BharatKosha
Back to the archive

कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८)

by महाकवि सोमदेव भट्ट

Source: कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1961 (origin)

DevanagariHindipublished1,079 pages

२७२ कथासरित्सागर

Page 301Permalink

२७२ कथासरित्सागर इति यावत्स नृपतिर्विचिकित्सन् विसम्भ्रमे । तावद्विवदमानौ द्वौ तत्र विप्रावुपैयतुः ॥१०३॥ तौ तं दृष्ट्वा नृपं तस्य पुरो न्यायार्थमूचतुः । एकोऽब्रवीत्प्रदत्ता मे गौरनेन सवत्सिना ॥१०४॥ तां मे प्रतिवदानस्य हस्ताद् गृह्णात्यसौ न किम् । अथापरोऽभ्यधाद्याहं कृतपूर्वप्रतिग्रहः ॥१०५॥ न धाषिता मे तत्कस्माद् ग्राहयत्येष मां बलात् । एतच्छ्रुत्वा नृपोऽवादीदाक्षेप्तायं न शुष्यसि ॥१०६॥ प्रतिगृह्य कथं दात्रे बलात् प्रतिददाति गाम् । इत्युक्तवन्तं तं भूपं शक्रो रम्भान्तरोऽब्रवीत् ॥१०७॥ राजन् जानासि चेदेवं न्याय्यं तज्जापकाद्विजात् । वरमभ्यर्थ्य सम्प्राप्तं कस्माद् गृह्णासि नामृत ॥१०८॥ ततो निरुत्तरो राजा जापकं तं जगाद सः । भगवन् स्वजपस्यार्थात् फलं वितर मे वरम् ॥१०९॥ बाढमेवं जपस्यार्थात् मदीयस्यास्तु ते फलम् । इति तस्मै ततो राज्ञे जापकः स वरं ददौ ॥११०॥ सर्वलोकगतिं लेभे तेन राजा स सोऽपि च । जापकः सनिवास्यानं देवानां लोकमाप्तवान् ॥१११॥ तत्र स्थित्वा बहून् कल्पान् पुनरागत्य भूतले । प्राप्य स्वतन्त्रतां योगात् सिद्धिं लेभे च शाश्वतीम् ॥११२॥ एवं स्वर्गाद्विबिमुखैः सिद्धेरेवाभ्यर्थते बुधैः । सा त्वयाप्ता स्वतन्त्रस्तद्राजन् स्वं वेश्माविश ॥११३॥ इत्युक्तः प्रसयोगेन मयेन मुमुदे परम् । सदारतनयामात्यो राजा चन्द्रप्रभोऽथ सः ॥११४॥ ततो द्वितीयं पाताल नीत्वा तेन मयेन सः । प्रावेश्यत गृहं दिव्यं पुत्रादिसहितो नृपः ॥११५॥ तत्रान्तर्ददृशुस्ते च सर्वं सुप्तमिव स्थितम् । महान्तमेकं पुरुषं पवित्रं शयनोत्तमे ॥११६॥ महौषधिघृताभ्यक्तं विकृताकृतिभीषणम् । विषण्णवदनाम्भोजदैत्यराजसुतामृतम् ॥११७॥

अष्टम लम्बक २७१

Page 302Permalink

अष्टम लम्बक २७१ इस प्रकार की शंका करता हुआ राजा जब विलम्ब कर रहा था तब दो ब्राह्मण परस्पर झगड़ते हुए वहाँ आ पहुँचे ॥१४॥ वे दोनों वहाँ राजा को उपस्थित देखकर न्याय कराने के लिए उनमें से एक बोला- राजन्, इसने दक्षिणा के साथ मुझे गौ दी है ॥१५॥ उसे लौटाते हुए मुझसे यह अपने हाथ से क्यों नहीं लेता ? तब दूसरा ब्राह्मण बोला-'मैंने पहले कभी दान नहीं लिया है और न मुझे यह आवश्यक है। अतः, मैं क्यों लूँ? यह सुनकर राजा ने कहा कि 'वापी शुद्ध नहीं है। वह स्वयं दान लेकर फिर दाता को हठपूर्वक गौ क्यों देता है ? राजा के ऐसा कहने पर बीच में ही इन्द्र ने कहा- हे राजन् जब इस प्रकार का न्याय तुम जानते हो तब इस जापक ब्राह्मण से वर की याचना करके मिलते हुए उसे क्यों नहीं लेते ॥१ ५८॥ तब राजा ने निरुत्तर होकर ब्राह्मण से कहा-'भगवन् अपने किये जप का आधा फल मुझे दे दो' ॥१ ९॥ 'ठीक है, मेरे जप का आधा फल तुम्हें मिले'-जापक ब्राह्मण ने राजा को इस प्रकार वर दे दिया ॥१११॥ इस फल के प्रभाव से उस राजा ने समस्त लोकों में गति (जाने की शक्ति) प्राप्त की और उस ब्राह्मण ने शिव नाम के देवलोक को प्राप्त किया ॥१२१॥ इस प्रकार, असंख कल्पों तक भिन्न-भिन्न लोकों में रहकर और पुनः पृथ्वी पर आकर स्वतन्त्रतापूर्वक योगाभ्यास से अक्षय सिद्धि प्राप्त की ॥१२२॥ इस प्रकार, विज्ञजन स्वर्ग आदि भोगों से विमुख रहकर केवल सिद्धि प्राप्ति का ही लक्ष्य रखते हैं। वह सिद्धि तुमने प्राप्त कर ली है, अब तुम स्वतन्त्र हो। अब अपने पूर्व शरीर में प्रवेश करो ॥१२३॥ योगदान करनेवाले मय द्वारा इस प्रकार कहा गया चन्द्रप्रभ अपनी रानियों पुत्र और मन्त्रियों सहित अत्यन्त प्रसन्न हुआ ॥१२४॥ तब मय दानव राजा चन्द्रप्रभ को सब परिवार के साथ दूसरे पाताल में ले गया और पुत्र पत्नी आदि के साथ उसे एक दिव्य गृह में प्रवेश कराया ॥१२५॥ उस गृह के भीतर उन सबने उत्तम शय्या पर सोये हुए के समान एक दिव्य पुरुष को देखा ॥१२६॥ वह बड़ी-बड़ी आपत्तियों और धूल में लिपटा हुआ-सा था और आकृति से विकृत हो जाने से डरावना-सा प्रतीत होता था। मुंह लटकाए दैववश सो कर/ता ग वह घिरा हुआ था ॥१२७॥ ३५

२७४ कथासरित्सागर

Page 303Permalink

२७४ कथासरित्सागर सोऽत्रामत्र स्वदेहस्ते पूर्वभार्यावृतः स्थितः । प्रविशैनमिति स्माह ततश्चन्द्रप्रभं मयः ॥११८॥ सोऽथ तनोपदिष्टं च योगमास्थाय भूपतिः । तस्मिन् पुरुषदेहेऽन्तस्त्यक्त्वैतत्स्ववपुरावशत् ॥११९॥ ततः स जृम्भिकां कृत्वा शनैरुन्मील्य लोचने । गतनिद्र इवोत्तस्थौ पुरुषः शयनीयतः ॥१२०॥ दिष्ट्या देव सुनीथोऽद्य प्रत्युज्जीवित एष नः । इति प्रमोदमुग्धावो दृष्ट्वासुरवधूकथा ॥१२१॥ सूर्यप्रभाद्याः सर्वे तु विषण्णाः सहसाऽभवन् । दृष्ट्वा निपतितं चन्द्रप्रभदेहमजीवितम् ॥१२२॥ चन्द्रप्रभसुनीथश्च सुखस्वापादिवोत्थितः । दृष्ट्वा मयं ववन्दे स पितरं पादयोः पतन् ॥१२३॥ स पितापि तमालिङ्ग्य पृष्टवान् सर्वसन्निधौ । कच्चित् स्मरसि पुत्र द्वे जन्मनी त्वं हि सम्प्रति ॥१२४॥ सोऽपि स्मरामीत्युक्त्वैव यच्चन्द्रप्रभजन्मनि । सुनीथजन्मनि च यत्तस्य वृत्तं तदुक्तवान् ॥१२५॥ नामग्राहं सदेवीकान् स च सूर्यप्रभादिकान् । एकैकमाश्वासितवान् पूर्वभार्याश्च दानवीः ॥१२६॥ चन्द्रप्रभत्वे जातं च देहं नैराश्यमुज्झितः । भवेन्मातृपयोगीति स्थापयामास रक्षितम् ॥१२७॥ ततोऽन्यनत्वम् भगता जातप्रत्ययनिर्वृताः । चन्द्रप्रभसुनीथं च दृष्ट्वा सूर्यप्रभादयः ॥१२८॥ मयासुरोऽथ सर्वांस्तान् हर्षात्नीत्वा पुरस्ततः । अन्यत् प्रवेशयामास हेमरत्नचितं पुरम् ॥१२९॥ प्रविष्टास्तत्र वैदूर्यवापीं ते ददृशुर्मुदाम् । सुधाग्सेन तस्याश्च तीरे सर्वेऽप्युपाविशन् ॥१३० ॥ पपुश्च तत्सुधापानममृताधिकमत्र ते । सुनीथभार्योपहृतैर्विचित्रैर्मणिभाजनैः ॥१३१॥ तेन पानेन ते सर्वे मतसुप्तोत्थितास्ततः । सम्पेदिरे दिव्यदेहा महाबलपराक्रमाः ॥१३२॥

अष्टम लम्बक २७५

Page 304Permalink

[Page Header] अष्टम लम्बक २७५

तब मय ने चन्द्रप्रभ से कहा-'यह वही तुम्हारा पहला शरीर है। इसमें प्रवेश करो' ॥११८॥ तदनन्तर, चन्द्रप्रभ ने मय की बताई हुई योग-युक्ति से अपने शरीर को त्याग कर उस शरीर में प्रवेश किया ॥११९॥ उसकी आत्मा के प्रवेश करने पर वह सोया हुआ शरीर जंभाई लेकर और धीरे-धीरे आँखें खोलकर नींद से जागे हुए के समान उठ खड़ा हुआ¹ ॥१२०॥ 'हमारे भाग्य से राजा मुनीथ पुनः जीवित हो उठे' इस प्रकार पुर-वासियां कोलाहल करने लगीं ॥१२१॥ इधर चन्द्रप्रभ के निर्जीव शरीर को गिरा हुआ देखकर सूर्यप्रभ आदि सभी सहसा खिन्न हो उठे ॥१२२॥ चन्द्रप्रभ (सुनीथ) ने मानों सोए हुए से उठकर पिता मय का सामने देखकर उसके चरणों में प्रणाम किया ॥१२३॥ मय ने भी प्रेम से उसका आलिंगन करके उससे पूछा 'बेटा ! क्या पिछले दो जन्मों का अब स्मरण करते हो ? ॥१२४॥ उसने कहा- स्मरण करता हूँ। इतना ही नहीं। उसने चन्द्रप्रभ जन्म में और मुनीथ जन्म में जो कुछ भी हुआ था सब सुना दिया ॥१२५॥ तदनन्तर, उसने पूर्व जन्म की रानियों एवं सूर्यप्रभ आदि के नाम लेकर तथा उसके भी पूर्व की दानवी पत्नियों के भी इसी प्रकार नाम ले-लेकर आश्वासन दिया ॥१२६॥ और, चन्द्रप्रभ के निर्जीव शरीर को ओषधियों और घी से लेपकर युक्तिपूर्वक सुरक्षित कर दिया कि सम्भव है कभी काम आवे ॥१२७॥ तब पूर्ण विख्यात होकर सूर्यप्रभ आदि ने प्रणाम करते हुए उनका अभिनन्दन किया ॥१२८॥ अत्यन्त हर्षित मयासुर उन सब को उस नगर से दूसरे शोभन नगर में ले गया ॥१२९॥ उसमें जाकर उन सब ने हीरे से बनी हुई एक स्वच्छ सुन्दर बावली देखी जो अमृत रस से भरी थी। सभी उसके किनारे बैठ गये ॥१३०॥ और वे सुनीथ की दानवी स्त्रियों द्वारा लाये गये मणियम पात्रा में अमृत रस का पान करने लगे ॥१३१॥ उस अमृत-पान मात्र से सभी लोग सोकर उठे हुए-से महान् बल और पराक्रम से युक्त दिव्य शरीरधारी हो गये ॥१३२॥


१ चीन देश में इस प्रकार के विचार बनने से ऐसा वहाँ की कथाओं में प्रतीत होता है। बौद्ध लोग ऐसे विचारों को यहाँ से गये हों ऐसा संभव है।—अनु.

२७६ कथासरित्सागर

Page 305Permalink

२७६ कथासरित्सागर पद्मप्रभसुनीथ च सतोऽवादीन् मयासुरः। पुत्रैहि यामः पश्य त्वं मातरं सुचिरादिति ॥१३३॥ सतस्तथेति चोद्युक्त सुनीथेऽग्रेसरे मये। ययौ चतुर्थं पाताल सह सूर्यप्रभादिभिः ॥१३४॥ तत्र चित्राणि पश्यन्तो नानाधातुमयानि च। पुराण्यथ पुरं प्रापुः सर्वे सर्वहिरण्मयम् ॥१३५॥ यत्र रत्नमयस्तम्भे सर्वसम्पन्निकेतने। ददृशुर्मयभार्यां तां ते सुनीथस्य मातरम् ॥१३६॥ नाम्ना लीलावतीं रूपेणाधःकृतसुराङ्गनाम्। वृतामसुरकन्याभिः सर्वाभरणभूषिताम् ॥१३७॥ सा दृष्ट्वैव सुनीथं तमुदतिष्ठत्ससम्भ्रमम्। सुनीथोऽप्यपतत् तस्या अभिवाद्यैव पादयोः ॥१३८॥ ततः सा स चिरस्पृष्टामाश्लिष्योदश्रुरात्मजम्। पुनस्तत् प्राप्तिहेतुं स शशंस मय पतिम् ॥१३९॥ अथाऽब्रवीन् मयो देवि सुमुण्डीकोऽसुरः स ते। पुत्रः पुत्रोऽस्य पुत्रस्य जातः सूर्यप्रभोऽप्ययम् ॥१४०॥ एष विद्याधरेन्द्राणां चक्रवर्ती पुरारिणा। एतेनैव शरीरेण भावी देवि विनिर्मितः ॥१४१॥ एतच्छ्रुत्वाभिषद्यन्त्यारतस्याः सोत्सुकया दृशा। सूर्यप्रभः पपातैत्य पादयोः सचिवैः सह ॥१४२॥ किं सुमुण्डीक देहेन परोक्षेनेव शोभसे। इति लीलावती दृष्ट्या पादार्प सममापतत् ॥१४३॥ ततोऽत्र पुत्राभ्युदये मयो मन्दोदरीं सुताम्। विभीषणं च सस्मार स्मृतावाजग्मतुश्च तौ ॥१४४॥ गृहीतोराद्यसत्कारः स तं प्राह विभीषणः। करोषि यदि मे कार्यं दानवेन्द्र वदामि तत् ॥१४५॥ दानवेषु स्वयमथः गृह्णती नभजीवितः।

अष्टम तरंग २७७

Page 306Permalink

[Page Header] अष्टम तरंग २७७

तब मयासुर ने मयप्रभ (सुमीथ) से कहा—'आओ बेटा ! बहुत दिनों के पश्चात् अपनी माता के दर्शन करो ॥१३३॥ 'ठीक है। चलिए' सुगीथ के ऐसा कहने पर आगे-आगे चलता हुआ मयासुर सूर्यप्रभ आदि के साथ नीचे पाताल में गया ॥१३४॥ उस लोक में भिन्न-भिन्न मणियों और धातु के बने हुए नगरों को देखते हुए वे सम्पूर्ण सोने के बने हुए नगर में गये ॥१३५॥ यहाँ उन लोगों ने रत्नों के खंभों पर बने हुए और समस्त सम्पत्तियों से भरे हुए गृह में मय की पत्नी को देखा जिसका नाम लीलावती था। वह अपने सुन्दर रूप से देवांगनाओं को भी नीचा दिखा रही थी॥१३६-१३७॥ वह सुमीथ को देखते ही घबराकर उठी और सुमीथ भी प्रणाम करके उसके चरणों पर गिर पड़ा ॥१३८॥ तदनन्तर बहुत दिनों बाद मिले हुए पुत्र का आलिङ्गन करके उसकी माता उसके गुण सिखाने के कारण अपने पति के बुद्धि-कौशल की प्रशंसा करने लगी। तब मयासुर ने कहा— 'देवि तेरा यह दूसरा पुत्र सुगुम्फीक, तेरे उस पुत्र (सुमीथ) का पुत्र सूर्यप्रभ होकर बड़ा है ॥१३९-१४०॥ इसे शिवजी ने इसी शरीर से विद्याधरों का भावी चक्रवर्ती बनाया है।' तदनन्तर माता उसे उत्कंठा भरी दृष्टि से देखने लगी। तब वह भी अपने मन्त्रियों के साथ उसके चरणों पर गिर पड़ा ॥१४१-१४२॥ 'केवल सुगुम्फीक के शरीर से क्या करना है बेटा ! तुम इसी शरीर से अच्छे लगते हो' इस प्रकार आशीर्वाद देकर लीलावती बोली—॥१४३॥ इस पुत्रों की पुनः प्राप्ति के हर्षमय अवसर पर मय ने अपनी कन्या मन्दोदरी और विभीषण का स्मरण किया। स्मरण करते ही वे दोनों वहाँ उपस्थित हो गये ॥१४४॥ परस्पर के समय का सत्कार-सम्मान प्राप्त करके विभीषण अपने श्वशुर मयासुर से बोला—'दानवराज ! यदि मेरी बात मानें तो यहाँ दानवों से एकान्तहीन सुखमय और कल्याणमय जीवन व्यतीत कर रहे हो। तुम्हें देवताओं के साथ निष्कारण वैर न करना चाहिए। उनके साथ वैर करके हानि के सिवा कुछ लाभ नहीं है। युद्ध में देवताओं ने ही असुरों को मारा असुरों ने देवताओं को नहीं ॥१४५-१४७॥

२७८ कथारत्नप्रभाकर

Page 307Permalink

२७८ कथारत्नप्रभाकर तच्छ्रुत्वा स मयात्क्रोधस्तद्वक्ताशुं शुण्महे वयम्। हठाद् ध्रुवति शक्रे तु कथ ब्रूहि महामहे॥१४८॥ ते चासुरा हता देवैस्ते बभूवुः प्रनादिनः। मन्त्रमन्त्रान्तु कि मैवं बलिप्रभृतयो हताः ॥१४९॥ इत्यादृक्ता मयेनाप मन्दान्या सहैव सः। राजमेन्द्रमनामन्त्र्य जगाम स्वमतिं निजाम् ॥१५०॥ सूर्यप्रभादिभिर्युक्त सुनीथाञ्च मयेन सः। निन्ये दृष्टाय पाताल बलि राजानमीक्षितुम् ॥१५१॥ स्वर्गाभ्यधिके तत्र सर्वे ते दृष्टमुखश्रियम्। आमुक्ताहारमुकुटं वृतं निजजदानवैः ॥१५२॥ निषेदुः पाद्यपाण्ड्यञ्च मुनीपाद्या श्रमेन ते। मानवै तान् मानयामास सत्कारेण यथोचितम् ॥१५३॥ मयावेदितवृत्तान्तहृष्टः प्रात्र बलिरुक्तः। प्रह्लादमानायितवाञ्छीप्रमभ्यांच्च दानवान् ॥१५४॥ तानन्यत्र सुनीथाद्याः पादमोन्ते ववन्दिरे। ते चान्यमिननन्दूस्तान् प्रह्लादानन्दनिर्भरः ॥१५५॥ तथात्र बलिरह म्य मुक्ता चन्द्रप्रभा भुवि। मुनीथः स्वतनूजाभ्या प्रतमुज्जीवित एष सः॥१५६॥ मुमुक्षूत्कीवतारश्च प्राप्तः सूर्यप्रनोन्ययम्। शर्वेण चायमादिष्टो भावी विद्याधरोश्वरः ॥१५७॥ एतत्प्रमनावाप्य जात्वाहं दत्यबन्धन। तद्देताभ्यामवाप्ताभ्यां ध्रुवमभ्युदमाप्नुमः ॥ १५८॥ एतद्वन्मिवञ्च श्रुत्वा शुकः प्रोवाच तद्गुरुः। धर्मा चरतो मध्ये मान्प्यनमभ्युदय क्वचित् ॥१५९॥ तस्माद् धर्मेण वर्तध्वं कुरुताद्यानि मङ्ख। तच्छ्रुत्वा दानवास्तत्र तपत्ति नियमं व्यधुः ॥१६०॥ मन्त्र पातालतउया य तत्र मिलितान्तदा। बलिदक्षात्राण्युब षक्र मुनीषत्रात्रिसंवृत्तः ॥१६१॥ अत्रान्तरे च तत्रागात्य पुनर्नारदो मुनिः। गृहीतापौषविष्टश्च दानवांस्तानूवाच सः ॥१६२॥

अष्टम लम्बक २७९

Page 308Permalink

अष्टम लम्बक २७९ यह सुनकर मय ने विभीषण से कहा—'हम जबरदस्ती वैर नही कर रहे हैं किन्तु इन्द्र के निरर्थक हठ को सहन कैसे करें, तुम ही बताओ ॥१४८॥ देवताओं ने जिन असुरों को मारा है, वे प्रमादी थे। बलि प्रह्लाद आदि सावधान असुर नहीं मारे गये' ॥१४९॥ मय द्वारा इस प्रकार कहा गया विभीषण सबसे मिलकर उसी समय मन्दोदरी को साथ लेकर लंका को लौट गया ॥१५०॥ तदनन्तर, सुनीथ और सूर्यप्रभ को साथ लेकर राजा बलि को देखने के लिए वह दानवराज तीसरे पाताल को गया ॥१५१॥ स्वर्ग से भी अधिक सुन्दर उस लोक में उन्होंने हार और मुकुट धारण किये हुए तथा दैत्यों और दानवों से घिरे हुए राजा बलि को देखा ॥१५२॥ वे सुनीथ आदि सभी राजा बलि के चरणों पर गिरे और उसने भी उन सब का समुचित स्वागत-सम्मान किया ॥१५३॥ मय दानव द्वारा समस्त वृत्तान्त जानकर प्रसन्न हुए राजा बलि ने शीघ्र ही प्रह्लाद तथा अन्य दूसरे दानवों को बुलवाया ॥१५४॥ सुनीथ आदि ने उनके चरणों पर गिरकर प्रणाम किया और वे सभी उन विप्रन्न भोगों को देखकर आनन्द-विभोर हो गये ॥१५५॥ तब बलि ने कहा—'यह हमारा सुनीथ पृथ्वी पर चन्द्रप्रभ के रूप में जन्म लेकर अपने शरीर में आकर पुनर्जीवित होगया ॥१५६॥ सुमुण्डीक का अवतार यह सूर्यप्रभ भी आया है। शिवजी ने इसे विद्याधरों का भावी चक्रवर्ती बनाया है ॥१५७॥ उसके यज्ञ के प्रभाव से मेरे बन्धन ढीले हुए हैं। अतः इन दोनों के पुनः प्राप्त होने पर हम लोगों का अभ्युदय ही होनेवाला है' ॥१५८॥ बलि के वचन सुनकर उनका गुरु शुक्र बोला—'धर्म का आचरण करो। सत्य-मार्ग पर रहने से अवनति कदापि नही होती ॥१५९॥ अतः धर्म का व्यवहार करो यह मेरा वचन मानो। यह सुनकर सभी दानवों ने धर्म पे चलने का नियम बना लिया ॥१६०॥ सातों पातालो के राजा वहाँ एकत्र हुए और सुनीथ की पुनःप्राप्ति की प्रसन्नता में बलि ने महान् उत्सव मनाया १६१॥ इसी बीच फिर नारद मुनि वहाँ आ पहुँचे। पूजा सत्कार प्राप्तकर बैठने के बाद उन्होंने दानवों से कहा—॥१६२॥

Page 309Permalink

सम्भूत्वा च मयोत्क्षोभम बलात् कुर्महे वयम्। हठात् कुर्वति शक्रे तु कथं ब्रूहि सहामहे ॥१४८॥ ते चासुरा हता देवैस्ते बभूवुः प्रमादिनः। अप्रमत्तास्तु किं नैव बलिप्रभृतयो हताः ॥१४९॥ इत्याद्युक्तो मयेनाथ मन्दोदर्या सहैव सः। राक्षसेश्वरमामन्त्र्य जगाम वसतिं निजाम् ॥१५०॥ सूर्यप्रभादिभिर्युक्तः सुनीथोऽथ मयेन सः। निन्ये तृतीयं पातालं बलिं राजानमीक्षितुम् ॥१५१॥ स्वर्गादप्यधिके तत्र सर्वे ते ददृशुर्बलिम्। आमुक्ताहारमुकुटं वृतं दितिजदानवैः ॥१५२॥ निपेतुः पादयोस्तस्य सुनीथाद्याः क्रमेण ते। सोऽपि तान् मानयामास सत्कारेण यथोचितम् ॥१५३॥ मयावेदितवृत्तान्तहृष्टः सोऽथ बलिस्ततः। प्रह्लादमानायितवांष्ठीघ्रमन्यांश्च दानवान् ॥१५४॥ तानप्यत्र सुनीथाद्याः पादयोस्ते ववन्दिरे। तेऽप्याप्यभिननन्दुस्तान् प्रह्लादानन्दनिर्भराः ॥१५५॥ तत्राऽथ बलिराह स्म भूत्वा चन्द्रप्रभो भुवि। सुनीथः स्वतनुप्राप्त्या प्रत्युज्जीवित एष यः ॥१५६॥ सुमुण्डीकावतारश्च प्राप्तः सूर्यप्रभोऽप्ययम्। शर्वेण चायमादिष्टो भावी विद्याधरेश्वरः ॥१५७॥ एतच्चप्रभावाच्च जातोऽहं क्षतबन्धनः। तदेताभ्यामवाप्ताभ्यां ध्रुवमभ्युदयोऽस्ति नः ॥१५८॥ एतद्वलिवचः श्रुत्वा शुक्रः प्रोवाच सद्गुरुः। धर्मेण चरतां सत्ये नास्त्यनभ्युदयः क्वचित् ॥१५९॥ तस्माद् धर्मेण वर्तध्वं कुरुताद्यापि मद्वचः। तच्छ्रुत्वा दानवास्तत्र तथेति नियमं व्यधुः ॥१६०॥ सप्त पातालपतयो ये तत्र मिलितास्तथा। बलिद्वात्रोत्सवं चक्रुः सुनीथप्राप्तिहर्षतः ॥१६१॥ अत्रान्तरे च तत्रायात् पुनर्नारदो मुनिः। गृहीतार्योपविष्टश्च दानवांस्तानुवाच सः ॥१६२॥

Page 310Permalink

यह सुनकर मय ने विभीषण से कहा—'हम जबरदस्ती बैर नहीं कर रहे हैं किन्तु इन्द्र के निरर्थक हठ को सहन कैसे करें, तुम ही बताओ ।।१४८।। देवताओं ने जिन असुरों को मारा है वे प्रमादी थे। बलि प्रह्लाद आदि सावधान असुर नहीं मारे गए ।।१४९।। मय द्वारा इस प्रकार कहा गया विभीषण सबसे मिलकर उसी समय मन्दोदरी को साथ लेकर लंका को लौट गया ।।१५०।। तदनन्तर, सुनीथ और सूर्यप्रभ को साथ लेकर राजा बलि को देखने के लिए वह दानवराज तीसरे पाताल को गया ।।१५१।। स्वर्ग से भी अधिक सुन्दर उस लोक में उन्होंने हार और मुकुट धारण किये हुए तथा दैत्यों और दानवों से घिरे हुए राजा बलि को देखा ।।१५२।। वे सुनीथ आदि सभी राजा बलि के चरणों पर गिरे और उसने भी उन सब का समुचित स्वागत-सम्मान किया ।।१५३।। मय दानव द्वारा समस्त वृत्तान्त जानकर प्रसन्न हुए राजा बलि ने शीघ्र ही प्रह्लाद तथा अन्य दूसरे दानवों को बुलवाया ।।१५४।। सुनीथ आदि ने उनके चरणों पर गिरकर प्रणाम किया और वे सभी उन विनम्र लोगों को देखकर आनन्द-विभोर हो गये ।।१५५।। तब बलि ने कहा—'यह हमारा सजीव पृथ्वी पर चन्द्रप्रभ के रूप में जन्म लेकर अपने शरीर में आकर पुनर्जीवित होगया ।।१५६।। सुपुण्डीक का अवतार यह सूर्यप्रभ भी आया है। शिवजी ने इसे विद्याधरों का भावी चक्रवर्ती बनाया है ।।१५७।। उसके यज्ञ के प्रभाव से मेरे बन्धन ढीले हुए हैं। अतः इन दोनों के पुनः प्राप्त होने पर हम लोगों का अभ्युदय ही होनेवाला है' ।।१५८।। बलि के वचन सुनकर उनका गुरु शुक्र बोला—'धर्म का आचरण करो। सद्-मार्ग पर जाने से अवनति कदापि नहीं होती ।।१५९।। अतः धर्म का व्यवहार करो यह मेरा वचन मानो। यह सुनकर सभी दानवों ने धर्म के चलने का नियम बना लिया ।।१६०।। सातो पातालों के राजा वहाँ एकत्र हुए और सुनीथ की पुन्र्जाति की प्रसन्नता में तीन व महान् उत्सव मनाया १६१।। इसी बीच फिर नारद मुनि वहाँ आ पहुँचे। पूजा सत्कार पाकर बैठने के बाद उन्होंने दानवों से कहा—।।१६२।।

२८० कथासरित्सागर

Page 311Permalink

२८० कथासरित्सागर

प्रेषितोऽस्मीहेन्द्रेण स चैव वक्ति यः किल। सुनीथजीवितप्राप्त्या सन्तोषः परमो मम ॥१६३॥ तदिदानीं न कार्यं नः पुनर्बैरमकारणम्। विरोधश्च न चैवास्मत्पक्षेण श्रुतशर्मणा ॥१६४॥ एवमुक्तेन्द्रवाक्यं तं प्रह्लादो मुनिमब्रवीत्। 'सुनीथजीवितात्तुष्टिरिन्द्रस्येति किमन्यथा ॥१६५॥ अकारणविरोधं च वयं तावन्न कुर्महे। अद्यैव नियमोऽस्माभिः कृतः सर्वेर्गुरोः पुरः ॥१६६॥ श्रुतशर्मा सपत्नत्वमाश्रित्य स बलाद्यदि। अस्मद्विरुद्धं कुरुते कस्माकं तत्र वाच्यता ॥१६७॥ सूर्यप्रभस्य पक्षेण देवदेवेन शम्भुना। प्रागेव ह्ययमादिष्टः स पूर्वाराधितोऽस्य यत् ॥१६८॥ तदस्मिन्नीश्वरादिष्टे कार्ये किं कुर्महे वयम्। तन्निष्कारणमेवेन्द्रश्चक्रे वाक्यसमञ्जसम्' ॥१६९॥ इत्युक्तो दानवेन्द्रेण प्रह्लादेन स नारदः। तथेति वासवं निन्यमदर्शनमगात् मुनिः ॥१७०॥ तस्मिन् गते दानवेन्द्रामूघनास्तानभाषत। 'वैरानुबन्धः कार्येऽस्मिंस्तावदिन्द्रस्य दृश्यते ॥१७१॥ किं त्वस्मासु प्रसाद्येकबद्धकक्ष्ये महेश्वरे। का तस्य धक्तिः किं कुर्यादास्या वा तस्य वैष्णवी' ॥१७२॥ इति मुक्तवचः श्रुत्वा दानवास्तेऽजुमम्य च। सह प्रह्लादमामन्त्र्य बलिं जग्मुर्निजाल्वमान् ॥१७३॥ ततश्चतुर्थं पातालं प्रह्लादे स्वालयं गते। उत्थाय सवसो राजा विषेशाम्यन्तरं बलिः ॥१७४॥ मयः सुभीषद्वान्ये च सर्वे सूर्यप्रभादयः। प्रणम्य बलिमाजम्मुस्तदेव स्वं निकेतनम् ॥१७५॥ यत्रोचितकृताहारपानेष्वेपु समेत्य सा। हीरावती सुनीथं च जगाद जननी निजा ॥१७६॥ पुत्र जानासि यन्मिां मार्यायै महतां सुता। तेजस्विनी धनेदास्य तुम्बुरोरङ्गलावती ॥१७७॥

अष्टम लम्बक २४१

Page 312Permalink

अष्टम लम्बक २४१ 'मुझे इन्द्र ने भेजा है। उसने आप लोगों से कहा है कि सुनीथ की पुनःप्राप्ति से मुझे परम सन्तोष हुआ ॥१६४॥ इसलिए अब फिर बिना कारण बैर न करो और मेरे पक्ष के श्रुतशर्मा से भी विरोध न करो' ॥१६५॥ इस प्रकार, इन्द्र का सन्देश सुनाते हुए नारद मुनि से प्रह्लाद ने कहा—'सुनीथ के पुनर्जीवन से इन्द्र को सन्तोष हुआ यह अनुचित नहीं है। किन्तु, हम अकारण विरोध नहीं कर रहे हैं। आज ही हमने अपने गुरु के सामने प्रतिज्ञा की है ॥१६५, १६६॥ श्रुतशर्मा, यदि इन्द्र के पक्ष का आधार लेकर हमारे विरुद्ध चलता है, तो इसमें हमारा क्या दोष ? सूर्यप्रभ के पक्षपाती देवताओं के देव महादेव ने उससे विद्याधर चक्रवर्ती होने का आदेश दिया है; क्योंकि इसने बहुत पहले उनकी आराधना की थी ॥१६७-१६८॥ इस प्रकार ईश्वर के आदेश से प्राप्त इस कार्य में हम क्या करें। इसलिए, इन्द्र का ऐसा कहना अकारण और असंगत है' ॥१६९॥ दानवेन्द्र प्रह्लाद से इस प्रकार कहे गये नारद मुनि इन्द्र को कोसते हुए अन्तर्हित हो गये ॥१७०॥ उसके बाद पर शुक्राचार्य ने दानवेन्द्र प्रह्लाद से कहा—'इस काम में इन्द्र की शत्रुता स्थिर मालूम होती है किन्तु महादेव के हमारे पक्ष में दृढ़तापूर्वक स्थिर रहने पर वह क्या करेगा ? विष्णु पर उसकी आशा व्यर्थ है उससे क्या होना है ? ॥१७१, १७२॥ शुक्राचार्य की इन बातों का दानवों ने अनुमोदन किया और बलि तथा प्रह्लाद से आज्ञा लेकर वे सब अपने-अपने घर गये ॥१७३॥ इसके बाद प्रह्लाद के चौथे पाताल में अपने घर जाने पर राजा बलि भी सभा-भवन से उठकर अपने भवन को चले गये ॥१७४॥ उनके जाने पर सुनीथ सूर्यप्रभ आदि सभी राजा बलि को प्रणाम करके उसी समय अपने घर आ गये ॥१७५॥ वहाँ आकर व भोजन-पान आदि के समय उनके साथ सम्मिलित होकर उनकी माता कीर्तिमती ने उनसे कहा —॥१७६॥ 'बेटा तुम यह तो जानते ही हो कि तुम्हारी ये पत्नियाँ बड़ों की बेटियाँ हैं जिनमें तेजस्विनी पताकिन कुबेर की मन्नावती गंधर्वराज तुम्बुरु की कन्या है ॥१७७॥ ११

२८२ कथासरित्सागर

Page 313Permalink

२८२ कथासरित्सागर

चन्द्रप्रभशरीरेण परिणीता च या त्वया। प्रभासस्य बतोरेतां वत्सि कीर्त्तिमतीं सुताम् ॥१७८॥ श्विस्रस्तवतया द्रष्टव्या समबुद्ध्या सुत त्वया। त्युक्त्वा मुख्यमार्यास्तास्तिस्रोऽस्मै सा समर्पयत् ॥१७९॥ ततस्तस्मिन् दिने रात्रौ सुनीथो ज्येष्ठया तया। तेजस्वत्या समं शय्यावासवेश्म विवेश सः ॥१८०॥ तत्रोपभुङ्क्त स्म तया सुचिरोत्सुकया सह। रतक्रीडासुखं तत्तत्प्राग्भुक्तमपि नूतनम् ॥१८१॥ सूर्यप्रभस्तु सचिवैः सह वासगृहेऽपरे। निशि तस्यामपत्नीको न्यषीदच्छयनीयके ॥१८२॥ निस्नेहेन किमेतेन स्वप्रियास्यशता बहिः। इतीव निद्रा स्त्रीमित्यस्यैकस्याप्यस्य नाययौ ॥१८३॥ प्रहस्तस्य च सेष्येव कार्यचिन्तैकसङ्गिनः। अन्ये तु परितः सूर्यप्रभं निद्रां ययुः सुखम् ॥१८४॥

कलहंस्या कथा

तावत् सूर्यप्रभं सोऽत्र प्रहस्तश्च सखीयुताम्। प्रविशन्तीं ददृशतुर्वरकन्यामनुत्तमाम् ॥१८५॥ मा भूत्सुरारङ्गना स्वर्गे विम्बोयोऽस्याः पुरो मम। इत्युत्पाद्यापि विधिना पाताले स्थापितामिव ॥१८६॥ सूर्यप्रभश्च केयं स्यादिति यावद्विमर्शति। तावत् सा तत्सखीनेयं सुप्तानेकैकमैक्षत ॥१८७॥ अथैकमतिथिंक्लान्तां हित्वा सलक्षणान्वितम्। दृष्ट्वा सूर्यप्रभं सा तमुपागान्मध्यशायिनम् ॥१८८॥ उवाच च सखीं सोऽस्य सखि तत् स्पृश पादयोः। एतां तोयसुशीताभ्यां कराभ्यां प्रतिबोधय ॥१८९॥ तच्छ्रुत्वा तत्सखी सा वैतथा चक्रे स चेक्षणे। सूर्यप्रभो व्याजसुप्तं विहाय प्रोदघाटयत् ॥१९०॥ वीक्ष्य चोवाच कन्ये ते के युवां किमिहागमः। भवत्योरिति तच्छ्रुत्वा तत्सखी तमभाषत ॥१९१॥ श्रृणु देवास्ति पाताले द्वितीयेऽधिपतिर्जयी। अमीरु इति दैत्येन्द्रो हिरण्याक्षसुतो बली ॥१९२॥

अष्टम लम्बक २८१

Page 314Permalink

अष्टम लम्बक २८१ और चन्द्रप्रभ के जन्म में प्रभास नामक वसु की कन्या का तुमने परिणय किया है, जिसका नाम वसुमती है ।।१७८।। बेटा इन तीनों को तुम्हें समान दृष्टि से देखना चाहिए। ऐसा कहकर उसने उसकी तीनों प्रधान पत्नियों को उसे सौंप दिया ।।१७९।। तब उस दिन सुनीथ ने बड़ी पत्नी तेजस्वती के साथ रात्रि को अपने शयन-भवन में प्रवेश किया।।१८ ०॥ वहाँ पर सुनीथ को उसका सम्भोग-सुख पहले से अनुभूत होने पर भी सर्वथा नवीन प्रतीत हुआ ।।१८१।। पत्नी-रहित सूर्यप्रभ अपने मित्र मन्त्रियों के साथ दूसरे कमरे में पलंग पर अकेला ही सो गया ।।१८२।। 'जो अपनी प्राणप्यारी पत्नियों को बाहर छोड़कर अकेला ही सो रहा है, ऐसे स्नेहहीन के पास जाकर क्या लाभ'? ऐसा सोचकर ही मानों नींद सूर्यप्रभ के समीप नहीं आई ।।१८३।। राज्य-कार्य की चिन्ता में मग्न प्रहस्त के समीप भी नींद मानो इसी ईर्ष्या के कारण ही नहीं आई। और, सभी सूर्यप्रभ के चारों ओर सुख से सो रहे थे ।।१८४।। कलावती की कथा तबतक सूर्यप्रभ और प्रहस्त ने एक सहेली के साथ कमरे में प्रवेश करती हुई अनुपम सुन्दरी कन्या को देखा ।।१८५।। उसके सौन्दर्य के सामने मेरी सूर्यप्रभा-सृष्टि मलिन न होजाय इसलिए मानों ब्रह्मा ने उस कन्या को बनाकर पाताल में छिपा रखा था ।।१८६।। जब सूर्यप्रभ यह सोच ही रहा था कि यह कौन होगी तबतक उस कन्या ने भवन के भीतर सोए हुए उसके मित्रों को एक-एक करके देखना प्रारम्भ किया ।।१८७।। उन सब में चक्रवर्ती के लक्षण न देखकर और उन सबके बीच में सोए हुए सूर्यप्रभ में उन लक्षणों को पाकर अपनी सहेली से वह कन्या बोली—'सखि यह यह है, यत्न से ठंडे हाथों से इसके पैरों को छुओ और इसे जगाओ' ।।१८८-१८९।। यह सुनकर सहेली ने उसी प्रकार उसे जगाया और जान-बूझकर सोए हुए सूर्यप्रभ ने भी धीरे-धीरे आँखें खोलीं ।।१९ ०।। और, उन दोनों कन्याओं को देखकर कहा—'तुम दोनों कौन हो यहाँ क्योंकर आई हो। यह सुनकर उसकी सखी ने कहा—'महाराज सुनिए। दूसरे पाताल में विजयी राजा अनील है। जो हिरण्याक्ष का पुत्र है और बहुत बलवान् है ।।१९१-१९२।।

१८४ कथासरित्सागर

Page 315Permalink

१८४ कथासरित्सागर कलावतीति तस्यैषा प्राणभ्योऽप्यधिका सुता। स इतोऽद्य वरो पार्श्वदागत्यैतत् पिताऽब्रवीत् ॥११३॥ दिष्ट्याद्य जीवितं प्राप्तं सुनीथः पुनरीक्षितः। सुमुण्डीकावतारश्च दृष्टः सूर्यप्रभो युवा ॥११४॥ सृष्टः खेचरसञ्चक्रवर्ती भावी हरेण यः। तद्विहानन्दसम्मानं सुनीथस्य करोम्यहम् ॥११५॥ श्रुतां सूर्यप्रभायैतां प्रयच्छामि कलावतीम्। सुनीथस्यकगोत्रत्वादार्तं ज्ञेया न युज्यते ॥११६॥ सूर्यप्रभश्च पुत्रोऽस्य राजन्मनि मासुरे। [L11: तत्सुतस्य च सम्मानः कृतस्तस्य कृतो भवेत् ॥११७॥ एतत्पितुर्वचः श्रुत्वा त्वद्गुणाकृष्टमानसा। मत्सखीमिहायाता त्वद्दर्शनकुतूहलात् ॥११८॥ एव तयोक्ते तत्सख्या निद्राति स्म मृषा सः। तदभिप्रायतात्पर्यं ज्ञातुं सूर्यप्रभस्तदा ॥११९॥ साथ कन्या विनिद्रस्य प्रहस्तस्यान्तिकं शनैः। गत्वा सखीमुखेनोक्त्वा सर्वमस्मै व्यसर्पयत् ॥१२०॥ प्रहस्तश्चाप्युपागत्य देव जागर्षि किं न वा। इति सूर्यप्रभं स्माह स चोन्मिष्य तमभ्यधात् ॥१२१॥ सखे जागर्मि निद्रा हि ममाद्यैकाकिनः कुतः। विशेषं तु वदाम्येष शृणु गोप्यं हि किं त्वयि ॥१२०२॥ अधुनैव प्रविष्टेह मया दृष्टा सखीयुता। कन्यकैका समा यस्यास्त्रैलोक्येऽपि न दृश्यते ॥१२३॥ क्षणेन च गता क्वापि हृत्वैव मम मानसम्। तद्गवेषय सद्यस्तामिहैव क्वचन स्थिताम् ॥१२४॥ इति सूर्यप्रभेणोक्तः प्रहस्तोऽथ बहिर्गतः। दृष्ट्वाच तां समं सख्या स्थितां कन्यामभाषत ॥१२५॥ 'मया त्वदुपरोधेन स्वस्वाम्येष विबोधितः। तत्त्वं मदुपरोधेन पुनर्देह्यस्य दर्शनम्' ॥१२६॥ पश्यास्य रूपं भूयोऽपि कृतार्थकरणं दृशोः। तव पश्यतु चैषोऽपि दृष्टिमात्रवशीकृतः ॥१२७॥

अष्टम लम्बकः २८५

Page 316Permalink

अष्टम लम्बकः २८५ यह उसी राजा अभीक की प्राणों से भी प्यारी कन्या कलावती है। वह राजा अभीक उस दिन ऋषि के पास जाकर जब लौटा तब उसने कहा कि 'अहोभाग्य है हमारा जिसे आज पुनर्जीवित मुनीथ को पुनः देखा और सुमुण्डीक के अवतार सूर्यप्रभ को भी देखा॥१९३-१९४॥ इस युवक मुमुण्डीक सूर्यप्रभ को शिवजी ने विद्याधरों का भावी चक्रवर्ती बनाया है। इसलिए, यहाँ आये हुए सुमुण्डीक का सानन्द-पूर्ण सम्मान करता हूँ अपनी कन्या कलावती को सूर्यप्रभ के लिए देता हूँ। मुनीथ का और हमारा गोत्र एक है, अतः उसे देना उचित नहीं है। सूर्यप्रभ उसका पुत्र है, किन्तु राजा के जन्म में असुर के जन्म में नहीं। अतः, मुनीथ के पुत्र का सम्मान उसी का सम्मान है' ॥१९५-१९७॥ पिता के ये वचन सुनकर तुम्हारे रूप से आकृष्ट होकर तुम्हें देखने के कौतूहल से यह मेरी सखी यहाँ आई है ॥१९८॥ सहेली के इस प्रकार कहने पर उसके कथन का रहस्य जानने के लिए सूर्यप्रभ कृत्रिम नींद में सो गया ॥१९९॥ तदनन्तर वह कन्या जागते हुए प्रहस्त के समीप धीरे से गई और सहेली द्वारा सारा वृत्तान्त उसे कहलाकर बाहर चली गई ॥२००॥ प्रहस्त भी अपनी शय्या से उठकर सूर्यप्रभ के पास गया और बोला—'राजन् जागते हो या नहीं'। सूर्यप्रभ ने भी अधखुली आँखों से कहा—॥२०१॥ 'मित्र जागता हूँ। मुझ अभागे को आज नींद कहाँ ?—एक विशेष बात तुमसे कहना हूँ तुमसे छिपाकर ही क्या करना है॥२०२॥ अभी-अभी एक सहेली के साथ आई हुई एक कन्या को मैंने देखा जिसके समान सुन्दरी कन्या तीनों लोकों में नहीं है॥२०३॥ वह मेरे मन को चुराकर क्षण भर में ही अदृश्य हो गई। तू उसे अभी जाकर ढूँढ़। यही कहीं होगी' ॥२०४॥ सूर्यप्रभ द्वारा इस प्रकार कहा गया प्रहस्त बाहर निकला और सहेली के साथ खड़ी उस कन्या को देखकर इस प्रकार कहने लगा—'मैंने तुम्हारे अनुरोध से अपने स्वामी को जगा दिया है अब तुम मेरे अनुरोध से उसे फिर दर्शन दो ॥२०५-२०६॥ आँखों को मदन करनेवाले उनके सुन्दर रूप को देख लो। दर्शन से ही शान्त किया हुआ यह भी दुःसह रोग से ॥२०७॥

प्रबुद्धेन ह्यनेनाहमुक्तः कृत्वा भवत्कथाम्।

Page 317Permalink

प्रबुद्धेन ह्यनेनाहमुक्तः कृत्वा भवत्कथाम्। कुतोऽपि दर्शयानीय हा मे प्राणिति नान्यथा॥२०८॥ सतोऽहं त्वामुपायातस्तदेषाऽलोक्य स्वयम्। इति प्रहस्तेनोक्ता सा कन्यामुलभया ह्रिया॥२०९॥ प्रसङ्ग नाशकद् गन्तुं विमृशन्ती यदा तदा। हस्त गृहीत्वा नीताभूत् तेन सूर्यप्रभान्तिकम्॥२१०॥ सूर्यप्रभश्च तां दृष्ट्वा पार्श्वयातां कलावतीम्। उवाच 'चण्डि युक्तं ते किमेतद्यदिहाद्य मे॥२११॥ त्वया सुप्तस्य चौर्येण प्रविश्य हृदयं हृतम्। तदिहाभिगृहीता त्वं चौरि न त्यक्ष्यसे मया'॥२१२॥ एतच्छ्रुत्वा विहस्या सा तत्सखी व्याजहार तम्। पूर्वं ज्ञातश्च पित्रेव चौर्य्यं निग्रहाय ते॥२१३॥ निश्चितोऽर्पयितुं यस्मात् तस्मात् कस्ते निषेधकः। अस्यास्त्वौर्ध्वस्थितं कामं निग्रहं करोषि किम्'॥२१४॥ तच्छ्रुत्वाऽऽलिङ्गितुं सूर्यप्रभे वाञ्छति सत्रपा। मा मार्य्यपुत्र कन्यास्मीत्यवोचत् सा कलावती॥२१५॥ ततः प्रहस्तोऽब्रवीत् तां मा विकल्पोऽस्तु देवि ते। गान्धर्वो ह्येष सर्वेषां विवाहानामिहोत्तमः॥२१६॥ इत्युक्त्वैवं समं सर्वैः प्रहस्ते निर्गते बहिः। सूर्यप्रभस्तदैवैतां भार्यां चक्रे कलावतीम्॥२१७॥ तया सह च पातालकन्यया मर्त्यदुर्लभम्। भेजे सुरतसम्भोगमचिन्त्यनरसङ्गमम्॥२१८॥ राज्यन्ते च कलावत्यां गतायां वसतिं निजाम्। सूर्यप्रभः सुमीथस्य ययौ पार्श्व मयस्य च॥२१९॥ तं मिलित्वाथ सर्वेऽपि प्रह्लादस्यान्तिकं ययुः। स तान्याथाईं सम्मान्य सभास्थो मयमब्रवीत्॥२२०॥ सुनीथस्योत्सवेऽमुष्मिन् प्रियं कर्त्तव्यमेव नः। तदद्य यावत् सर्वेऽपि वयमेकत्र भुञ्ज्महे॥२२१॥ एवं कुर्मोऽत्र को दोष इत्युक्ते च मयेन सः। दूतानिमंत्रणामास प्रह्लादोऽत्रासुराधिपान्॥२२२॥

अष्टम लम्बक २८७

Page 318Permalink

अष्टम लम्बक २८७ सोकर उठ हुए उसने मुझे तुम्हारी बात सुनाई तो उसने कहा कि उसे कहीं से भी लाकर दिखाओ नहीं तो जीवित न रहूँगा ॥२८०॥ इसलिए मैं तुम्हारे पास आया हूँ। तुम आओ और स्वयं उसे देखो'—प्रहस्त से इस प्रकार कही गई वह कन्या लज्जावश पुनः शयन-गृह में न जा सकी और इधर-उधर करते हुए उसे प्रहस्त हाथ से पकड़कर सूर्यप्रभ के समीप ले गया ॥२८९-२९०॥ सूर्यप्रभ ने भी पास में आई हुई उसे देखकर कहा—अरी कठोर हृदयवाली क्या तुम्हें यह उचित है, जो आज तुमने किया है॥२९१॥ तुमने सोए हुए मेरे हृदय को चुरा लिया है। इसलिए तुम्हें पकड़कर मँगाया है। अरी चोरिन ! अब तुम्हें न छोड़ूँगा' ॥२९२॥ यह सुनकर उसकी चतुर सहेली बोली—'इस बात को पहले ही समझकर इसके पिता ने इस चोर का तुम्हारे लिए उत्सर्ग करने का निश्चय कर लिया है, इसलिए इसे दंड देने के लिए आपको कौन रोक सकता है ? इसे अब चोरी के अनुसार दंड क्यों नहीं देते? ॥२९३-२९४॥ यह सुनकर सूर्यप्रभ ने जैसे ही आलिंगन करना चाहा वैसे ही लजाकर वह कलावती बोली—'आर्यपुत्र ऐसा न करो मैं अभी कन्या हूँ' ॥२९५॥ तब प्रहस्त ने कहा—'हे देवि किसी प्रकार की शंका न करो। सभी प्रकार के विवाहों में गान्धर्व विवाह उत्तम है' ॥२९६॥ प्रहस्त के ऐसा कहने पर और उनके साथ सभी के बाहर निकल जाने पर सूर्यप्रभ ने उसी समय कलावती का गान्धर्व विधि से पत्नी बना लिया ॥२९७॥ और उस पाताल-कन्या के साथ मनुष्यों के लिए दुर्लभ एवं अकथनीय आनन्द का भोग करने लगा ॥२९८॥ रात्रि व्यतीत होने पर और कलावती के अपने घर चल जाने पर सूर्यप्रभ सुनीथ और मय के पास गया ॥२९९॥ वे सब मिलकर फिर प्रह्लाद के समीप गये। सभा में बैठे हुए प्रह्लाद ने सबका समुचित सम्मान करके मय से कहा—'सुनीथ की चक्र-प्राप्ति की प्रसन्नता में हमलोगों को उत्सव मनाना चाहिए इसलिए मेरा विचार है कि हमलोग सब एक साथ भोजन करें ॥३००-३०१॥ 'ऐसा ही करें इसमें हानि क्या है ?' मय ने उत्तर में कहा। तब प्रह्लाद ने दूतों को निदेश कर सभी पातालों में दैत्यों और दानवों को निमन्त्रण प्रेषित करवा दिया ॥३०२॥

२४८ कथासरित्सागर

Page 319Permalink

२४८ कथासरित्सागर आयुयुश्चात्र सर्वेभ्यः पातालेभ्यः क्रमेण ते। पूर्वमागाद् बली राजा महासत्त्वैर्महासुरैः ॥२२३॥ अनन्तरमभीरुश्च दुरारोहश्च वीर्यवान्। सुमायस्तन्तुकच्छश्च विकटाक्षः प्रकम्पनः ॥२२४॥ धूमकेतुर्महामायो ये चान्येऽप्यसुरेश्वराः। एकैको निजसामन्तसहस्रगणयो वृतः ॥२२५॥ अपूर्यत सभा तैश्च विहिताऽन्योन्यवन्दनैः। यथाक्रमोपविष्टांश्च प्रह्लादस्त्वानमानयत् ॥२२६॥ प्राप्ते चाहारकाले ते सर्वे सह मयादिभिः। गङ्गास्नाता समाजग्मुर्भोजनाय महासभाम् ॥२२७॥ शतयोजनविस्तीर्णां सुवर्णमणिकुट्टिमाम्। रत्नस्तम्भचितां न्यस्तविचित्रमणिभाजनाम् ॥२२८॥ तत्र प्रह्लादसहिताः ससुनीथमयाश्च ते। सूर्यप्रभेण सचिवैर्युक्तेन च सहासुराः ॥२२९॥ तत्तन्नानाविधं भक्ष्यभोज्यलेह्यादि षड्रसम्। दिव्यमन्नं बुभुजिरे पपुः पानमथोत्तमम् ॥२३०॥ भुक्तपीताश्च गत्वान्यत् सर्वे रत्नमयं सदः। दैत्यदानवकन्यानां ददृशुर्नृत्तमुत्तमम् ॥२३१॥ महल्लिकायाः प्रेम तत्रसङ्गे ददर्शान प्रनृत्तां पितुराज्ञया। प्रह्लादस्य सुतां सूर्यप्रभो नाम्ना महल्लिकाम् ॥२३२॥ द्योतयन्तीं दिशः कान्त्या वर्षन्तीममृतं दृशोः। कौतुकादिव पातालमागतां मूर्तिमन्दभीम् ॥२३३॥ रुञ्झाटदिसमोपेतां चारुनूपुरपादिकाम्। स्मेरसृष्टिं विधात्रेव सृष्टां नृत्तमयीमिव ॥२३४॥ नेत्रोरारौर्वदनेनैः शिञ्जारैर्विभ्रतीं स्तनौ। उरोमण्डलिनीं नृत्तं सृजतीमिव नूतनम् ॥२३५॥ दृष्ट्वैव च तदा चण्डी तस्य सूर्यप्रभस्य सा। अपि स्वीकृतमन्याभिर्जहार हृदयं हठात् ॥२३६॥ ततः साभ्यसुरन्द्राणां मध्ये दृष्ट्वाऽर्हदत्त एतम्। हरदग्धे स्मरे सृष्टं धात्राऽपरमिव स्मरम् ॥२३७॥

अष्टम लम्बक १८९

Page 320Permalink

अष्टम लम्बक १८९ तदनन्तर क्रमशः सभी पाताल के दैत्यों और दानवों के सरदार यहाँ आने लगे। सबसे पहले राजा बलि अगणित असुरों के साथ आया उसके बाद जम्भीक नामक दैत्यराज तथा महा बलवान् दुरारोह नामक दैत्यराज आये। सुमाय तप्तकच्छ विकटाक्ष प्रकम्पन धूमकेतु और महामाय नामक दैत्यराज भी सहस्रों अनुयायियों के साथ वहाँ आये। सारा सभा-भवन परस्पर नमस्कार करते हुए उनसे भर गया और अपने-अपने पद के क्रमानुसार बैठे हुए उनका प्रह्लाद ने स्वागत किया ॥२२३-२२६॥ भोजन का समय आने पर वे सब मय आदि के साथ गंगा-स्नान करके भोजन के लिए विशाल भवन में एकत्र हुए ॥२२७॥ यह भोजन-भवन चार सौ कोस तक फैला हुआ था इसकी भूमि सोने और रत्नों से जड़ी हुई थी। इसमें रत्नों के खंभे लगे हुए थे और अनेक रंगों के मणियों के भोजन-पात्र सजे हुए थे ॥२२८॥ वहाँ पर मय सुनीथ और सचिवों के साथ सूर्यप्रभ आदि सहित समस्त असुरों ने नाना प्रकार के भक्ष्य भोज्य लेह्य आदि षड्रस पदार्थों का भोजन किया और अन्त में विविध पेय पदार्थों का पान किया ॥२२९-२३०॥ भोजन-पान के पश्चात् वे सब रत्नों से जगमगाते हुए सभा-मंडप में बैठे और दैत्यों एवं दानवों की कन्याओं का नाच देखने लगे ॥२३१॥ महस्तिका का प्रेम इसी नाच के प्रसंग में प्रह्लाद की आज्ञा से नाचती हुई उसकी कन्या महस्तिका को सूर्यप्रभ ने देखा ॥२३२॥ वह महस्तिका अपनी अद्भुत कान्ति से चारों दिशाओं को प्रकाशित कर रही थी और आँखों के लिए अमृत की वर्षा कर रही थी। ऐसा लगता था मानों चन्द्रमा की मूर्ति पाताल देखने के कौतुक से यहाँ उतर आई हो ॥२३३॥ वह मस्तक पर सुन्दर तिलक लगाए हुए थी पैरों में सुन्दर नूपुर, पायजेब आदि पहने हुए थी। उसका मुख मुस्कराता हुआ था मानों ब्रह्मा ने उसे नृत्यमयी ही बनाया था ॥२३४॥ घुँघराले बालों शुभ्र दाँतों और वक्षःस्थल को घेरे हुए स्तन-मंडलों से वह मानों नवीन नृत्य की सृष्टि कर रही थी ॥२३५॥ उस सुन्दरी ने देखते ही अन्य स्त्रियों से हरण किये हुए सूर्यप्रभ के मन का हठात् हरण कर लिया ॥२३६॥ उस महस्तिका ने असुरेन्द्रों के मध्य बैठे हुए सूर्यप्रभ को इस प्रकार देखा मानों शिव के द्वारा कामदेव के भस्म किये जाने पर विधाता ने दूसरे कामदेव की रचना की हो ॥२३७॥ १७