BharatKosha
Back to the archive

कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८)

by महाकवि सोमदेव भट्ट

Source: कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1961 (origin)

DevanagariHindipublished1,079 pages

अष्टम लम्बक १७३

Page 406Permalink

अष्टम लम्बक १७३ इस प्रकार, प्रभास ने शत्रु को अपने हाथ की आश्चर्यजनक सफाई दिखलाई। मानों प्रभास ने पहिले दिन मारे गये अपने पक्ष के अनेक वीरों को मारने का क्रोध-पूर्ण बदला ले लिया ॥३९-४०॥ इस प्रकार, मनुष्य और असुरों द्वारा विद्याधरराज के मारे जाने से सारे विद्याधर-दल में शोक और हाहाकार-मच गया ॥४१॥ तब कालकंजर का राजा विद्युत्प्रभ कोप से प्रभास की ओर झपटा ॥४२॥ प्रभास ने लड़ते हुए विद्युत्प्रभ की महान् ध्वजा को बाण से काटकर और बार-बार नये-नये उठाये धनुष को भी काटना प्रारम्भ किया ॥४३॥ तब विवश होकर विद्युत्प्रभा माया से आकाश में उड़कर छिप गया और रुष्ट होकर आकाश से प्रभास पर अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा करने लगा ॥४४॥ प्रभास ने भी उसके शस्त्रास्त्रों को दूर करके प्रकाशानास्त्र के प्रभाव से छिपे हुए उसको दृश्य किया और आग्नेयास्त्र के प्रयोग से उसे जलाकर भूमि पर गिरा दिया ॥४५-४६॥ यह देखकर श्रुतशर्मा ने अपने महारथियों से कहा—देखो इस प्रभास ने हमारे दो महारथियों के सरदारों को मार गिराया ॥४७॥ तो तुमलोग कैसे सहन कर रहे हो सब मिलकर उसे मार डालो। यह सुनकर विद्याधरों के आठ महारथी उसके सामने आये ॥४८॥ इन आठों में एक कर्कटक पर्वत का निवासी विद्याधरराज था जो ऊर्ध्वरोमा के नाम से विख्यात था ॥४९॥ दूसरा महारथी करवीरपुर या पर्वतशिरोति विकटाक्ष नाम का था। तीसरा लीला-पर्वत पर रहनेवाला अतिरुचिया का बेटा इन्दुमाली नामक विद्याधर का राजा था ॥५०-५१॥ चौथा गव्हरा में श्रेष्ठ कन्दर-पर्वत का निवासी रतिदंडी का बेटा काकाहक था ॥५२॥ पाँचवाँ त्रिशृङ्ग-पर्वत का राजा दंष्ट्राह्व था। छठा अंजनगिरि का राजा धूर्त मद्दल था ॥५३॥

Page 407Permalink

विद्याधराविमौ चातिरथमूयपती उभौ। सप्तमो गर्दभाक्षा राजा कुमुदपर्वते ॥५४॥ नाम्ना वराहस्वामीति यो महारथयूथप । सद्भूषो दुन्दुभिक्षमाभृद्रथो मेधावरोऽष्टम ॥५५॥ एभिरष्टभिरागत्य मुक्तान् बाणान् विधूय सः। प्रभासा युगपत् सर्वान् सायकेर्विध्यति स्म तान् ॥५६॥ जघान कस्यचिच्चाश्वान् कस्यचित् सारथि तथा। चक्रत कस्यचित् कर्तुं कस्यचिच्चाच्छिनद्धनु ॥५७॥ मधावर चतुभिस्तु शरैर्विद्धवा सम हृदि। अपातय महीपृष्ठे सद्योऽपहृतजीवितम् ॥५८॥ ततश्च योधयन्नन्यान्कुष्ठितोऽप्यकुन्तरम्। शरेणाञ्जलिकेनारादूर्ध्वरोम्ण शिरोऽच्छिनत् ॥५९॥ शेषांश्च षट् तानेकैकभल्लनिर्कृन्तकन्धरान्। हताश्वसारथीन् कृत्वा स प्रभासो न्यपातयत् ॥६०॥ पपात पुष्पवृष्टिश्च तस्य मूर्ध्नि ततो दिवः। उत्तेजितासुरनृपा विच्छामीकृतखेचरा ॥६१॥ ततोऽन्ये तत्र चत्वार प्रपिता श्रुतशर्मणा। महारथा प्रभास त रुन्धन्ति स्म धनुर्धरा ॥६२॥ एक काजरको नाम कुरण्डकगिरेः पतिः। द्वितीयो डिण्डिमाक्षी च पञ्चकाद्रिसमाश्रयः ॥६३॥ विभावसुस्तृतीयश्च राजा जयपुरारुले। चतुर्थो धबलो नाम भूमितुण्डकशासिता ॥६४॥ ते महारथयूथाधिपतय खचरोत्तमा। प्रभासे पञ्च पञ्चेषुशतानि मुमुचु समम् ॥६५॥ प्रभासश्च क्रमात्तेषामेकैकस्यावहेलया। एकेन ध्वजमेकेन धनुरेकेन सारथिम् ॥६६॥ चतुर्भिश्चतुरोऽश्वान्विपुणा त्वेकेनापासयच्छिरः। शरैरष्टभिरकैक समाप्यथ ननाद सः॥६७॥ अथ विद्याधरा भूय श्रुतशर्माज्ञया युधि। अन्ये चत्वार एवास्य प्रभासस्य समागमन् ॥६८॥

Page 408Permalink

" - wait, "इन महारथिया व मादक विद्याधरों ने एक साथ पाँच-पाँच तीखे बाण प्रभास को" -> wait, "मादक" or "चारों"? "चारों" (four) makes perfect sense because there are four of them! Let's look at the letters: "चारों" - yes, "चारों" is written as "चारों" but the print is very faded/distorted. Let's look at "चारों": "चा" is "चा", "रों" is "रों". Yes, "इन महारथिया व चारों विद्याधरों ने एक साथ पाँच-पाँच तीखे बाण प्रभास को" -> wait, "महारथिया व चारों विद्याधरों ने" or "महारथिया व चारों विद्याधर राजाओं ने"? Let's look at the text: "इन महारथिया व चारों विद्याधर राजाओं ने एक साथ पाँच-पाँच तीखे बाण प्रभास को" -> wait, "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने"? Let's look at the letters: "विद्याधर राजाओं ने" -> "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने"? It looks like "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने" - wait, "विद्याधर राजाओं ने" is written as "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने"? Let's look at the letters: "विद्याधर राजाओं ने" -> "विद्याधर राजाओं ने"

१७४ कथासरित्सागरे

Page 409Permalink

१७४ कथासरित्सागरे एकः कुवलयश्यामः क्षत्रे विश्वावसोर्बुधात्। जातो भद्रङ्करो नाम द्वितीयश्च नियन्त्रकः ॥६९॥ उत्पन्नो जम्भकक्षेत्रे भौमादग्निनिभप्रभः। तृतीयः कालकोपाख्यः क्षेत्रे दामोदरस्य च ॥७०॥ जातः शनैश्चरात्कृष्णः कृष्णः कपिलमूर्धजः। वातश्शोणोडुपतेः क्षेत्रे महेन्द्रसचिवाद्¹ ग्रहात् ॥७१॥ नाम्ना विक्रमशक्तिश्च चतुर्थः कनकद्युतिः। त्रयोऽतिरथयूथाधिपतीनामेषु यूथपाः ॥७२॥ चतुर्थस्तु महावीरस्तदभ्यधिकविक्रमः। ते च प्रभासं दिव्यास्त्रैर्योधयामासुरुद्यताः ॥७३॥ तानि नारायणास्त्रेण प्रभासोऽस्त्राण्यवारयत्। तेषां च ह्येकैकस्याष्टङ्खरखोऽच्छिनद्धनुः ॥७४॥ ततस्तत्प्रहितान्प्रासागवादीन्प्रतिहृत्य सः। हृताश्वसारथीन्सत्त्वस्थिरपानकरोच्च तान् ॥७५॥ तद्दृष्ट्वा विससर्जान्याञ्छ्रुतशर्मा द्रुतं दश। रथयूथपयूथाधिपतीन्विद्याधराधिपान् ॥७६॥ दमास्यं नियमास्यं च स्वरूपसदृशाकृती। केतुमालेन्द्ररक्षत्रे जातौ द्वावश्विनोः सुतौ ॥७७॥ चित्रं संक्रमं चैव पराक्रममथाक्रमम्। संमर्दनं मर्दनं च प्रमर्दनविमर्दनौ ॥७८॥ क्षेत्रजान्मकरन्दस्याप्यष्टौ वसुसुतान्समान्। तेष्वागतेषु चाद्यास्तेऽप्यारोहन्नपरान् रथान् ॥७९॥ तैश्चतुर्दशभिः क्रूरैर्मिशितैः शरवर्षिभिः। निष्कम्प एव युयुधे प्रभासश्चित्रमेककः ॥८०॥ क्षतं सूर्यप्रभावेणाप्यूहाग्रात् त्यक्तसङ्गरौ। स कुम्भीरकुमारश्च प्रहस्तश्च धृतायुधौ ॥८१॥ उत्पत्य व्योममार्गेण धवलश्यामलाकृती। तस्योपजग्मतुः पार्श्वं रामकृष्णविवापरौ ॥८२॥ १ बृहस्पतेरित्यर्थः ।

अष्टम लम्बक १७७

Page 410Permalink

अष्टम लम्बक १७७ उनमें से एक विश्वावसु की पत्नी में उत्पन्न नक्षिन्न के समान श्याम वर्ण भयंकर था। दूसरा नियमक था जो जम्भक की पत्नी में भौम (मगल) से उत्पन्न रक्तवर्ण का था। तीसरा कालकाप नामक विद्याधर था जो दामोदर की पत्नी में दामोदर से उत्पन्न हुआ था। वह अत्यन्त काले रंग का और पीछे केशोंवाला था। चौथा चन्द्रमा की पत्नी में इन्द्र से उत्पन्न विक्रमशक्ति था। ये तीन अतिरथियों के दल के नेता थे। चौथा सबसे अधिक बलशाली महावीर नामक विद्याधर था। ये सब पावकों की भाँति उन्मत्त होकर दिव्यास्त्रों से प्रभास को लड़ाने लगे ॥६९-७२॥ प्रभास ने नारायणास्त्र से उनके अस्त्रों के जाल को दूर फेंककर एक-एक क धनुष को आठ- आठ बार शीघ्र ही काट डाला ॥७४॥ तब भी शस्त्रास्त्रों की मार करते हुए उन सबके साथी घोड़ों आदि को मारकर प्रभास ने उन्हें रथहीन कर दिया ॥७५॥ यह देखकर श्रुतधर्मा ने रथ और रथियों के नायक विद्याधरों को प्रभास से युद्ध करने के लिए भेजा ॥७६॥ उनके नाम इस प्रकार थे—केतुमालेश्वर के क्षेत्र में अश्विनीकुमार से उत्पन्न और नाम के समान ही आकृतिवाले दम नियम विक्रम संक्रम पराक्रम अक्रम संमर्दन मर्दन प्रमर्दन और विमर्दन। इनमें अन्तिम आठ मकरन्द के क्षेत्र मे आठ वसुओं द्वारा उत्पन्न हुए थे। उनके आने पर पहले चार भी जो रथहीन थे रथों पर बैठ गये ॥७७-७९॥ एक साथ बाण-वर्षा करते हुए उन चौदहों महारथियों के साथ अकेला प्रभास अविचल भाव से युद्ध करता रहा यह आश्चर्य है । ॥८ ॥ तब सूर्यप्रभ के आदेश से कुंजरकुमार और प्रहस्त शस्त्रों को लिये हुए व्यूह के अग्रभाग में कूद छोड़कर और आकाश-मार्ग से उड़कर राम और कृष्ण के समान प्रभास की सहायता के लिए जा पहुँचे ॥८१-८२॥ ४८

१७८ कथासरित्सागर

Page 411Permalink

१७८ कथासरित्सागर तौ पदाती रथस्थौ द्वौ दमं च नियमं च तम्। व्याकुलीचक्रतुश्छिन्नचापौ निहतसारथी ॥८३॥ भयादारुह्यतोर्व्योम तयोरारोहतः स्म तौ। स कुञ्जरकुमारश्च प्रहस्तश्च धृतायुधौ ॥८४॥ तद्दृष्ट्वा रमसात्सूर्यप्रभोऽत्र प्राहिणोत्तयोः। महाबुद्धयशस्वद्बुद्धी सारथित्वे स्वमन्त्रिणौ ॥८५॥ सोऽथ प्रहस्तो दृष्ट्वा तावदृश्यावपि मायया। सिद्धाञ्जनप्रयोगेण स कुञ्जरकुमारकः ॥८६॥ सद्यो विव्याध बाणौघैः पलाय्य ययतुर्यथा। दमश्च नियमश्चोभौ तौ विद्याधरपुत्रकौ ॥८७॥ प्रभासो युध्यमानश्च शेषद्वाविंशभिः सह। तेषां चकर्त कोदण्डानसकृत्कृन्सितानपि ॥८८॥ प्रहस्तोऽन्मथयत् सर्वेषामवधीत्सारथीन्सगम्। स कुञ्जरकुमारोऽपि जघानेषां तुरङ्गमान् ॥८९॥ ततस्तत्रारथाः सर्वे द्वादशापि समेत्य ते। हन्यमानास्त्रिभिर्वीरैः पलाय्य समराद्ययुः ॥९०॥ ततोऽन्यौ श्रुतशर्मा द्वौ रथातिरथयूथपौ। विद्याधरौ प्रेषितवान्क्रुद्धश्चोद्यत्रपाकुलः ॥९१॥ एकं चन्द्रकुशाग्रीन्द्रपतेः क्षेत्रे निशाकरात्। उत्पन्नं चन्द्रगुप्ताख्यं कान्तं चन्द्रमिवापरम् ॥९२॥ धुरन्धराचलाधीशक्षेत्रे जातं महाधुविम्। मगरङ्गमनामानं द्वितीयं सचिवं स्वकम् ॥९३॥ तावपि क्षिप्तबाणौघौ क्षणेन विरथीकृतौ। तैः प्रभासादिभिस्त्यक्त्वा युद्धं नष्टौ बभूवतुः ॥९४॥ ततो नवरसु मनुजेष्वसुरेषु च स स्वयम्। प्रागाच्छतुर्भिः सहितः श्रुतशर्मा महारथैः ॥९५॥ महौधारोहणोत्पातवज्रदंष्ट्रसंजकः क्रमात्। स्पष्टांगस्य चार्यम्वः पूर्णश्चाप्यारमसम्भवैः ॥९६॥ चतुर्णां चित्रपादादिविद्याधरमहीभुजाम्। मलयाद्यद्रिनाथानां क्षेत्रजः प्राग्यविक्रमः ॥९७॥

अष्टम लम्बक ३७९

Page 412Permalink

अष्टम लम्बक ३७९ दोनों पैदल वीरों ने रथ में बैठे हुए दम और नियम के सारथी को मारकर और धनुष को काटकर दोनों को व्याकुल कर दिया ॥८३॥ दम और नियम दोनों भय से आकाश में उड़ने लगे। यह देखकर प्रहस्त और कुंजरकुमार भी अस्त्रों को लिये हुए आकाश में उड़े। सूर्यप्रभ ने भी तुरन्त महाबुद्धि और अचलबुद्धि नाम के दो महारथियों को सारथी बनाकर उनके लिए दो रथ भेजे ॥८४-८५॥ प्रहस्त और कुंजरकुमार ने माया से अदृश्य हुए दम और नियम को सिद्धांजन लगाकर देखा और उन्हें बाणों से बींध डाला। यह देखकर वे दोनों विद्याधर भाग गये। उधर, प्रभास उन बारह महावीरों से लड़ रहा था। उसने बार-बार उनके धनुष काट डाले। उधर से प्रहस्त ने आते ही उन बारहों के सारथियों को और कुंजरकुमार ने उनके घोड़ों को मार डाला ॥८६-८९॥ तब रथहीन वे बारहों अतिरथियों के नेता उन तीन वीरों की मार से व्याकुल होकर और मैदान छोड़कर भाग खड़े हुए ॥९०॥ तब क्रुद्ध क्रोध और लज्जा से व्याकुल श्रुतशर्मा ने दो अन्य अतिरथियों के नेताओं को युद्ध के लिए भेजा ॥९१॥ उनमें एक चन्द्रकूट गिरि के स्वामी के क्षेत्र में चन्द्रमा से उत्पन्न और चन्द्रमा के ही समान सुन्दर चन्द्रगुप्त नाम का विद्याधर था। और दूसरा सुरंवराध्वज के क्षेत्र में उत्पन्न अत्यन्त तेजस्वी अपांगम नाम का विद्याधर था। वे दोनों श्रुतशर्मा के सचिव थे ॥९२-९३॥ वे भी बाणों की वर्षा करके प्रभास आदि से रथहीन किये गये रणभूमि को छोड़कर भाग गये ॥९४॥ तदनन्तर मनुष्यों और असुरों के विजय-गर्जना करने पर श्रुतशर्मा स्वयं चार महारथियों के साथ युद्धभूमि में सामने आया ॥९५॥ वे चारों महारथी त्वष्टा भग अर्यमा और पूषा देवताओं के अंश से उत्पन्न महीप आरोहण उत्पात और वैश्रवत् नाम के थे ॥९६॥ वे चारों मलय आदि पर्वतों के राजा चित्रपाद आदि के क्षेत्र में उत्पन्न हुए थे और प्रसिद्ध पराक्रमी थे ॥९७॥

१८० कथासरित्सागर

Page 413Permalink

१८० कथासरित्सागर ततस्तेनात्यमर्षार्तेनात्मना पञ्चमेन ते। अयुध्यन्त प्रभासाद्यास्त्रयोऽत्र श्रुतशर्मणा ॥९८॥ तदा तैर्मुक्तमन्योन्यं बाणजालं बभौ दिवि। रणलक्ष्म्या तपत्यर्के वितानकमिवताततम् ॥९९॥ ततो विद्याधरास्तेऽपि पुनस्तमाययुर्मृधे। विरथीभूय ये नष्टा बभूवुः समरात्तदा ॥१००॥ अथ तान् श्रुतशर्मादीन्मिलितानाहवे बहून्। दृष्ट्वा सूर्यप्रभोज्यान् स्वान्प्रभासाद्यमुपौजषे ॥१०१॥ महारथान्प्रहितवान्प्रभासप्रमुखान्त्सखीन् वीरसेनशतानीकमुख्यान् राजसुतांस्तथा ॥१०२॥ व्योम्नात्र तेषां यातानां स च सूर्यप्रभो रथात्। भूतासनविमानेन प्रजिघाय श्रुतवर्त्मना ॥१०३॥ ततः सर्वेषु तेष्वत्र रथाऽऽरूढेषु धन्विषु। विद्याधरेन्द्राः क्षेपा अप्याजग्मुः श्रुतशर्मणः ॥१०४॥ तेषां विद्याधरेन्द्राणां तैः प्रभासादिभिः सह। सम्प्रहारः प्रवृत्तोऽभून्महासैन्यक्षयावहः ॥१०५॥ तत्र च द्वन्द्वसङ्ग्रामेष्वन्योन्यं सैन्ययोर्द्वयोः। हता महारथास्ते ते मानुषासुरखेचराः ॥१०६॥ वीरसेनेन निहतः सानुगो धूम्रलोचनः। वीरसेनोऽपि विरथीभूतः सन्हरिशर्मणा ॥१०७॥ हतो विद्याधरो वीरो हिरण्याक्षोऽभिमन्युना। अभिमन्युः सुनेत्रेण हृतो हरिवटस्तथा ॥१०८॥ सुनेत्रश्च प्रभासेन शिरश्छित्त्वा निपातितः। ज्वालामाली महायूपश्चाप्यन्योन्येन हतावुभौ ॥१०९॥ कुम्भीरको नीरसकः प्राहरन्बन्धनैरपि। सर्वैश्च भुजयोश्छेदात्सुशर्मा चोपविक्षिप्तम् ॥११०॥ अथ शत्रुगटव्याघ्रभटसिंहभटा अपि। हताः प्रवहणेनैते विद्याधरमहीभृता ॥१११॥ स सुरोहविरोहाभ्यां द्वाभ्यां प्रवहणो हतः। श्मशानवासिना द्वौ च हतो सिंहबलेन तौ ॥११२॥

अष्टम लम्बक १८१

Page 414Permalink

अष्टम लम्बक १८१ तदनन्तर, वे प्रभास आदि तीनों वीर, क्रोध से अन्धे और चार साथियों के साथ आये हुए श्रुतशर्मा से भिड़ गये ॥१८॥ उन वीरों द्वारा छोड़े गये बाण आकाश में इस प्रकार छा गये मानों सूर्य के ताप से रण-लक्ष्मी की रक्षा करने के लिए आकाश में चँदोवा तान दिया गया हो ॥१९॥ तदनन्तर, वे विद्याधर भी आकर जुट गये जो पहले रथहीन होने के कारण समर छोड़कर भाग गये थे ॥२०॥ तब सूर्यप्रभ ने श्रुतशर्मा आदि अनेक महारथी योद्धाओं को एक साथ सम्मिलित होकर युद्ध करते देखकर प्रभास आदि की सहायता के लिए अन्यान्य प्रज्ञाढ्य आदि महारथी मित्रों को तथा वीरसेन शतानीक आदि राजपूतों को सहायतार्थ भेजा ॥१११-११२॥ आकाश-मार्ग से उनके जाने पर सूर्यप्रभ ने उनके रथों को भूतासन विमान द्वारा भेज दिया ॥११३॥ उन सभी धनुर्धारी महारथियों के अपने-अपने रथों में बैठ जाने पर, श्रुतशर्मा के साथी अन्य विद्याधर भी आकर एकत्र हो गये ॥११४॥ तब उन विद्याधरों के साथ प्रभास आदि का विनाशकारी युद्ध प्रारंभ हुआ ॥११५॥ उस द्वन्द्व-युद्ध में दोनों सेनाओं के वे प्रसिद्ध महारथी मनुष्य विद्याधर और असुर काम आये ॥११६॥ राजा वीरसेन ने सेना के साथ शुभ्रलोचन विद्याधर को मार डाला और वीरसेन भी रथहीन होकर हरिशर्मा से मारा गया ॥११७॥ अभिमन्यु ने विद्याधर-वीर हिरण्याक्ष का वध कर डाला और अभिमन्यु को सुनेत्र ने मार दिया। प्रभास ने सुनेत्र और हरिशर्मा के शिर काटकर गिरा दिये। ज्वालामाली और ड्वापु दोनों आपस में ही कट मरे ॥११८-११९॥ कुम्भीरक और तीरदंष्ट्र दाँतों से प्रहार करते हुए और उस पराक्रमी सुशर्मा भुजाओं के कट जाने से मारे गये ॥१२०॥ व्याघ्रभट, शंभुभट और सिंहभट ये तीनों विद्याधरों के राजा प्रवहण द्वारा मारे गये और उस प्रवहण को सुरोह और विरोह ने मार डाला तथा श्मशानवासी सिंहबल से सुरोह और विरोह भी मारे गये॥१२१-१२२॥

१८२ कथासरित्सागर

Page 415Permalink

१८२ कथासरित्सागर स प्रेतवाहनः सिंहबलः कपिलकोऽपि च। चित्रापीडस्ततो विद्याधरन्द्रोऽथ जगज्ज्वरः ॥११३॥ ततः कान्तापतिः शूरः सुवर्णश्च महाबलः। द्वौ च कामपनक्रोधपती विद्याध्रेश्वरौ ॥११४॥ मरुदेवस्ततो राजा विचित्रापीड एव च। राजपुत्रधृढानीकेनैते दश निपातिताः ॥११५॥ एवं हतेषु वीरेषु दृष्ट्वा विद्याधरक्षयम्। श्रुतशर्मा दृढानीकमभ्यधावत्स्वयं क्रुधा ॥११६॥ ततस्तयोरा दिनन्तं सैन्यक्षयकरं महत्। आश्चर्यमपि देवानां तावद्युद्धमभूद्द्वयोः ॥११७॥ शतानि यावदुत्थाय कबन्धानां समन्ततः। भूतानां चक्रुरारभ्य सन्ध्यान्नृत्तोत्सवागमे ॥११८॥ अह्नां क्षयेऽथ बहुसैन्यविनाशविन्ना विद्याधरा निहतबाधवतुंसिताश्च। मर्त्यासुराः प्रसभसम्भ्रममाशु जग्मुः संभूय युद्धमुभये स्वनिवेशनानि ॥११९॥ तत्कालमत्र च सुमेरुनिवेदितौ द्वौ विद्याधराधिपती रययूथपानाम्। अभ्येत्य तं परिहृतश्रुतशर्मपक्षौ सूर्यप्रभं जगदतुर्विहितप्रणामौ ॥१२०॥ आवां महायानसुमायसञ्ज्ञावुभावयं सिंहबलस्तृतीयः। महाश्मशानाधिपतित्वसिद्धा विद्याधरेन्द्रैरपरैरधृष्याः ॥१२१॥ तेषां श्मशानान्तरसुस्थितानामस्माकमागान्निकटं कदाचित्। सदा प्रसन्ना करभाननाख्या सद्योगिनी दिव्यमहाप्रभावा ॥१२२॥ कुत्र स्थिता स्थ भव किं च तत्र दृष्टं भवत्या भगवत्यपूर्वम्। सास्माभिरित्थं प्रणिपत्य पृष्टा वृत्तान्तमेवं वदति स्म देव ॥१२३॥ करभाननायोगिनीकथा द्रष्टुं प्रभुं स्वं सह योगिनीभिर्देवं महाकालमहं गताऽसम्। व्यजिज्ञपत्तत्र च मत्समक्षमागत्य वेतालपतिस्तमेकः ॥१२४॥ अस्मन्महासैन्यपतेस्तनूजां विद्याधरैर्निहतस्य देव। पश्याग्निकास्यस्य हरत्यकाण्डे तेजःप्रभो नाम महार्घरूपाम् ॥१२५॥

अष्टम लम्बक १८४

Page 416Permalink

अष्टम लम्बक १८४ राजपूत-वीर शतानीक ने दस विद्याधरों को मार दिया उनके नाम इस प्रकार हैं—मेघ- बाहन सिंहबल कपिकेश चित्रापीड जगज्ज्वर, शूर, कान्तापति महाबल सुवर्मा कामभग एवं क्रोधपति। इनके अतिरिक्त बलदेव और राजा विचित्रापीड ये दो विद्याधर—राजा थे॥११५-११६॥ इस प्रकार, वीरों के मारे जाने पर और विद्याधरों की सेना का क्षय देखकर श्रुतशर्मा क्रोध करके शतानीक पर स्वयं दौड़ पड़ा ॥११६॥ तदनन्तर, दोनों दलों में सायंकाल तक प्रलयंकारी भीषण संग्राम हुआ जिसे देखकर देवता भी चकित रह गये ॥११७॥ सन्ध्या होने पर सैकड़ों कबन्ध (धड़) भूत,प्रेतों से आविष्ट होकर सन्ध्याकालीन नृत्योत्सव के लिए उठ खड़े हुए ॥११८॥ तदनन्तर, रात्रि के प्रारम्भ होने पर बहुत अधिक सेना के विनाश से व्याकुल और मारे गये बन्धु-बान्धवों के कारण दुःखित विद्याधर तथा हठात् जय प्राप्त किये हुए मनुष्य और असुर युद्ध बन्द करके अपने-अपने शिविरों में गये ॥११९॥ उसी समय सुमेरु द्वारा सूचित किये गये विद्याधर महारथियों के दो नेता श्रुतशर्मा का पक्ष छोड़कर सूर्यप्रभ के समीप आकर उसे प्रणाम करके बोले—॥१२०॥ “महामाय और सुमाय नाम के हम दोनों वीर तीसरा सिंहबल जो (युद्ध में मारा गया) महाश्मशान के अधिपतिस्व से सिद्ध हैं। अतः दूसरे विद्याधर राजा हमें पराजित नहीं कर सकते ॥१२१॥ किसी समय यमराज के मध्य बैठे हुए हम तीनों के पास सदा प्रसन्न रहनेवाली और दिव्य प्रभावशालिनी धरमानना नाम की योगिनी आई ॥१२२॥ प्रणाम के साथ 'तुम कहाँ रहती हो ? वहाँ का क्या समाचार है ? और, तुमने कौन-सी अपूर्व बात देखी ?' इस प्रकार, हम लोगों से पूछी गई वह योगिनी कहने लगी-॥१२३॥ धरमानना योगिनी के पराक्रम की कथा मैं अपनी साबित योगिनियों के साथ अपने स्वामी महाकाल का दर्शन करने के लिए गई थी वहाँ पर मेरे सामने ही एक बेतालपति महाकाल से बोला—॥१२४॥ महाराज विद्याधर-राजाओं द्वारा नियुक्त बानिक नामक हमारे महासेनापति की अपूर्व रूपशालिनी कन्या को तेजःप्रभ सहसा हरण करके ले जा रहा है ॥१२५॥

१८४ कथासरित्सागर

Page 417Permalink

१८४ कथासरित्सागर सिद्धैश्च विद्याधरचक्रवर्तिपत्नी भवित्री गदिता प्रभो सा। तन्मोचयेनां कुरु न प्रमादं यावन्न दूरं ह्रियते हठेन ॥१२६॥ इत्यार्त्तवेतालवचो निशम्य प्रयात तां मोचयतेति सोऽस्मान्। देवः समादिशदथाम्बरेण गत्वैव सास्माभिरवापि कन्या ॥१२७॥ सचक्रवर्त्तिश्रुतशर्महेतोरेनां हरामीति च तं वदन्तम्। संस्तम्भ्य तेजःप्रभवाद्रथस्था सास्माभिरानीय विमोचितीर्णा ॥१२८॥ तेनापिता च स्वजनाय कन्या दृष्टं मया काममपूर्वमेतत्। ततोऽत्र काश्चिद्दिवसानुषित्वा प्रणम्य यवं तमिहागतास्मि ॥१२९॥ इत्युक्तवाक्या खरभानना सा योगिन्यथास्माभिरपृच्छ्यतैतम्। को ब्रूहि विद्याधरचक्रवर्ती भविष्यति त्वं खलु वेत्सि सर्वम् ॥१३०॥ सूर्यप्रभो हन्त भविष्यतीति प्रोक्ते तया सिंहबलोऽब्रवीत्ती। असत्यमेतद्भगनु बद्धकक्ष्या देवा हि सेन्द्राः श्रुतशर्मपक्षे ॥१३१॥ ध्रुवन्तदार्या भवति स्म सा नो न प्रत्ययच्चेच्छृणुत ब्रवीमि। यथा भविष्यत्यचिरेण युद्धं सूर्यप्रभस्य श्रुतशर्मणश्च ॥१३२॥ हनिष्यते सिंहबलो यदाथ युष्मत्समक्षं युधि मानुषेण। युवामभिज्ञानमिदं विलोक्य विश्वास्त्यथः सत्यमिदं वचो मे ॥१३३॥ एतावदुक्त्वा किल योगिनी सा ययौ च यातानि च तान्यहानि। प्रत्यक्षमध्येह च दृष्टमेतन्मर्त्येन यत्सिंहबलो हतोऽसौ ॥१३४॥ तत्प्रत्ययान्निश्चितमेव मत्वा त्वामेव सर्वद्युचराधिराजम्। [L21: आवामिमौ पादसरोजयुग्मं समाश्रितौ शासनवर्तिनौ ते ॥१३५॥ इत्युक्तवन्तौ स मयादियुक्तः सूर्यप्रभस्तावथ खेचरेन्द्रौ। श्रद्धाय सम्मानितवाग्यथाहं दृष्टो महायानसुमायको द्वौ ॥१३६॥ संश्रुत्या श्रुतशमणोऽत्र सुतरामुद्वेगभाजो व्यधा- दाश्वासं किल दूत्यया क्षतमगं सम्प्रेष्य विद्भावसुम्। धीरस्त्वं भव सर्वदेवसहितः प्रातं करिष्यामि ते साहाय्यं रणमूर्धनीति पृथिवूरसन्दथ तत्स्नेहतः ॥१३७॥ स च परबलभेनालोकनोत्पन्नतोषः समरशिरसि दृष्ट्यारातिपक्षाक्षयञ्च। पुनरपि निजरान्ताः प्रोन्नमन् सूर्यप्रभस्मा जिनि गभिदगमेतो यामरं स्वं विवेश ॥१३८॥ इति महाकविश्रीमत्सोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके पञ्चमस्तरङ्गः।

अष्टम लम्बक १८५

Page 418Permalink

अष्टम लम्बक १८५ सिद्धों का यह आदेश है कि वह कन्या भावी विद्याधर-चक्रवर्ती की पत्नी बनेगी इसलिए हे स्वामिन् आप उसे छुड़ायें ॥१२६॥ दुःखित बेताल के इस प्रकार दीन बचन सुनकर महाकाल स्वामी ने हम योगिनियों को आदेश दिया कि जाकर उसे छुड़ाओ। हम लोगों न आकाश से उड़कर उस कन्या को प्राप्त किया ॥१२७॥ उसे हरण करनेवालेतेज प्रभ ने कहा-'विद्याधर चक्रवर्ती श्रुतशर्मा के लिए मैं इसे ले जा रहा हूँ। हम लोगों ने आत्मशक्ति से उसका स्तम्भन करके उस कन्या को लाकर प्रभु (महाकाल) को अर्पित किया ॥१२८॥ किन्तु प्रभु न वह कन्या उसके बन्धुओं को दे दी यह मैंने बड़ा अपूर्व दृश्य देखा। तदनन्तर, कुछ दिन वहीं रहकर और भगवान् को प्रणाम कर यहाँ आई हूँ ॥१२९॥ इस प्रकार कहती हुई योगिनी से हम लोगों ने यह पूछा कि तुम सब कुछ जानती हो तो बताओ कि भविष्य में विद्याधर-चक्रवर्ती कौन होगा ? ॥१३० ॥ 'सूर्यप्रभ होगा' इस प्रकार योगिनी के उत्तर देने पर सिंहबल हम लोगों से कहने लगा-'यह मिथ्या है क्योंकि श्रुतशर्मा के पक्ष में इन्द्र आदि देवता कमर कसकर तैयार हैं। यह सुनकर भार्या योगिनी बोली-'तुम लोगों को विश्वास न हो तो सुनो मैं कहती हूँ-शीघ्र ही श्रुतशर्मा और सूर्यप्रभ का युद्ध होगा। उस समय यदि सिंहबल तुम लोगों के सामने मनुष्य से मारा जायगा तो तुम दोनों मेरे इस सूचना-चिह्न को देखकर मेरी बात को सत्य मानोगे' ॥१३१-१३३॥ ऐसा कहकर वह योगिनी चली गई और वे दिन भी बीत गये। आज हम लोगों ने प्रत्यक्ष देखा कि मनुष्य ने सिंहबल को मार दिया ॥१३४॥ इस विश्वास के कारण आपको ही आकाशचारियों (विद्याधरों) का चक्रवर्ती मानकर हम दोनों आपके चरणों में उपस्थित हुए हैं। और हम लोग अब आपके आज्ञाकारी हैं' ॥१३५॥ ऐसा कहते हुए विद्याधरों के राजा महायान और सुमाय का सूर्यप्रभ ने मय आदि की सम्मति लेकर समुचित सम्मान दिया ॥१३६॥ यह समाचार सुनकर अत्यन्त व्याकुल श्रुतशर्मा को आश्वासन देने के लिए इन्द्र ने विश्वा- वसु (गन्धर्व) को दूत के रूप में उसके पास भेजा और उसके द्वारा स्नेहपूर्वक उसने यह सन्देश भेजा-'तुम धैर्य रखो मैं प्रातःकाल सब देवताओं के साथ समर-भूमि में तुम्हारी सहायता करूँगा' ॥१३७॥ शत्रुपक्ष में आपसी फूट देखकर सन्तुष्ट और रणभूमि में शत्रुदल को पराजित किया हुआ सूर्यप्रभ उस रात को भी अपनी पत्नियों को छोड़ कर मन्त्रियों के साथ अपने शयन-गृह में चला गया ॥१३८॥ महाकवि श्रीसोमदेवभट्ट-विरचित कथामरित्सागर के सूर्यप्रभ लम्बक का पंचम तरंग समाप्त ४९

१८६ कथासरित्सागरे

Page 419Permalink

१८६ कथासरित्सागरे

षष्ठस्तरङ्गः सूर्यप्रभचरितम्

ततः स रात्रावस्त्रीकः शयनस्थो रणोन्मुखः। सूर्यप्रभः स्वसचिवं वीतभीतिमभाषत ॥१॥ निद्रा मे नास्ति तत्काञ्चित्सत्त्ववीराश्रितां सखे। कथामपूर्वामाख्याहि रात्रावस्यां विनोदिनीम् ॥२॥ एतत्सूर्यप्रभवचो वीतभीतिर्निशम्य स। यथाज्ञापयसीत्युक्त्वा कथां कथितवानिमाम् ॥३॥

गुणशर्मणो ब्राह्मणस्य कथा

अस्त्यलङ्कृतिरेतस्यां पृथ्व्यामुज्जयिनी पुरी। रत्नेरशेषैर्निचिता सुनिर्मलगुणोन्मिषैः ॥४॥ तस्यामभून्महासेनो नाम राजा गुणप्रियः। कलानां चैकनिलयः सूर्येन्दूभयरूपभृत् ॥५॥ तस्याशोकवती नाम राज्ञी प्राणसमाभवत्। यस्या रूपेण सदृशी नासीदन्या जगत्त्रये ॥६॥ तया देव्या समं तस्य राज्यं राज्ञोऽनुशासतः। गुणशर्माभिधानोऽभूद्विप्रो भृत्यस्तथा प्रियः ॥७॥ स च शूरोऽतिरूपश्च वेदविद्यान्तगो युवा। कलाशस्त्रास्त्रविद्विप्रः सिषेवे तं नृपं सदा ॥८॥ एकदाऽन्तःपुरे नृत्तकथाप्रस्तावतः स तम्। राजा राज्ञी च पार्श्वस्थं गुणशर्माणमूचतुः ॥९॥ सर्वज्ञस्त्वं न चेलाऽत्र तदस्माकं कुतूहलम्। नर्तितुं चेद्विजानासि तत्प्रसीदाथ दर्शय ॥१०॥ एतच्छ्रुत्वा स्मितमुखो गुणशर्मा जगाद तौ। जानामि किं तु तद्युक्तमस्ति नृत्तं न संसदि ॥११॥ हासनं मूढनृत्तं तद्यावद्यं शास्त्रगर्हितम्। तत्रापि राज्ञः पुरतो राज्ञ्याश्च धिगहो त्रपा ॥१२॥ इत्युक्तवन्तं तं राजा गुणशर्माणमत्र सः। प्रत्युवाच तया राज्ञ्या प्रद्यमाणः श्रुतहसात् ॥१३॥

द्वादश लम्बक १८७

Page 420Permalink

द्वादश लम्बक १८७ षष्ठ तरंग सूर्यप्रभ-चरित तदनन्तर, रात्रि में पत्नियों के बिना सोया हुआ और युद्ध के लिए उत्साहित सूर्यप्रभ शय्या पर लेटे-लेटे अपने मन्त्री वीतभीति से बोला—'मित्र मुझे नींद नहीं आ रही है, इसलिए सात्त्विक वीरता से भरी कोई कहानी सुनाओ ॥१-२॥ उस वीतभीति ने सूर्यप्रभ की बात सुनकर 'जो आज्ञा' कहकर यह कहानी आरम्भ की ॥३॥ गुणशर्मा ब्राह्मण की कथा उज्जयिनी नाम की एक नगरी इस पृथ्वी का श्रृंगारस्वरूप है। वह निर्मल गुणों¹ से गूँथी गई रत्नावली के समान है ॥४॥ उस नगरी में गुणियों का प्यारा महासेन नाम का एक राजा था। वह कलाओं का प्रधान आधार था और प्रताप में सूर्य तथा शील में चन्द्रमा के समान था ॥५॥ उस राजा की प्राणों के समान प्यारी अशोकवती नाम की रानी थी जिसके समान सुन्दरी स्त्री तीनों लोकों में नहीं थी ॥६॥ उस महारानी के साथ राज्य का शासन करते हुए उस राजा का गुणशर्मा नामक आदरणीय और प्यारा मित्र था ॥७॥ वह गुणशर्मा शूर, धीर और अति रूपवान् वेद-विद्याओं का पारगामी युवक और कलाओं तथा शस्त्र-विद्याओं का ज्ञाता था ॥८॥ एक बार, रनिवास में नृत्य-कला की चर्चा के प्रसंग में राजा और रानी ने पास में बैठे हुए गुणशर्मा से कहा—॥९॥ तुम सर्वज्ञ हो इसमें सन्देह नहीं किन्तु हम दोनों के मन में एक कौतुक उत्पन्न हो रहा है कि यदि तुम नाचना जानते हो तो कृपा करो और अपना नृत्य दिखलाओ ॥१०॥ यह सुनकर मुस्कुराते हुए गुणशर्मा ने राजा और रानी से कहा—'जानता हूँ किन्तु राज सभा में नाचना उचित नहीं। ऐसा नाच मूर्खों का होता है और वह हँसी का कारण होता है। शास्त्र से भी निन्दित है फिर, वह भी राजा और रानी के सामने। यह लज्जा का विषय है। धिक्कार है! रानी के कौतूहल से प्रेरित राजा इस प्रकार कहते हुए गुणशर्मा से फिर बोला ॥११-१३॥ १ गुण—डोरा या सूत।

Page 421Permalink

ततस्तं राज्यसाहाय्यसहं मत्वा द्विजोत्तमम्। संस्तुवन्बहु मेने स राजा सर्वातिशायिनम् ॥२९॥ सा स्वशोकवती राज्ञी तस्य रूपगुणांश्च तान्। दृष्ट्वा दृष्ट्वा द्विजस्याभूत्सद्यस्तद्गतमानसा ॥३०॥ एतं चेन्नाप्नुयां नाहं तर्हि मे जीवित फले। इति सञ्चिन्त्य युक्त्या सा राजानमिदमब्रवीत् ॥३१॥ आर्यपुत्र प्रसीदाज्ञां वहास्मै गुणशर्मणे। यथा मां शिक्षयत्येष वीणां वादयितुं प्रभो ॥३२॥ अस्यतदद्य दृष्ट्वा हि वीणावादननैपुणम्। उत्पन्नः कोऽप्ययं तत्र मम प्राणाधिको रसः ॥३३॥ तच्छ्रुत्वा गुणशर्माणं स राजा निजगाद तम्। वल्लकीवादनं देवीमिमां शिक्षय सर्वथा ॥३४॥ यथादिशसि कुर्मोऽत्र प्रारम्भं सुशुभेऽहनि। इत्युक्त्वामन्त्र्य स नृपं गुणशर्मा गृहं ययौ ॥३५॥ वीणारम्भावहारं तु चक्रे स दिवसान्बहून्। दृष्टिमन्यावृतां राज्ञ्याः प्रेक्ष्यापनयसङ्कटः ॥३६॥ एकस्मिंश्च दिने राज्ञो भुञ्जानस्यान्तिके स्थितः। व्यञ्जनं ददतं सूदमेकं मा भक्ष्यवारयत् ॥३७॥ किमेतदिति पृष्टश्च राज्ञा प्राज्ञो जगाद सः। सविषं व्यञ्जनमिदं मया ज्ञातं च लक्षणैः ॥३८॥ सूदेन मम दृष्टं हि व्यञ्जनं दत्ततामुना। मुहुर् भयसकम्पेन शङ्काचकितदृष्टिना ॥३९॥ दृश्यते चाधुनैवैतत्स्वैर्महिषीपतामिदम्। भोजनव्यञ्जनं यस्य निर्हरिष्याम्यहं विषम् ॥४०॥ इत्युक्ते तेन राजा स सूपकारं तमब्रवीत्। व्यञ्जनं भोजयामास भुक्त्वा तच्च मुमूर्च्छ सः ॥४१॥ मन्त्रापास्तविषस्तन तत्र च गुणशर्मणा। राज्ञा पृष्टो यथान्यायमब्रवीत्तं स सूपकृत् ॥४२॥ देवाहं गौडपतिना गता मित्रप्रकाशिना। विषं प्रदातुं प्रहितो युष्माकमिह वैरिणा ॥४३॥

अष्टम लम्बक १६१

Page 422Permalink

अष्टम लम्बक १६१ तब राजा ने उस गुणी कलाकार को राज्य की सहायता के योग्य समझकर उसकी प्रशंसा करते हुए उसे सबसे अधिक मान दिया ॥२९॥ उधर रानी अशोकवती भी उस ब्राह्मण के यौवन सौन्दर्य और उन-उन कलात्मक गुणों को देखकर सर्वस्विला उस पर आसक्त हो गई ॥३० ॥ और सोचने लगी कि यदि मैं इसे न पा सकी तो मेरा जीवन ही निष्फल है। इस पर मेरा अनिर्वचनीय और प्राणों से भी अधिक प्रेम हो गया है। ऐसा सोचकर उसने युक्ति से राजा को यह कहा—'प्रियतम आज इस गुणशर्मा की वीणा-वादन में निपुणता देखकर मुझे उसमें प्राणों से भी अधिक रस (आनन्द) प्राप्त हुआ' ॥३१—३३॥ यह सुनकर राजा ने गुणशर्मा से कहा कि तुम रानी को वीणा-वादन भली भाँति सिखा दो ॥३४॥ आपकी जैसी आज्ञा किन्तु किसी शुभ दिन उसका प्रारम्भ करूँगा'—गुणशर्मा राजा को इस प्रकार उत्तर देकर अपने घर चला गया ॥३५॥ और, रानी की दृष्टि भेद भरी जानकर गुणशर्मा ने वीणा सिखाने का प्रारम्भ टाल दिया ॥३६॥ एक बार, गुणशर्मा भोजन करते हुए राजा के समीप बैठा था। उस समय राजा के आगे व्यंजन परोसते हुए रसोइये को उसने 'मत दो मत दो'—ऐसा कहकर परोसने से रोक दिया ॥३७॥ 'यह क्या बात है'—राजा के इस प्रकार पूछने पर वह बुद्धिमान् गुणशर्मा कहने लगा कि 'यह व्यंजन विषाक्त है यह मैंने रसोइये के लक्षणों से जाना; क्योंकि इसने व्यंजन देते समय भय से काँपते हुए तथा शंका से चंचल दृष्टि से मेरा मुँह देखा ॥३८—३९॥ और, अभी देखा जाता है। यह व्यंजन किसी को खिलाया जाय। मैं उसका विष दूर कर दूँगा' ॥४० ॥ गुणशर्मा के ऐसा कहने पर राजा ने वही व्यंजन उसी रसोइये को खिलाया और वह उसे खाकर तुरन्त मूर्च्छित हो गया। गुणशर्मा के मन्त्र प्रयोग द्वारा विष दूर हो जाने पर स्वस्थ रसोइये ने राजा के पूछने पर सच्ची बात कही—॥४१ ४२॥ 'राजन् तुम्हारे शत्रु गौडदेशाधिपति विक्रमशक्ति ने मुझे तुम्हें विष खिलाकर मार डालने के लिए भेजा था ॥४३॥

१८८ कथासरित्सागर

Page 423Permalink

१८८ कथासरित्सागर नेदं रक्षाविनुतं तद्धस्त्यायुस्सत्रपावहम् । मित्रगोष्ठी रङ्ग्येषा स्ववैदग्ध्यप्रदर्शिनी ॥१४॥ न चाहं भवतो राजा त्वं मे मित्रं निमन्त्रणम् । तन्नाद्य भोक्ष्ये भावत्कमबुद्ध्वा नृत्तकौतुकम् ॥१५॥ इति बद्धग्रहे राज्ञि स विप्रोऽङ्गीचकार तत् । कथं हि रुद्ध्यते भृत्यैर्गेहिकस्य प्रभोर्वचः ॥१६॥ ततः स गुणशर्मात्र ननर्त्ताङ्गैर्यथा तथा। राजा राज्ञी च चित्तेन तौ द्वौ ननृततुर्यथा ॥१७॥ तदन्ते च ददौ राजा वाद्यनायास्य वल्लकीम् । तस्यां च सारणामथ दददेवात्रवीन्नृपम् ॥१८॥ देवाप्रशस्ता वीजेयं तदन्या दीयतां मम । अस्यास्तन्त्र्यां यदेतस्यां शववालो विधेऽन्तरे ॥१९॥ नाहं ह्येतद्विजानामि तन्त्रीभागुरलक्षणे । इत्युक्त्वा गुणशर्म्माङ्गातां विपञ्चीं मुमोच सः ॥२०॥ ततः स छिन्त्वा तन्त्रीं तां यावद्बुद्ध्वेक्ष्य भूपतिः । वीक्षते निरगात्तावदन्तस्तत्पृशमंतः शुनः ॥२१॥ ततः सर्व्वज्ञतां तस्य प्रशंसन् सोऽतिविस्मितः । वीणामानाययामास महासेनन्नृपोज्झराम् ॥२२॥ तां स वादितवान्गायन्गुणशर्म्मा त्रिमागंराम् । गङ्गामिवौघसुभगां कर्णपावननिःस्वनाम् ॥२३॥ ततद्विस्मीयमाणाय राज्ञे तस्मै सजानये । दर्शयामास शस्त्रास्त्रविद्या अपि स सत्क्रमात् ॥२४॥ अथावोचत्स राजा तं नियुद्धं यदि वेत्सि तत् । एकं मे बन्धकरणं शून्यहस्तः प्रदर्शय ॥२५॥ गृहाण देव शस्त्राणि मयि प्रहर च क्रमात् । यावत्ते दर्शयामीति स विप्रः प्रत्युवाच तम् ॥२६॥ ततः स राजा खङ्गादि यद्यदायुधमग्रहीत् । तत्तत्प्रहरतस्तस्य गुणशर्माविहेलया ॥२७॥ तेनैव बन्धकरणेनापहृत्यापहृत्य सः । अयच्छद्राज्ञो हस्तं च गात्रं चाप्यक्षतो मुहुः ॥२८॥

अष्टम लम्बक ३८९

Page 424Permalink

अष्टम लम्बक ३८९ यह रंगमंच का नाचना नहीं है कि पुरुष के लिए लज्जा का विषय हो। यह तो एक गुप्त मित्र-मंडली है, इसमें केवल अपनी विद्वत्ता का प्रदर्शन मात्र करना है।।१४।। मैं तुम्हारा राजा नहीं हूँ मित्र हूँ। आज मैं तुम्हारा नृत्य देखे बिना भोजन ग्रहण न करूँगा।।१५।। राजा के इस प्रकार आग्रह करने पर गुणशर्मा ने नाचना स्वीकार किया। हठी राजा की आज्ञा का उल्लंघन उसके अनुजीवी कैसे कर सकते हैं।।१६।। तदनन्तर, उस युवा गुणशर्मा ने इतना सुन्दर आंगिक नृत्य किया कि उसे देखकर राजा और रानी दोनों का चित्त नाचने लगा ।।१७।। नृत्य कर लेने के पश्चात् राजा ने उसे बजाने के लिए वीणा दी। उस पर झंकार देते ही उसने कहा-महाराज दूसरी वीणा दीजिए, यह वीणा अच्छी नहीं है। इस वीणा के भीतर कहीं कुत्ते का बाल है।।१८-१९।। तार के झंनकार से ही मैंने यह जान लिया है। इतना कहकर गुणशर्मा ने गोद से वीणा उतार दी ।।२० ।। जब राजा ने उस वीणा की खूंटी को उमेठकर देखा तब उसमें सचमुच कुत्ते का बाल उसे मिला ।।२१।। तब राजा महासेन ने अत्यन्त आश्चर्य से उसकी सर्वज्ञता की प्रशंसा करते हुए दूसरी वीणा मँगवाई ।।२२।। तब गुणशर्मा ने गंगा के प्रवाह के समान सुन्दर, तीन मागों से चलनेवाली और कानों को पवित्र करनेवाली उस वीणा को बजाकर राजा को चकित कर दिया ।।२३।। तब गुणशर्मा ने चकित होते हुए रानी के साथ राजा को क्रमशः शस्त्रास्त्र-विद्या भी दिखलाई ।।२४।। तब राजा ने कहा- 'यदि तू युद्ध-विद्या जानता है, तो बिना शस्त्र हाथ में लिये ही मुझ शस्त्रधारी को पराजित कर ।।२५।। तब गुणशर्मा ब्राह्मण ने कहा- महाराज आप शस्त्र लेकर मुझ पर प्रहार कीजिए। मैं आपको अपना कौशल दिखाता हूँ ।।२६।। तदनन्तर, राजा ने तलवार आदि शस्त्रों से उस पर प्रहार करना प्रारम्भ किया। राजा जिस-जिस शस्त्र का उस पर प्रहार करता था गुणशर्मा खेल के समान अपनी मुक्ति से उसे छीन लेता था ।।२७।। इस प्रकार, राजा के हाथ से शस्त्र छीनकर स्वयं अक्षत रहते हुए गुणशर्मा ने राजा के हाथी को और राजा को बाँध दिया ।।२८।।

१९० कथासरित्सागर

Page 425Permalink

१९० कथासरित्सागर ततस्तं राज्यसाहाय्यसहं मत्वा द्विजोत्तमम्। सस्तुवन्बहु मेने स राजा सर्वातिशायिनम्॥२९॥ सा त्वशोकवती राज्ञी तस्य रूपं गुणांश्च तान्। दृष्ट्वा श्रुत्वा द्विजस्याभूत्सद्यस्तद्गतमानसा॥३०॥ एवं चेन्नाप्नुयां नाहं तत्किं मे जीविते फलम्। इति सञ्चिन्त्य युक्त्या सा राजानमिदमब्रवीत्॥३१॥ आर्यपुत्र प्रसीदाज्ञां देह्यस्मै गुणधर्मणे। यथा मां शिक्षयत्येष वीणां वादयितुं प्रभो॥३२॥ अस्यैतदद्य दृष्ट्वा हि वीणावादननैपुणम्। उत्पन्नः कोऽप्ययं सद्य मम प्राणाधिको रसः॥३३॥ तच्छ्रुत्वा गुणशर्माणं स राजा निजगाद तम्। वत्सस्त्रीवादनं देषीमिमां शिक्षय सर्वथा॥३४॥ यथादिशसि कुर्मोऽत्र प्रारम्भं शुभेऽहनि। इत्युक्तवामन्त्र्य स नृपं गुणशर्मा गृहं ययौ॥३५॥ वीणारम्भावहारं तु चक्रे स दिवसान्बहून्। दृष्टिमप्यादृशीं राज्ञ्याः प्रेक्ष्यापममशङ्कितः॥३६॥ एकस्मिंश्च दिने राज्ञो भुञ्जानस्यान्तिके स्थितः। व्यञ्जनं ददतं सूदमेकं मा मेत्यवारयत्॥३७॥ किमेतदिति पृष्टश्च राज्ञा प्राज्ञो जगाद सः। सविषं व्यञ्जनमिदं मया ज्ञातं न संशयः॥३८॥ सूदेन मम दृष्टे हि व्यञ्जनं ददतामुना। मुहुः भयसकम्पेन दृष्टाशङ्कितदृष्टिना॥३९॥ दृश्यतां पातुमवैतत्कर्मणेज्जिहीमतामिदम्। भोजनव्यञ्जनं यस्य निर्हरिष्याम्यहं विषम्॥४०॥ इत्युक्तस्तं राजा स सूपकारं तमेव तत्। व्यञ्जनं भोजयामास भुक्त्वा तच्च मुमूर्च्छ सः॥४१॥ मन्त्रापास्तविषस्तत्र सतः स गुणशर्मणा। राजा पृष्टो यथातत्त्वमथं वक्ति स्म सूपकृत्॥४२॥ देवाहं गौडपतिना राज्ञा विक्रमशक्तिना। विषं प्रदातुं प्रहितो युष्माकमिह वैरिणा॥४३॥