
ते हेमे प्राण अहँ् श्रेयसे१२५५
ते होचुः क्व नु सोऽभूत्११९
त्रयं वा इदं नाम रूपं३६२
त्रयाः प्राजापत्याः११८१
त्रयो लोका एत एव३४८
त्रयो वेदा एत एव३४८
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति३४२
त्वग्वै ग्रहः६५६
त्वच एवास्य रुधिरं२–२८८२५
दिवश्चैनमादित्याच्च१६३७७
दृप्तबालाकिर्हानूचानो४०४
देवाः पितरो मनुष्या३४८
द्वया ह प्राजापत्या८८
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं५१३
न तत्र रथा न रथ०१०६३२
नैवेह किंचनाग्र आसीत्४८
पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम१०१२६४
पिता माता प्रजात३४८
पुरुषो वा अग्निर्गौतम१२१२६८
पूर्णमदः पूर्णमिदं११६३
पृथिव्येव यस्यायतन०१०७६४
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च१८३७६
प्राणस्य प्राणमुत चक्षुष०१८१०८७
प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं१२६३६
प्राणोऽपानो व्यान१४१२२५
प्राणो वै ग्रहः६५५
ब्रह्म तं...भूतानि५५२
Page 1391Permalink

( १३७५ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
ब्रह्म तं...वेदास्तं ...११३४
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेत्१०२४३
ब्रह्म...आसीदेकमेव ...११२८६
भूमिरन्तरिक्षं ...१४१०२३
मनसैवानुद्रष्टव्यं ...१६१०८८
मनोमयोऽयं पुरुषो ...१२०२
मनो वै ग्रहः ...६५६
मनो होच्चक्राम ...१११२५८
मांसान्यस्य शर्कराणि ...३-२८८२६
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ...११२६
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य ...५४४
यः पृथिव्यां तिष्ठन् ...७४६
यः प्राणे तिष्ठन् ...१६७५४
यः श्रोत्रे तिष्ठ० ...१६७५४
यः सर्वेषु भूतेषु ...१५७५३
य आकाशे तिष्ठन् ...१२७५१
य आदित्ये तिष्ठन् ...७५१
य एष एतस्मिन्मण्डले ...१२००
यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे ...१३१२१६
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं ...३५०
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य ...१०३५०
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृण० ...८४२
यत्र वा अन्यदिव ...३१९६६
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति१४५७५
यत्र...पश्यति ...१५११४१
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता३२१
यत्सप्तान्नानि...पितेति ...३२३
यत्तन्मूलमावृहेयु० ...६-२८८२६
यथा वृक्षो वनस्पति० ...१-२८८२४
यदा वै पुरुषो० ...१०१२०६
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्य-<br>ब्रवीन्म उदङ्कः ...८४७
यदेव ते गर्दभीविपीतो ...८५१
यदेव ते...बर्कुर्वार्ष्ण० ...८४६
यदेव ते...विदग्धः ...८५५
Page 1392Permalink

( १३७६ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
यदेव ते....सत्यकामो ...८५३
यदैतमनुपश्यत्यात्मानं ...१५१०८४
यद् वृक्षो वृक्णो रोहति ...४-२८८२७
यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै ...२४६६२
यद्वै तन्न पश्यति पश्य० ...२३६८६
यद्वै तन्न मनुते ...२८६६२
यद्वै तन्न रसयते ...२५६६२
यद्वै तन्न वदति ...२६६६२
यद्वै तन्न विजानाति ...३०६६२
यद्वै तन्न शृणोति ...२७६६२
यद्वै तन्न स्पृशति ...२९६६२
यश्चक्षुषी तिष्ठं ...१८७५४
यश्चन्द्रतारके ...११७५१
यस्तिमसि तिष्ठं ...१३७५१
यस्तेजसि तिष्ठं ...१४७५२
यस्त्वचि तिष्ठं ...२१७५४
यस्मादर्वाक्संवत्सरो० ...१६१०८५
यस्मिन्पञ्च पञ्चजना ...१७१०८६
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध ...१३१०८०
याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं ...८७१
याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्य ...१३६३
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा ....६४१
याज्ञवल्क्येति...ऋग्भिः ...६४७
याज्ञवल्क्येति...कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन्६३८
याज्ञवल्क्येति...द्योद्गाता० ...१०६४४
याज्ञवल्क्येति....यत्रायं पुरुषो म्रियत११६६०
याज्ञवल्क्येति...म्रियते ...१२६६२
याज्ञवल्क्येति....यत्रास्य पुरुषस्य१३६६७
याज्ञवल्क्येति...यदिदमन्तरिक्षं ...६३३
याज्ञवल्क्येति...सर्वमहोरात्राभ्यां६२६
याज्ञवल्क्येति...मृत्युना० ...६२५
याज्ञवल्क्येति...मृत्योरन्नं ...१०६५८
याज्ञवल्क्येति पूर्वपक्षा० ...६३१
याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो ...१६८०५
Page 1393Permalink

( १३७७ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
योऽग्नौ तिष्ठन्७५१
यो दिक्षु तिष्ठन्१०७५१
यो दिवि तिष्ठन्७५१
योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्७५१
योऽप्सु तिष्ठन्७५१
यो मनसि तिष्ठन्२०७५४
योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष०१२०१
यो रेतसि तिष्ठन्२३७५४
यो वा एतदक्षरं१०७७७
यो वाचि तिष्ठन्१७७५४
यो वायौ तिष्ठन्७५१
यो विज्ञाने तिष्ठन्२२७५४
यो वै स संवत्सरः१५३६२
योषा वा अग्निर्गौतम१३१२६६
यो ह वा आयतनं वेद१२५४
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च१२४८
यो ह वै प्रजातिं वेद१२५४
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद१२५१
यो ह वै वसिष्ठां वेद१२५०
यो ह वै शिशुं साधनं५०२
यो ह वै संपदं वेद१२५२
रूपाण्येव यस्यायतनं...य एवायमादर्शे१५८०१
रूपाण्येव...एवासावादित्ये१२७९८
रेत एव यस्यायतनं१७८०३
रेतस इति मा वोचत५-२८८२८
रेतो होच्चक्राम१२१२५६
वाग्धोच्चक्राम१२५६
वाग्वै ग्रहः६५६
वाचं धेनुमुपासीत१२०५
विज्ञातं विजिज्ञास्यमवि०३४६
विद्युद्ब्रह्मेत्याहु०१२०४
वेत्थ यथेमाः प्रजाः१२७५
शाकल्येति होवाच१८८०४
श्रोत्रं वै ग्रहः६५६
श्रोत्रं होच्चक्राम१०१२५८
श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः१२७३

बृ० उ० ८७-