भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीलिंगमहापुराण

Linga MahaPurana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished833 पृष्ठ
९६श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
वाग्वृषाय नमस्तुभ्यं पुराणवृषभाय च।<br>नमः पशूनां पतये गोवृषेन्द्रध्वजाय च॥ १९नमस्कार है। श्रेष्ठ वाणीवाले तथा पुराणश्रेष्ठ आप शिवको नमस्कार है। पशुओंके पति तथा गोवृषेन्द्रध्वजको नमस्कार है॥ १८-१९॥
प्रजापतीनां पतये सिद्धीनां पतये नमः।<br>दैत्यदानवसंङ्घानां रक्षांसां पतये नमः॥ २०<br><br>गन्धर्वाणां च पतये यक्षाणां पतये नमः।<br>गरुडोरगसर्पाणां पक्षिणां पतये नमः॥ २१प्रजाओंके पति तथा सिद्धियोंके पतिको नमस्कार है। दैत्य, दानव तथा राक्षससमूहोंके पतिको नमस्कार है। गन्धर्वों तथा यक्षोंके पतिको नमस्कार है। गरुड़, उरग, सर्प तथा पक्षियोंके पतिको नमस्कार है॥ २०-२१॥
सर्वगुह्यपिशाचानां गुह्याधिपतये नमः।<br>गोकर्णाय च गोप्त्रे च शङ्कुकर्णाय वै नमः॥ २२<br><br>वराहायाप्रमेयाय ऋक्षाय विरजाय च।<br>नमो सुराणां पतये गणानां पतये नमः॥ २३सभी गुप्त पिशाचोंके गुह्याधिपतिको नमस्कार है। गोकर्ण, गोप्ता तथा शंकुकर्णको नमस्कार है। वाराहको, अप्रमेयको, ऋक्षको तथा विरजको नमस्कार है। देवताओंके पति तथा गणोंके पतिको नमस्कार है॥ २२-२३॥
अम्भसां पतये चैव ओजसां पतये नमः।<br>नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपाय क्षितिपाय च॥ २४<br><br>बलाबलसमूह्याय अक्षोभ्यक्षोभणाय च।<br>दीप्तशृङ्गैकशृङ्गाय वृषभाय ककुद्मिने॥ २५जलोंके पति तथा ओजोंके पतिको नमस्कार है। लक्ष्मीपति, लक्ष्मीके रक्षक तथा पृथ्वीके पालन-कर्ताको नमस्कार है। शक्तिमान् तथा शक्तिहीन प्राणियोंके समुच्चयस्वरूप शिवको नमस्कार है। अक्षोभ्यक्षोभणको नमस्कार है। दीप्तशृंग, एकशृंग, वृषभ तथा ककुद्मीको नमस्कार है॥ २४-२५॥
नमः स्थैर्याय वपुषे तेजसानुव्रताय च।<br>अतीताय भविष्याय वर्तमानाय वै नमः॥ २६<br><br>सुवर्चसे च वीर्याय शूराय ह्यजिताय च।<br>वरदाय वरेण्याय पुरुषाय महात्मने॥ २७स्थैर्य, तेजोमयवपु तथा अनुव्रतको नमस्कार है। अतीत, भविष्य तथा वर्तमानरूप शिवको नमस्कार है। सुवर्चा, वीर्य, शूर, अजित, वरद, वरेण्य, पुरुष तथा महात्माको नमस्कार है॥ २६-२७॥
नमो भूताय भव्याय महते प्रभवाय च।<br>जनाय च नमस्तुभ्यं तपसे वरदाय च॥ २८<br><br>अणवे महते चैव नमः सर्वगताय च।<br>नमो बन्धाय मोक्षाय स्वर्गाय नरकाय च॥ २९भूत, भव्य, महत् तथा प्रभवको नमस्कार है। जन, तप तथा वरदको नमस्कार है; आपको नमस्कार है। अणु (परम सूक्ष्म), महत् (महा-आकारसम्पन्न) तथा सर्वगत (सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले)-को नमस्कार है। बन्ध (जन्म-मरण-बन्धन), मोक्ष, स्वर्ग तथा नरकरूपको नमस्कार है॥ २८-२९॥
नमो भवाय देवाय इज्याय याजकाय च।<br>प्रत्युदीर्णाय दीप्ताय तत्त्वायातिगुणाय च॥ ३०<br><br>नमः पाशाय शस्त्राय नमस्त्वाभरणाय च।<br>हुताय उपहूताय प्रहुतप्राशिताय च॥ ३१भव, देव, इज्य (देवताओंके आचार्य) तथा याजक (यज्ञ करानेवाले)-को नमस्कार है। प्रत्युदीर्ण (महान्), दीप्त (आलोकयुक्त), तत्त्व तथा अतिगुण (गुणातीत)-को नमस्कार है। पाश, शस्त्र तथा आभरणको नमस्कार है। हुत (हविद्रव्यरूप), उपहूत (यज्ञ आदिमें आवाहन किये जानेवाले), प्रहुतप्राशित (भक्तिपूर्वक दी गयी आहुतिको भोज्यरूपमें ग्रहण करनेवाले) शिवको नमस्कार है॥ ३०-३१॥

अध्याय २१ ] ब्रह्मा तथा विष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य ९७


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
नमोऽस्त्विष्टाय पूर्ताय अग्निष्टोमद्विजाय च।<br>सदस्याय नमश्चैव दक्षिणावभृथाय च॥ ३२<br><br>अहिंसायाप्रलोभाय पशुमन्त्रौषधाय च।<br>नमः पुष्टिप्रदानाय सुशीलाय सुशीलिने॥ ३३इष्ट (यज्ञकर्म आदि), पूर्त (कूप-तड़ागादि-निर्माण), अग्निष्टोमद्विजरूप शिवको नमस्कार है। सदस्यरूप, दक्षिणारूप तथा अवभृथ (यज्ञकी समाप्तिके अनन्तर शुद्धिके लिये किये जानेवाले स्नान)-रूप शिवको नमस्कार है। अहिंसा-अप्रलोभ-पशुमन्त्रौषधरूप, पुष्टिप्रदायक, सुशील तथा सदाचारीको नमस्कार है॥ ३२-३३॥
अतीताय भविष्याय वर्तमानाय ते नमः।<br>सुवर्चसे च वीर्याय शूराय ह्यजिताय च॥ ३४<br><br>वरदाय वरेण्याय पुरुषाय महात्मने।<br>नमो भूताय भव्याय महते चाभयाय च॥ ३५अतीत, भविष्य तथा वर्तमानकालरूप अर्थात् सर्वकालव्यापी शिवको नमस्कार है। सुवर्चा (महान् शक्तिमान्), वीर्य, शूर, अजित, वरद, वरेण्य, पुरुष, महात्मा, भूत, भव्य, महत् तथा अभयरूप शिवको नमस्कार है॥ ३४-३५॥
जरासिद्ध नमस्तुभ्यमयसे वरदाय च।<br>अधरे महते चैव नमः सस्तुपताय च॥ ३६जरासिद्ध (नित्य तरुणरूप), सुवर्णरूप तथा वरदानी शिव आपको नमस्कार है। अधोरूप, महानीरूप तथा निद्रितोंके पतिको नमस्कार है॥ ३६॥
नमश्चेन्द्रियपत्राणां लेलिहानाय स्रग्विणे।<br>विश्वाय विश्वरूपाय विश्वतः शिरसे नमः॥ ३७<br><br>सर्वतः पाणिपादाय रुद्रायप्रतिमाय च।<br>नमो हव्याय कव्याय हव्यवाहाय वै नमः॥ ३८इन्द्रियरूप वाहनवाले, आस्वादनरूप, हार धारण करनेवाले, विश्व, विश्वरूप तथा सभी ओरसे सिरवाले शिवको नमस्कार है। सभी दिशाओंमें हाथों तथा पैरोंवाले, अप्रतिम, हव्य, कव्य तथा हव्यवाहरूप रुद्रको नमस्कार है॥ ३७-३८॥
नमः सिद्धाय मेध्याय इष्टायेज्ज्यापराय च।<br>सुवीराय सुघोराय अक्षोभ्यक्षोभणाय च॥ ३९<br><br>सुप्रजाय सुमेधाय दीप्ताय भास्कराय च।<br>नमो बुद्धाय शुद्धाय विस्तृताय मताय च॥ ४०सिद्ध, पवित्रात्मा, यज्ञरूप, यज्ञपरायण, सुवीर, सुघोर, अक्षोभ्यका भी क्षोभण करनेवाले, सुन्दर प्रजाओंवाले, तीव्र मेधावाले, दीप्त, भास्कर, बुद्ध, शुद्ध, प्रतिष्ठित तथा विस्तृत शिवको नमस्कार है॥ ३९-४०॥
नमः स्थूलाय सूक्ष्माय दृश्यादृश्याय सर्वशः।<br>वर्षते ज्वलते चैव वायवे शिशिराय च॥ ४१<br><br>नमस्ते वक्रकेशाय ऊरुवक्षःशिखाय च।<br>नमो नमः सुवर्णाय तपनीयनिभाय च॥ ४२स्थूल, सूक्ष्म, दृश्य, अदृश्य, वृष्टि, ताप, वायु तथा शिशिर (ठंड)-रूप शिवको नमस्कार है। वक्रकेश (टेढ़े बालोंवाले) तथा उन्नत ऊरुप्रदेश एवं वक्षःस्थलवाले शिवको नमस्कार है। सुन्दर वर्णवाले तथा तप्त स्वर्णके तुल्य आभावाले शिवको बार-बार नमस्कार है॥ ४१-४२॥
विरूपाक्षाय लिङ्गाय पिङ्गलाय महौजसे।<br>वृष्टिघ्नाय नमश्चैव नमः सौम्येक्षणाय च॥ ४३विरूपाक्ष, लिङ्गरूप, पिंगल, महान् ओजसे सम्पन्न, वृष्टिका अवरोध करनेवाले तथा सौम्य दृष्टिवाले शिवको नमस्कार है, नमस्कार है॥ ४३॥
नमो धूम्राय श्वेताय कृष्णाय लोहिताय च।<br>पिशिताय पिशाङ्गाय पीताय च निष्डिङ्गिणे॥ ४४धूम्र, श्वेत, कृष्ण, लोहित, पिशित, पिशंग तथा पीतरूप धनुर्धर शिवको नमस्कार है। विशेषतायुक्त तथा
९८श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
नमस्ते सविशेषाय निर्विशेषाय वै नमः।<br>नम ईज्याय पूज्याय उपजीव्याय वै नमः॥ ४५विशेषतारहित शिवको नमस्कार है। ईज्य, पूज्य तथा उपजीव्यको नमस्कार है॥ ४४-४५॥
नमः क्षेम्याय वृद्धाय वत्सलाय नमो नमः।<br>नमो भूताय सत्याय सत्यासत्याय वै नमः॥ ४६<br><br>नमो वै पद्मवर्णाय मृत्युघ्नाय च मृत्यवे।<br>नमो गौराय श्यामाय कद्रवे लोहिताय च॥ ४७क्षेम्य, वृद्ध, वत्सलको बार-बार नमस्कार है। भूत, सत्य तथा सत्य-असत्यरूप शिवको नमस्कार है। पद्मवर्ण, मृत्युके विनाशक तथा मृत्युरूप शिवको नमस्कार है। गौर, श्याम, कद्रू (भूरावर्ण) तथा लोहितवर्ण शिवको नमस्कार है॥ ४६-४७॥
महासन्ध्याभ्रवर्णाय चारुदीप्ताय दीक्षिणे।<br>नमः कमलहस्ताय दिग्वासाय कपर्दिने॥ ४८<br><br>अप्रमाणाय सर्वाय अव्ययायामराय च।<br>नमो रूपाय गन्धाय शाश्वतायाक्षताय च॥ ४९महासन्ध्याकालीन बादलोंके समान वर्णवाले, सुन्दर दीप्तिवाले, दीक्षा प्रदान करनेवाले, हाथमें कमल धारण करनेवाले, दिग्वास (दिशाओंमें वास करनेवाले अथवा दिगम्बर) तथा जटाजूटधारी शिवको नमस्कार है। अप्रमाणरूप (इयत्तारहित), समग्ररूप, अव्यय, मरणरहित, रूप, गन्ध, नित्य तथा अविनाशी शिवको नमस्कार है॥ ४८-४९॥
पुरस्ताद् बृंहते चैव विभ्रान्ताय कृताय च।<br>दुर्गमाय महेशाय क्रोधाय कपिलाय च॥ ५०<br><br>तर्क्यातर्क्यशरीराय बलिने रंहसाय च।<br>सिकत्याय प्रवाह्याय स्थिताय प्रसृताय च॥ ५१<br><br>सुमेधसे कुलालाय नमस्ते शशिखण्डिने।<br>चित्राय चित्रवेषाय चित्रवर्णाय मेधसे॥ ५२उपस्थित होकर पालन-पोषण करनेवाले, अस्थिर, कर्मरूप, दुर्गम, महेश, क्रोधरूप, कपिल, तर्क-अतर्कसे परे विग्रहवाले, बलवान्, वेगरूप, बालुकामोंमें विराजमान, प्रवाहरूप, स्थित, व्यापक, उत्तम मेधासम्पन्न, पृथिवीका लालन-पालन करनेवाले, चन्द्रकला धारण करनेवाले, चित्ररूप, विचित्र वेष धारण करनेवाले, विचित्र वर्णवाले तथा यज्ञरूप शिव आपको नमस्कार है॥ ५०-५२॥
चेकितानाय तुष्टाय नमस्ते निहिताय च।<br>नमः क्षान्ताय दान्ताय वज्रसंहननाय च॥ ५३चेकितान (विशिष्ट ज्ञानवाले), संतोषरूप तथा निहित (अत्यन्त हितकारक) आपको नमस्कार है। क्षमाशील, इन्द्रियजित् तथा वज्रके समान आघात करनेवाले शिवको नमस्कार है॥ ५३॥
रक्षोघ्नाय विषघ्नाय शितिकण्ठोर्ध्वमन्यवे।<br>लेलिहाय कृतान्ताय तिग्मायुधधराय च॥ ५४<br><br>प्रमोदाय सम्मोदाय यतिवेद्याय ते नमः।<br>अनामयाय सर्वाय महाकालाय वै नमः॥ ५५राक्षसोंका विनाश करनेवाले, विषका शमन करनेवाले, शुभ्र ग्रीवावाले, क्रुद्ध प्रतीत होते हुए भी सौम्य रूपवाले, सर्परूप, यमराजस्वरूप, तीक्ष्ण शस्त्र धारण करनेवाले, आनन्दस्वरूप, मोदसदृश, संन्यासियोंके द्वारा ज्ञेय आप शिवको नमस्कार है। रोगविकारसे रहित, सर्वरूप महाकालको नमस्कार है॥ ५४-५५॥
प्रणवप्रणवेशाय भगनेत्रान्तकाय च।<br>मृगव्याधाय दक्षाय दक्षयज्ञान्तकाय च॥ ५६<br><br>सर्वभूतात्मभूताय सर्वेशातिशयाय च।<br>पुरघ्नाय सुशस्त्राय धन्विनेऽथ परश्वधे॥ ५७ओंकार, ओंकारेश्वर, भग नामक देवताके नेत्रका नाश करनेवाले, मृगव्याधरूप, दक्षरूप, दक्षप्रजापतिके यज्ञका विध्वंस करनेवाले, सभी प्राणियोंके आत्मस्वरूप, सर्वेश्वर, अतिशयरूप, त्रिपुरके संहर्ता, सुन्दर शस्त्र

अध्याय २१ ] ब्रह्मा तथा विष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य ९९


श्लोकअर्थ
पूषदन्तविनाशाय भग्ननेत्रान्तकाय च।<br>कामदाय वरिष्ठाय कामाङ्गदहनाय च॥ ५८<br><br>रङ्गे करालवक्त्राय नागेन्द्रवदनाय च।<br>दैत्यानामन्तकेशाय दैत्याक्रन्दकराय च॥ ५९<br><br>हिमघ्नाय च तीक्ष्णाय आर्द्रचर्मधराय च।<br>श्मशानरतिनित्याय नमोऽस्तूल्यूकधारिणे॥ ६०धारण करनेवाले, धनुर्धर, कुठार धारण करनेवाले, दक्षके यज्ञमें पूषानामक देवताका दाँत तोड़नेवाले तथा भग नामक देवताको नेत्रविहीन करनेवाले, मनोरथ पूर्ण करनेवाले, वरिष्ठ, कामदेवका शरीर दग्ध करनेवाले, रणभूमिमें विकराल वक्त्रवाले, गजाननरूप, दैत्योंके संहारक हम ब्रह्मा, विष्णु आदि देवताओंके भी स्वामी, दैत्योंको क्रन्दित करनेवाले, शीतका निवारण करनेवाले, तीक्ष्ण रूपवाले, मृदुचर्म धारण करनेवाले, नित्य श्मशानसे अनुराग रखनेवाले तथा हाथमें प्रज्वलित काष्ठ धारण करनेवाले भगवान् शिवको नमस्कार है॥ ५६—६०॥
नमस्ते प्राणपालाय मुण्डमालाधराय च।<br>प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः परिवृताय च॥ ६१<br><br>नरनारीशरीराय देव्याः प्रियकराय च।<br>जटिने मुण्डिने चैव व्यालयज्ञोपवीतिने॥ ६२<br><br>नमोऽस्तु नृत्यशीलाय उपनृत्यप्रियाय च।<br>मन्यवे गीतशीलाय मुनिभिर्गीयते नमः॥ ६३प्रिय भक्तोंका पालन करनेवाले, मुण्डकी माला धारण करनेवाले, शोकरहित, अनेकविध भूतोंसे घिरे रहनेवाले शिवको नमस्कार है। नर-नारीका विग्रह धारण करनेवाले (अर्धनारीश्वर), देवी पार्वतीका सदा प्रिय करनेवाले, जटाधारी, मुण्डी, सर्पोंका यज्ञोपवीत धारण करनेवाले, नृत्यमें अभिरुचि रखनेवाले, नृत्यशालाके प्रति प्रीति रखनेवाले, क्रोधरूप, गीतप्रिय तथा मुनियोंके द्वारा स्तुत्य शिवको नमस्कार है॥ ६१—६३॥
कटङ्कटाय तिग्माय अप्रियाय प्रियाय च।<br>विभीषणाय भीष्माय भगप्रमथनाय च॥ ६४<br><br>सिद्धसङ्घानुगीताय महाभागाय वै नमः।<br>नमो मुक्ताट्टहासाय क्ष्वेडितास्फोटिताय च॥ ६५हाथीका मस्तक काटनेवाले अर्थात् सिंहरूप, तीक्ष्ण, अप्रिय, प्रिय, अति भयानक, प्रचण्ड, भगका प्रमथन करनेवाले, सिद्धसमुदायद्वारा नित्य अनुगीत महाभागको नमस्कार है। मुक्तरूपसे अट्टहास करनेवाले, क्रोधावस्थामें सिंहगर्जना करके प्रकम्पित शरीरवाले शिवको नमस्कार है॥ ६४-६५॥
नर्दते कूर्दते चैव नमः प्रमुदितात्मने।<br>नमो मृडाय श्वसते धावतेऽधिष्ठिते नमः॥ ६६<br><br>ध्यायते जृम्भते चैव रुदते द्रवते नमः।<br>वल्गते क्रीडते चैव लम्बोदरशरीरिणे॥ ६७तीव्र नाद करनेवाले, कूदने-फाँदनेवाले तथा प्रमुदित आत्मावाले शिवको नमस्कार है। श्वास लेनेवाले, दौड़नेवाले, अधिष्ठाता तथा आनन्दरूप शिवको नमस्कार है। ध्यान करनेवाले, जम्भाई लेनेवाले, रुदन करनेवाले तथा द्रवित होनेवाले शिवको नमस्कार है। छलाँग लगानेवाले, क्रीड़ा करनेवाले तथा लम्बे उदरयुक्त शरीरवाले शिवको नमस्कार है॥ ६६-६७॥
नमोऽकृत्याय कृत्याय मुण्डाय विकटाय च।<br>नम उन्मत्तदेहाय किङ्किणीकाय वै नमः॥ ६८<br><br>नमो विकृतवेषाय क्रूरायामर्शणाय च।<br>अप्रमेयाय गोप्त्रे च दीप्तायानिर्गुणाय च॥ ६९विधि-निषेधरूप (कृत्य-अकृत्य), मुण्ड, विकटरूप शिवको नमस्कार है। उन्मत्त देहवाले तथा किंकिणीसे शोभायमान शरीरवाले शिवको नमस्कार है। विकृत वेष धारण करनेवाले, क्रूर, कोपाविष्ट, अप्रमेय,
१००श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
रक्षा करनेवाले, दीप्त तथा सगुणरूप शिवको नमस्कार है॥ ६८-६९ ॥
वामप्रियाय वामाय चूडामणिधराय च।<br>नमस्तोकाय तनवे गुणैरप्रमिताय च॥ ७०वामभागमें अपनी प्रिया गौरीसे विभूषित, सुन्दर, चूड़ामणि धारण करनेवाले, बालरूप विग्रहवाले तथा अप्रमेय गुणोंसे सम्पन्न शिवको नमस्कार है॥ ७०॥
नमो गुण्याय गुह्याय अगम्यगमनाय च।<br>लोकधात्री त्वियं भूमिः पादौ सज्जनसेवितौ॥ ७१<br><br>सर्वेषां सिद्धियोगानामधिष्ठानं तवोदरम्।<br>मध्येऽन्तरिक्षं विस्तीर्णं तारागणविभूषितम्॥ ७२<br><br>स्वातेः पथ इवाभाति श्रीमान् हारस्तवोरसि।<br>दिशो दशभुजास्तुभ्यं केयूराङ्गदभूषिताः॥ ७३सद्गुणोंसे युक्त, निगूढ़ तथा अगम्य गतिवाले शिवको नमस्कार है। सदाचारीजनोंद्वारा सेवित आपके दोनों चरण लोकधात्री इस पृथ्वीके तुल्य हैं। सभी सिद्धियों तथा योगोंका अधिष्ठानस्वरूप मध्यस्थित आपका उदर तारासमूहोंसे विभूषित विस्तृत अन्तरिक्षके समान है। आपके वक्षःस्थलपर शोभायमान श्रीयुक्त हार तारापुंजोंके मार्गकी भाँति प्रतीत होता है। केयूर तथा अंगदसे विभूषित आपके दस हाथ दसों दिशाओंके तुल्य हैं॥ ७१–७३॥
विस्तीर्णपरिणाहश्च नीलाञ्जनचयोपमः।<br>कण्ठस्ते शोभते श्रीमान् हेमसूत्रविभूषितः॥ ७४<br><br>दंष्ट्रा करालं दुर्धर्षमनौपम्यं मुखं तथा।<br>पद्ममालाकृतोष्णीषं शिरो द्यौः शोभतेऽधिकम्॥ ७५नीले अंजनके समूहके तुल्य विस्तृत परिधिवाला आपका श्रीयुक्त कण्ठ स्वर्णसूत्रसे सुशोभित है। विकराल दाँतोंवाला आपका मुख अत्यन्त भयावह तथा अनुपमेय है। पद्ममाला तथा पगड़ीसे शोभायमान आपका सिर आकाशकी भाँति अत्यधिक शोभाको प्राप्त हो रहा है॥ ७४-७५॥
दीप्तिः सूर्ये वपुश्चन्द्रे स्थैर्यं शैलेऽनिले बलम्।<br>औष्ण्यमग्नौ तथा शैत्यमप्सु शब्दोऽम्बरे तथा॥ ७६<br><br>अक्षरान्तरनिष्पन्दाद् गुणानेतान् विदुर्बुधाः।<br>जपो जप्यो महादेवो महायोगो महेश्वरः॥ ७७<br><br>पुरेशयो गुहावासी खेचरो रजनीचरः।<br>तपोनिधिर्गुहगुरुर्नन्दनो नन्दवर्धनः॥ ७८<br><br>हयशीर्षा पयोधाता विधाता भूतभावनः।<br>बोद्धव्यो बोधिता नेता दुर्धर्षो दुष्प्रकम्पनः॥ ७९<br><br>बृहद्रथो भीमकर्मा बृहत्कीर्तिर्धनञ्जयः।<br>घण्टाप्रियो ध्वजी छत्री पिनाकी ध्वजिनीपतिः॥ ८०सूर्यमें प्रकाश, चन्द्रमामें कान्ति, पर्वतमें स्थिरता, वायुमें शक्ति, अग्निमें उष्णता, जलमें शीतलता तथा आकाशमें शब्दरूप विद्यमान—ये गुण अविनाशी शिवके निष्पन्द अर्थात् अल्पांशसे उत्पन्न हुए हैं—ऐसा मनीषी लोग मानते हैं। जप, जप्य, महादेव, महायोग, महेश्वर, पुरेशय, गुहावासी (गुफामें निवास करनेवाले), खेचर (आकाशमें विचरणशील), रजनीचर (रात्रिमें भ्रमण करनेवाले), तपोनिधि, कार्तिकेयके गुरु, आनन्दरूप, आनन्दकी वृद्धि करनेवाले, हयशीर्ष (घोड़ेके सिरवाले विष्णुरूप), पयोधाता (जल धारण करनेवाले इन्द्ररूप), विधाता (ब्रह्मारूप), भूतभावन, बोद्धव्य (बोध करनेयोग्य), बोधिता (बोध करानेवाले), नेता, दुर्धर्ष (अपराजेय), दुष्प्रकम्पन, बृहद्रथ (विशाल रथवाले), भीमकर्मा (भयंकर कर्मवाले), बृहत्कीर्ति (महान् यशवाले), धनंजय, घण्टाप्रिय, ध्वजी (ध्वज धारण

अध्याय २१ ] ब्रह्मा तथा विष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य १०१


कवची पट्टिशी खड्गी धनुर्हस्तः परश्वधी।<br>अघस्मरोऽनघः शूरो देवराजोऽरिमर्दनः ॥ ८१करनेवाले), छत्री (छत्र धारण करनेवाले), पिनाकी (धनुर्धर), ध्वजिनीपति (सेनापति), कवची (कवच धारण करनेवाले), पट्टिशी (एक प्रकारका तीक्ष्ण लौह-दण्डरूप शस्त्र धारण करनेवाले), खड्गी (तलवार धारण करनेवाले), धनुर्हस्त (हाथमें धनुष धारण करनेवाले), परश्वधी (परशु धारण करनेवाले), अघस्मर (सबके पापकर्मोंको स्मृतिमें रखनेवाले), निष्पाप, पराक्रमी, देवताओंके स्वामी तथा शत्रुओंका संहार करनेवाले सब कुछ आप ही हैं॥ ७६—८१॥
त्वां प्रसाद्य पुरास्माभिर्द्विषन्तो निहता युधि।<br>अग्निः सदार्णवाम्भस्त्वं पिबन्नपि न तृप्यसे ॥ ८२पूर्वकालमें आपको प्रसन्न करके हम देवताओंने अपने शत्रुओंका युद्धमें संहार किया था। अग्निरूप आप सदा महासागरका जल पीते हुए भी कभी तृप्त नहीं होते हैं॥ ८२॥
क्रोधाकारः प्रसन्नात्मा कामदः कामगः प्रियः।<br>ब्रह्मचारी चागाधश्च ब्रह्मण्यः शिष्टपूजितः॥ ८३<br><br>देवानामक़्षयः कोशस्त्वया यज्ञः प्रकल्पितः।<br>हव्यं तवेदं वहति वेदोक्तं हव्यवाहनः।<br>प्रीते त्वयि महादेव वयं प्रीता भवामहे॥ ८४आप क्रोधमय भावाकृतिवाले, प्रसन्न आत्मावाले, मनोरथोंको पूर्ण करनेवाले, अपनी इच्छासे विचरण करनेवाले, प्रिय, ब्रह्मचारी, दुस्तर, ब्रह्मण्य, शिष्टजनोंद्वारा पूजित तथा देवताओंकी अक्षय निधि हैं। आपने ही यज्ञोंका विधान किया है। अग्निदेव आपके ही वेदोक्त हव्यका वहन करते हैं। हे महादेव! आपके प्रसन्न होनेपर हम देवतालोग प्रसन्न हो जाते हैं॥ ८३-८४॥
भवानीशोऽनादिमांस्त्वं च सर्व-<br>लोकानां त्वं ब्रह्मकर्तादिसर्गः।<br>सांख्याः प्रकृतेः परं त्वां विदित्वा<br>क्षीणध्यानास्त्वाममृतं विशन्ति ॥ ८५आप भवानीके ईश हैं तथा आदिसे रहित हैं। सभी लोकोंके ब्रह्मरूप कर्ता आप ही हैं। आप ही आदि सृष्टि हैं। क्षीण ध्यानवाले सांख्यशास्त्री आपको प्रकृतिसे परे जानकर अमृतरूप आपको ही प्राप्त होते हैं॥ ८५॥
योगाच्च त्वां ध्यायिनो नित्यसिद्धं<br>ज्ञात्वा योगान् सन्त्यजन्ते पुनस्तान्।<br>ये चाप्यन्ये त्वां प्रसन्ना विशुद्धाः<br>स्वकर्मभिस्ते दिव्यभोगा भवन्ति॥ ८६ध्यानपरायण योगी अपने योगबलसे नित्य-सिद्ध आपको जानकर पुनः उन योगोंका परित्याग कर देते हैं। और भी अन्य जो प्रसन्नचित्त तथा विशुद्ध मनवाले लोग हैं, वे अपने उत्तम कर्मोंके द्वारा आपको जानकर दिव्य भोगोंकी प्राप्ति करते हैं॥ ८६॥
अप्रसङ्ख्येयतत्त्वस्य यथा विद्मः स्वशक्तितः।<br>कीर्तितं तव माहात्म्यमपारस्य महात्मनः॥ ८७<br><br>शिवो नो भव सर्वत्र योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते।गणनातीत तत्त्वोंवाले तथा सीमारहित आप महात्माका जैसा माहात्म्य हम जानते हैं, वैसा अपनी सामर्थ्यके अनुसार हमने कह दिया। आप हमारे लिये सर्वत्र कल्याणकारी हों। आप जो कुछ भी हैं, आपको नमस्कार है॥ ८७ १/२॥
सूत उवाच<br>य इदं कीर्तयेद्भक्त्या ब्रह्मन्नारायणस्तवम्॥ ८८सूतजी बोले—[हे ऋषियो!] जो प्राणी एकाग्र

२२- महादेवजीद्वारा विष्णु और ब्रह्माको वरदान, सृष्टिके लिये ब्रह्माजीद्वारा तप करना तथा सर्पों एवं रुद्रोंकी सृष्टि

| [ पूर्वभाग | | :---: | :---: | | १०२ | श्रीलिङ्गमहापुराण |

श्रावयेद्वा द्विजान् विद्वान् शृणुयाद्वा समाहितः।<br>अश्वमेधायुतं कृत्वा यत्फलं तदवाप्नुयात्॥ ८९होकर भक्तिपूर्वक ब्रह्मा तथा विष्णुके द्वारा की गयी इस शिवस्तुतिको कहता है, सुनता है अथवा द्विजों तथा विद्वानोंको सुनाता है; वह दस हजार अश्वमेध यज्ञ करके जो फल मिलता है, उस फलको प्राप्त कर लेता है॥ ८८-८९॥
पापाचारोऽपि यो मर्त्यः शृणुयाच्छिवसन्निधौ।<br>जपेद्वापि विनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति॥ ९०घोर पापकर्म करनेवाला जो कोई भी प्राणी शिवके समीप इस स्तुतिका पाठ करता है अथवा इसे सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकको जाता है॥ ९०॥
श्राद्धे वा दैविके कार्ये यज्ञे वावभृथान्तिके।<br>कीर्तयेद्वा सतां मध्ये स याति ब्रह्मणोऽन्तिकम्॥ ९१जो सज्जनोंके बीचमें, श्राद्धकर्ममें, देवकर्ममें, यज्ञधर्मादि अनुष्ठानोंके बाद किये जानेवाले स्नानके अनन्तर इस स्तोत्रका पाठ करता है, वह ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है॥ ९१॥

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मविष्णुस्तुतिर्नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें 'ब्रह्मविष्णुस्तुति' नामक इक्कीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ॥ २१॥


बाईसवाँ अध्याय

महादेवजीद्वारा विष्णु और ब्रह्माको वरदान, सृष्टिके लिये ब्रह्माजीद्वारा तप करना तथा सर्पों एवं रुद्रोंकी सृष्टि

सूत उवाचसूतजी बोले—
अत्यन्तावनतौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः।<br>प्रहृष्टवदनोऽत्यर्थमभवत्सत्यकीर्तनात् ॥ १<br><br>उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः।<br>पिनाकी खण्डपरशुः सुप्रीतस्तु त्रिलोचनः॥ २[हे मुनियो!] उन ब्रह्मा तथा विष्णुको अत्यन्त विनीत भावसे सत्य स्तुति करते देखकर सुन्दर, लालिमायुक्त तथा विशाल नेत्रोंवाले उमापति, विरूपाक्ष, दक्षयज्ञके विध्वंसक, पिनाकी, खण्डपरशु धारण करनेवाले, त्रिनेत्र शिवजीका मुख प्रसन्नतासे प्रफुल्लित हो उठा और उनके मनमें उन दोनोंके प्रति अत्यधिक प्रीति उत्पन्न हुई॥ १-२॥
ततः स भगवान् देवः श्रुत्वा वागमृतं तयोः।<br>जानन्नपि महादेवः क्रीडापूर्वमथाब्रवीत्॥ ३<br><br>कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैषिणौ।<br>समेतावम्बुजाभाक्षावस्मिन् घोरे महापल्लवे॥ ४तत्पश्चात् उन दोनोंकी अमृतमयी वाणी सुनकर उन्हें जानते हुए भी भगवान् महादेवने क्रीड़ाके निमित्त उनसे पूछा—हे महात्माद्वय! एक-दूसरेका हित चाहनेवाले, कमलकी आभाके तुल्य नेत्रोंवाले आप दोनों लोग कौन हैं तथा इस घोर महासागरमें क्यों स्थित हैं?॥ ३-४॥
तावूचतुर्महात्मानौ सन्निरीक्ष्य परस्परम्।<br>भगवन् किं तु यत्तेऽद्य न विज्ञातं त्वया विभो॥ ५<br><br>विभो रुद्र महामाय इच्छया वां कृतौ त्वया।<br>तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा अभिनन्द्याभिमान्य च॥ ६महादेवके ऐसा पूछनेपर एक-दूसरेकी ओर देखकर महात्मा ब्रह्मा तथा विष्णु बोले—हे भगवन्! हे विभो! हे रुद्र! हे महामाय! क्या आज आपको विदित नहीं है कि आपने ही अपनी इच्छासे हम दोनोंको उत्पन्न किया है?॥ ५ १/२॥

अध्याय २२ ] महादेवजीद्वारा विष्णु और ब्रह्माको वरदान···रुद्रोंकी सृष्टि [ १०३


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
उवाच भगवान् देवो मधुरं श्लक्ष्णया गिरा।<br>भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण ब्रवीम्यहम्॥ ७<br>प्रीतोऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया।<br>भवन्तौ हृदयस्यास्य मम हृद्यतरावुभौ॥ ८उन दोनोंकी वह बात सुनकर भगवान् शंकर प्रसन्न होकर सम्मानपूर्वक कोमल वाणीमें धीरेसे बोले—हे हिरण्यगर्भ! हे कृष्ण! मैं आप दोनोंको बता रहा हूँ कि मैं आपकी इस शाश्वत तथा दृढ़ भक्तिसे प्रसन्न हूँ॥ ६-७ १/२॥<br><br>आप दोनों लोगोंके प्रति मेरे हृदयमें अपार प्रेम है। मैं आज आपलोगोंको श्रेष्ठ तथा मनोवांछित कौन-सा वर प्रदान करूँ?॥ ८ १/२॥
युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमीप्सितम्।<br>अथोवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः॥ ९<br>सर्वं मम कृतं देव परितुष्टोऽसि मे यदि।<br>त्वयि मे सुप्रतिष्ठा तु भक्तिर्भवतु शङ्कर॥ १०तदनन्तर महाभाग विष्णुने रुद्रसे यह वचन कहा—हे देव! मेरा यही सर्व अभीष्ट है कि यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं, तो हे शंकर! मुझे अपने प्रति अचल भक्ति प्रदान कीजिये॥ ९-१०॥
एवमुक्तस्तु विज्ञाय सम्भावयत केशवम्।<br>प्रददौ च महादेवो भक्तिं निजपदाम्बुजे॥ ११विष्णुके ऐसा कहनेपर महादेवने विष्णुभगवान्‌को स्नेहपूर्वक अपने चरणकमलोंमें स्थिर भक्ति प्रदान की॥ ११॥
भवान् सर्वस्य लोकस्य कर्ता त्वमधिदैवतम्।<br>तदेवं स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यम्बुजेक्षण॥ १२<br>एवमुक्त्वा तु भगवान् ब्रह्माणं चापि शङ्करः।<br>अनुगृह्यास्पृशद्देवो ब्रह्माणं परमेश्वरः॥ १३<br>कराभ्यां सुशुभाभ्यां च प्राह हृष्टतरः स्वयम्।<br>मत्समस्त्वं न सन्देहो वत्स भक्तश्च मे भवान्॥ १४<br>स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि संज्ञा भवतु सुव्रत।तत्पश्चात् भगवान् शंकरने ब्रह्माजीसे कहा—हे कमलनयन! आप समस्त लोकके कर्ता हैं तथा आप ही अधिष्ठातृ देवता हैं। अतः हे वत्स! आपका कल्याण हो। मैं तो अब प्रस्थान करूँगा। ब्रह्माजीसे इस प्रकार कहकर भगवान् शंकरने अपने दोनों पवित्र हाथोंसे अनुग्रहपूर्वक ब्रह्माजीका स्पर्श किया। पुनः उन परमेश्वर शंकरने प्रसन्न मनसे ब्रह्मासे स्वयं कहा—आप भी मेरे ही तुल्य हैं; इसमें सन्देह नहीं है। हे वत्स! आप मेरे भक्त हैं। आपका कल्याण हो और आपको यथार्थ ज्ञानकी प्राप्ति हो। हे सुव्रत! अब मैं प्रस्थान कर रहा हूँ॥ १२-१४ १/२॥
एवमुक्त्वा तु भगवांस्ततोऽन्तर्धानमीश्वरः॥ १५इस प्रकार कहकर समस्त देवताओंके वन्दनीय, गणोंके रक्षक, परमेश्वर भगवान् महादेव अन्तर्धान हो गये॥ १५ १/२॥
गतवान् गणपो देवः सर्वदेवनमस्कृतः।<br>अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः॥ १६<br>प्रजाः स्रष्टुमनाश्चक्रे तप उग्रं पितामहः।भगवान् गोविन्दसे ज्ञान प्राप्त करके पितामह ब्रह्माने प्रजाओंकी सृष्टिकी कामनासे भीषण तप करना आरम्भ कर दिया॥ १६ १/२॥
तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित्समवर्तत॥ १७<br>ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो ह्यजायत।<br>क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः॥ १८इस प्रकार दीर्घ कालतक तपस्या करते हुए उनका जब कुछ भी सिद्ध नहीं हुआ, तब उन्हें बहुत दुःख हुआ और उस दुःखसे वे बहुत क्रोधित हो उठे। कोपसे
१०४श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
ततस्तेभ्योऽश्रुबिन्दुभ्यो वातपित्तकफात्मकाः।<br>महाभागा महासत्त्वाः स्वस्तिकैरप्यलङ्कृताः॥ १९युक्त उन ब्रह्माके दोनों नेत्रोंसे आँसुओंकी बूँदें गिरने लगीं॥ १७-१८॥<br><br>तत्पश्चात् उन अश्रुबिन्दुओंसे वात-पित्त-कफयुक्त, महान् सत्त्वसे सम्पन्न, महाभाग्यशाली तथा महाविषधर सर्प उत्पन्न हुए। वे स्वस्तिक चिह्नसे विभूषित थे तथा उनके केश फैले हुए थे॥ १९ १/२॥
प्रकीर्णकेशाः सर्पास्ते प्रादुर्भूता महाविषाः।<br>सर्पांस्तानग्रजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दयत्॥ २०उन सर्पोंको पहले उत्पन्न हुआ देखकर ब्रह्माजीको बड़ी आत्मग्लानि हुई। वे अपनी भर्त्सना करते हुए कहने लगे—'अहो, मुझे धिक्कार है। मेरी तपस्याका मुझे यही फल प्राप्त हुआ कि आरम्भमें ही मेरी लोकविनाशक सर्परूप प्रजा उत्पन्न हुई'॥ २०-२१॥
अहो धिक् तपसो मह्यं फलमीदृशकं यदि।<br>लोकवैनाशिकी जज्ञे आदावेव प्रजा मम॥ २१
तस्य तीव्राभवन्मूर्च्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा।<br>मूर्च्छाभिपरितापेन जहौ प्राणान् प्रजापतिः॥ २२अत्यधिक क्रोध तथा अधीरतासे युक्त होनेके कारण ब्रह्माजीको तीव्र मूर्च्छा उत्पन्न हुई और उस मूर्च्छासे आक्रान्त पितामहने अपने प्राण त्याग दिये॥ २२॥
तस्याप्रतिमवीर्यस्य देहात्कारुण्यपूर्वकम्।<br>अथैकादश ते रुद्रा रुदन्तोऽभ्यक्रमंस्तथा॥ २३इसके पश्चात् अप्रतिम वीर्यवाले उन ब्रह्माके देहसे दीनभावसे कारुण्यपूर्वक ग्यारह रुद्र रोते हुए निकले। रुदन करनेके कारण ही उनका नाम रुद्र पड़ा॥ २३ १/२॥
रोदनात्खलु रुद्रत्वं तेषु वै समजायत।<br>ये रुद्रास्ते खलु प्राणाः ये प्राणास्ते तदात्मकाः॥ २४जो रुद्र हैं, वे ही प्राणरूप हैं तथा जो प्राण हैं, वे उन्हीं रुद्रके आत्मारूप हैं। सभी प्राणियोंमें स्थित उन रुद्रोंको ही जीवोंके प्राणरूपमें जानना चाहिये॥ २४ १/२॥
प्राणाः प्राणवतां ज्ञेयाः सर्वभूतेष्ववस्थिताः।<br>अत्युग्रस्य महत्त्वस्य साधुराचरितस्य च॥ २५नीललोहित त्रिशूलधारी शिवजीने अत्यन्त उग्र स्वभाववाले, महिमाशाली तथा उत्तम आचरणवाले उन ब्रह्माको पुनः उनके प्राण प्रदान कर दिये॥ २५ १/२॥
प्राणांस्तस्य ददौ भूयस्त्रिशूली नीललोहितः।<br>लब्ध्वासून् भगवान् ब्रह्मा देवदेवमुमापतिम्॥ २६तत्पश्चात् प्राण प्राप्तकर भगवान् ब्रह्माने खड़े होकर देवाधिदेव उमापतिको प्रणामकर गायत्रीके ध्यानसे विश्वरूप परमात्मा शिवको वहाँ देखा॥ २६ १/२॥
प्रणम्य संस्थितोऽपश्यद् गायत्र्या विश्वमीश्वरम्।<br>सर्वलोकमयं देवं दृष्ट्वा स्तुत्वा पितामहः॥ २७समस्त लोकोंमें व्याप्त रहनेवाले महादेवको देखकर ब्रह्माजीने उनकी स्तुति की। तत्पश्चात् उन्होंने आश्चर्यचकित होकर शिवजीको बार-बार प्रणामकर उनसे पूछा—हे विभो! 'सद्योजात' आदि रूपमें आपका प्रादुर्भाव क्यों हुआ?॥ २७-२८॥
ततो विस्मयमापन्नः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः।<br>उवाच वचनं शर्वं सद्यादित्वं कथं विभो॥ २८

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे रुद्रोत्पत्तिवर्णनं नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ॥ २२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें 'रुद्रोत्पत्तिवर्णन' नामक बाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ॥ २२ ॥

२३- विभिन्न कल्पोंमें होनेवाले सद्योजातादि शिवावतारोंका वर्णन, विभिन्न लोकोंकी स्थिति तथा महारुद्रका विश्वरूपत्व

अध्याय २३ ] विभिन्न कल्पोंमें होनेवाले सद्योजातादि शिवावतारोंका वर्णन १०५ 卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐卐

तेईसवाँ अध्याय

विभिन्न कल्पोंमें होनेवाले सद्योजातादि शिवावतारोंका वर्णन, विभिन्न लोकोंकी स्थिति तथा महारुद्रका विश्वरूपत्व

सूत उवाचसूतजी बोले—ब्रह्माजीका वह वचन सुनकर उनके प्रबोधनके लिये ब्रह्मरूप भगवान् शिवने मुसकराकर उनसे कहा— ॥ १ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो भगवान् भवः।<br>ब्रह्मरूपी प्रबोधार्थं ब्रह्माणं प्राह सस्मितम्॥ १
श्वेतकल्पो यदा ह्यासीदहमेव तदाभवम्।<br>श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः सितः॥ २जब श्वेतकल्प था, उस समय मैं श्वेत वर्णका था। मेरी श्वेत पगड़ी, श्वेत माला, श्वेत वस्त्र, श्वेत अस्थि, श्वेत रोम, श्वेत त्वचा तथा श्वेत ही मेरा रुधिर था। इसी कारणसे वह कल्प 'श्वेतकल्प' नाम से विख्यात हुआ॥ २-३॥
श्वेतास्थिः श्वेतरौमा च श्वेतासृक् श्वेतलोहितः।<br>तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ ॥ ३
मत्प्रसूता च देवेशी श्वेताङ्गा श्वेतलोहिता।<br>श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता॥ ४उस कल्पमें मुझसे उत्पन्न ब्रह्म नामसे जानी जानेवाली देवेश्वरी गायत्री भी श्वेत अंगोंवाली, श्वेत रक्तवाली तथा श्वेत वर्णवाली थीं॥ ४॥
तस्मादहं च देवेश त्वया गुह्येन वै पुनः।<br>विज्ञातः स्वेन तपसा सद्योजातत्वमागतः॥ ५तदनन्तर हे देवेश! आपने अपने उग्र तपसे सद्योजातत्वको प्राप्त मुझ शिवको जाना॥ ५॥
सद्योजातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैतत्प्रकीर्तितम्।<br>तस्माद् गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः॥ ६मेरा यह सद्योजातरूप गुह्य ब्रह्मके रूपमें जाना जाता है। अतएव गुह्यत्वको प्राप्त मुझ सद्योजात शिवको जो द्विजातिगण जानेंगे, वे मेरे सान्निध्यको प्राप्त होंगे, जहाँसे उनका पुनरागमन नहीं होता अर्थात् वे जन्म-मरणके बन्धनसे मुक्त हो जाते हैं॥ ६१/२॥
मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्।<br>यदा चैव पुनस्त्व्ाासील्लोहितो नाम नामतः॥ ७पुनः जब मेरा नाम लोहित था, तब मेरे द्वारा धारित लोहित वर्णके कारण वह कल्प लोहितकल्प नामसे कहा गया॥ ७१/२॥
मत्कृतेन च वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः।<br>तदा लोहितमांसास्थिलोहितक्षीरसम्भवा॥ ८उस कल्पमें रक्तवर्णके मांस तथा हड्डियोंवाली, रक्त-वर्णका दूध प्रदान करनेवाली, लाल आँखोंवाली तथा लाल स्तनवाली धेनुरूपमें गायत्री अधिष्ठित हुईं॥ ८१/२॥
लोहिताक्षी स्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता।<br>ततोऽस्या लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्ययात्॥ ९तदनन्तर उस धेनुके लोहितत्व, उस कल्पमें वर्णके बदल जाने तथा योगकी वामताके कारण मैं वामदेवत्वको प्राप्त हुआ अर्थात् मेरा नाम वामदेव पड़ गया॥ ९१/२॥
वामत्वाच्चैव देवस्य वामदेवत्वमागतः।<br>तत्रापि च महासत्त्व त्वयाहं नियतात्मना॥ १०हे महासत्त्व ! उस कल्पमें भी नियत आत्मावाले आपने अपने योगबलसे लोहितवर्ण-स्थित मुझ परमेश्वरको जाना और तभीसे मैं पृथ्वीलोकमें वामदेव नामसे प्रसिद्धिको प्राप्त हो गया॥ १०-११॥
विज्ञातः स्वेन योगेन तस्मिन् वर्णान्तरे स्थितः।<br>ततश्च वामदेवेति ख्यातिं यातोऽस्मि भूतले ॥ ११
१०६श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
ये चापि वामदेवत्वं ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः।<br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्॥ १२जो भी द्विजातिगण मेरे वामदेवस्वरूपको जानेंगे, वे जन्म-मरणके बन्धनसे मुक्ति प्राप्त करानेवाले मेरे रुद्रलोकमें निवास करेंगे॥ १२॥
यदाहं पुनरेवेह पीतवर्णो युगक्रमात्।<br>मत्कृतेन च नाम्ना वै पीतकल्पोऽभवत्तदा॥ १३जब मैं युगक्रमसे पीतवर्णवाला हुआ, तब मेरे वर्णनामपर उस कल्पका नाम पीतकल्प हुआ॥ १३॥
मत्प्रसूता च देवेशी पीताङ्गी पीतलोहिता।<br>पीतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता॥ १४मेरे द्वारा उत्पन्न तथा ब्रह्म नामसे जानी जानेवाली देवेश्वरी गायत्रीका भी अंग पीला, रक्त पीला तथा वर्ण आदि सब पीला था॥ १४॥
तत्रापि च महासत्त्व योगयुक्तेन चेतसा।<br>यस्मादहं तैर्विज्ञातो योगतत्परमानसैः॥ १५<br><br>तत्र तत्पुरुषत्वेन विज्ञातोऽहं त्वया पुनः।<br>तस्मात्तत्पुरुषत्वं वै ममैतत्कनकाण्डज॥ १६हे महासत्त्व! उस कल्पमें भी योगपरायण मनवाले उन द्विजातियोंने योगयुक्त चित्तसे मुझे जाना। हे कनकाण्डज! उस कल्पमें तुमने भी मुझे पुनः तत्पुरुषरूपमें जाना; उसी कारणसे मेरा यह तत्पुरुष नाम हुआ॥ १५-१६॥
ये मां रुद्रं च रुद्राणीं गायत्रीं वेदमातरम्।<br>वेत्स्यन्ति तपसा युक्ता विमला ब्रह्मसङ्गताः॥ १७<br><br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्।तपस्यासे युक्त, विशुद्ध मनवाले तथा ब्रह्मपरायण जो लोग मुझ रुद्र तथा वेदमाता रुद्राणी गायत्रीकी आराधना करेंगे, वे पुनर्जन्मसे मुक्ति दिलानेवाले रुद्रलोकको प्राप्त होंगे॥ १७ १/२॥
यदाहं पुनरेवासं कृष्णवर्णो भयानकः॥ १८पुनः जब मैंने भयानक कृष्णवर्ण धारण किया, तब मेरे वर्णके नामसे वह कल्प कृष्णकल्प कहा गया॥ १८ १/२॥
मत्कृतेन च वर्णेन सङ्कल्पः कृष्ण उच्यते।<br>तत्राहं कालसङ्काशः कालो लोकप्रकालकः॥ १९हे ब्रह्मन्! उस कल्पमें भी तुमने कालसदृश, कालरूप, लोकोंके लिये महाकाल तथा घोर पराक्रमवाले मुझ घोरको जाना॥ १९ १/२॥
विज्ञातोऽहं त्वया ब्रह्मन् घोरो घोरपराक्रमः।<br>मत्प्रसूता च गायत्री कृष्णाङ्गी कृष्णलोहिता॥ २०हे देवेश! उस कल्पमें मुझसे उत्पन्न ब्रह्मसंज्ञावाली गायत्री भी कृष्ण अंगोंवाली, कृष्ण रक्तवाली तथा कृष्ण रूपवाली थीं॥ २० १/२॥
कृष्णरूपा च देवेश तदासीद् ब्रह्मसंज्ञिता।<br>तस्माद् घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले॥ २१अतएव इस भूतलपर जो लोग घोरत्वको प्राप्त मुझ शिवको जान लेंगे, शाश्वत रूपवाला मैं उनके लिये सौम्य तथा शान्त हो जाऊँगा॥ २१ १/२॥
तेषामघोरः शान्तश्च भविष्याम्यहमव्ययः।<br>पुनश्च विश्वरूपत्वं यदा ब्रह्मन् ममाभवत्॥ २२<br><br>तदाप्यहं त्वया ज्ञातः परमेण समाधिना।<br>विश्वरूपा च संवृत्ता गायत्री लोकधारिणी॥ २३हे ब्रह्मन्! पुनः जब मैं विश्वरूपत्वको प्राप्त हुआ, उस समय भी आपने परम समाधिसे मुझे जाना था। उस समय समस्त लोकोंको धारण करनेवाली गायत्री भी विश्वरूपा अर्थात् अनेक वर्णोंवाली थीं॥ २२-२३॥
तस्मिन् विश्वत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले।<br>तेषां शिवश्च सौम्यश्च भविष्यामि सदैव हि॥ २४इस भूतलपर जो लोग विश्वत्वको प्राप्त मुझ परमात्माको जान लेंगे, उनके प्रति मैं सदाके लिये सौम्य तथा शान्त हो जाऊँगा॥ २४॥

अध्याय २३ ] विभिन्न कल्पोंमें होनेवाले सद्योजातादि शिवावतारोंका वर्णन १०७

यस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पोऽयं समुदाहृतः।<br>विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता॥ २५<br><br>सर्वरूपा तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः।<br>चत्वारस्ते मया ख्याताः पुत्रा वै लोकसम्मताः॥ २६इसी कारण यह कल्प विश्वरूपकल्प नामसे जाना गया और ये गायत्री विश्वरूपा नामसे कही गयीं। वे सर्वरूपा थीं और ये सद्योजात आदि चार कुमार मेरे पुत्ररूपमें प्रकट हुए, जिनकी लोकमें विशेष प्रसिद्धि हुई॥ २५-२६॥
यस्माच्च सर्ववर्णत्वं प्रजानां च भविष्यति।<br>सर्वभक्षा च मेध्या च वर्णतश्च भविष्यति॥ २७ये गायत्री शब्द और अर्थरूपसे मेध्या अर्थात् यज्ञयोग्या होंगी, सर्वभक्षा अर्थात् पातकादिविनाशि़का होंगी। गायत्रीके [सावित्रीके] सर्ववर्णा (सर्वशब्दात्मिका) होनेसे ही चातुर्वर्ण्य-व्यवस्था प्रजामें व्यवस्थित होगी॥ २७॥
मोक्षो धर्मस्तथार्थश्च कामश्चेति चतुष्टयम्।<br>यस्माद्वेदाश्च वेदां च चतुर्था वै भविष्यति॥ २८<br><br>भूतग्रामाश्च चत्वार आश्रमाश्च तथैव च।<br>धर्मस्य पादाश्चत्वारश्चत्वारो मम पुत्रकाः॥ २९इसीलिये धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्ष—चार प्रकारके ये पुरुषार्थ हैं और वेद भी चार हैं। जीव-समुदायोंके भी जरायुज, अण्डज, स्वेदज, उद्भिज्ज—ये चार प्रकारके रूप हैं तथा आश्रम भी चार हैं। दया, दान, तप, सत्य—ये धर्मके चार पाद हैं एवं मेरे पुत्र भी चार हैं॥ २८-२९॥
तस्माच्चतुर्युगावस्थं जगद्वै सचराचरम्।<br>चतुर्धावस्थितश्चैव चतुष्पादो भविष्यति॥ ३०इसीलिये यह चराचर जगत् युगरूप चार अवस्थाओंवाला है और यह चतुष्पादात्मक लोक भी भेदानुसार चार रूपोंमें अवस्थित है॥ ३०॥
भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च महस्तथा।<br>जनस्तपश्च सत्यं च विष्णुलोकस्ततः परम्॥ ३१भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपलोक तथा सत्यलोक—इन सबके परे विष्णुलोक स्थित है॥ ३१॥
अष्टाक्षरस्थितो लोकः स्थाने स्थाने तदक्षरम्।<br>भूर्भुवः स्वर्महश्चैव पादाश्चत्वार एव च॥ ३२<br><br>भूर्लोकः प्रथमः पादो भुवर्लोकस्ततः परम्।<br>स्वर्लोको वै तृतीयश्च चतुर्थस्तु महस्तथा॥ ३३अष्टाक्षररूप लोक अपने-अपने स्थानपर अक्षरात्मकरूपमें विद्यमान हैं। भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक तथा महर्लोक ही चार पादके रूपमें अवस्थित हैं। इनमें भूर्लोक पहला पाद है, भुवर्लोक दूसरा पाद है, स्वर्लोक तीसरा तथा महर्लोक चौथा पाद है॥ ३२-३३॥
पञ्चमस्तु जनस्तत्र षष्ठश्च तप उच्यते।<br>सत्यं तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्भवगामिनाम्॥ ३४पाँचवाँ जनलोक, छठा तपलोक तथा पुनर्जन्मकी प्राप्ति न करनेवाले लोगोंका सत्यलोक सातवाँ लोक कहा गया है॥ ३४॥
विष्णुलोकः स्मृतं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम्।<br>स्कान्दमोमं तथा स्थानं सर्वसिद्धिसमन्वितम्॥ ३५विष्णुलोक वह पद है, जहाँ पहुँचकर जीवका पुनः आगमन नहीं होता है। उससे भी आगे स्कन्दलोक तथा उससे भी परे पार्वतीलोक है, जो सर्वविध सिद्धियोंसे युक्त माना गया है॥ ३५॥
रुद्रलोकः स्मृतस्तस्मात्पदं तद्योगिनां शुभम्।<br>निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः॥ ३६रुद्रलोक उससे परे विद्यमान है। वह पद योगियोंके लिये अत्यन्त शुभकर कहा गया है। ममतारहित, अहंकार-
१०८श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
द्रक्ष्यन्ति तद् द्विजा युक्ता ध्यानतत्परमानसाः।<br>यस्माच्चतुष्पदा ह्येषा त्वया दृष्टा सरस्वती ॥ ३७शून्य, काम-क्रोधसे विवर्जित तथा ध्यानपरायण चित्तवाले योगीजन ही उस लोकका दर्शन करेंगे॥ ३६ १/२॥<br><br>और जो आपने चार पादोंवाली इस गायत्री (सरस्वती)-को देखा है, उसीके चार चरणोंके रूपमें चरम पदवाला विष्णुलोक, शान्त तथा उत्तम स्कन्दलोक, पार्वतीलोक एवं रुद्रलोक अवस्थित हैं। ऐसी माहात्म्ययुक्त सरस्वतीका आपने दर्शन किया है॥ ३७-३८॥
पादान्तं विष्णुलोकं वै कौमारं शान्तमुत्तमम्।<br>औमं माहेश्वरं चैव तस्माद् दृष्टा चतुष्पदा ॥ ३८
तस्मात्तु पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः।<br>ततश्चैषां भविष्यन्ति चत्वारस्ते पयोधराः ॥ ३९इससे सभी पशु भी चार पैरोंवाले होंगे और इसीसे इनके चार स्तन भी होंगे। हे ब्रह्मन्! मेरे मुखसे गिरा हुआ मन्त्रयुक्त सोमरूप अमृत प्राणधारियोंका जीवन बनकर उनके स्तनमें निवास करेगा। इसलिये वे स्तन 'पीतस्तन' कहे जायेंगे॥ ३९-४०॥
सोमश्च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखाच्च्युतः।<br>जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् पुनः पीतस्तनाः स्मृताः ॥ ४०
तस्मात्सोममयं चैव अमृतं जीवसंज्ञितम्।<br>चतुष्पादा भविष्यन्ति श्वेतत्वं चास्य तेन तत् ॥ ४१उसीके कारण सोममय अमृत जीवनसंज्ञावाला होगा और उनके दुग्धका श्वेतत्व उसी सोमरूपत्वके कारण होगा—ऐसे गुणोंवाले वे चतुष्पाद होंगे॥ ४१॥
यस्माच्चैव क्रिया भूत्वा द्विपदा च महेश्वरी।<br>दृष्टा पुनस्तथैवैषा सावित्री लोकभाविनी ॥ ४२आपके द्वारा देखी गयी यह लोकभाविनी सावित्री महेश्वरी पुनः दो पादोंवाली होकर क्रियारूप धारण करेगी; जिससे सभी शुभ नर-नारी दो पादों तथा दो स्तनोंवाले होंगे॥ ४२ १/२॥
तस्माच्च द्विपदाः सर्वे द्विस्तनाश्च नराः शुभाः।<br>तस्माच्चेयमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी ॥ ४३सभी प्राणियोंको धारण करनेवाली तथा महान् शक्तिसे सम्पन्न जिस देवीका आपने दर्शन किया है; वह महेश्वरी अजा होकर जब सर्ववर्णमय विश्वरूप धारण करेगी, तब उसीसे सभी प्रजाएँ भी अनेक वर्णोंवाली होंगी॥ ४३-४४॥
या वै दृष्टा महासत्त्वा सर्वभूतधरा त्वया।<br>तस्माच्च विश्वरूपत्वं प्रजानां वै भविष्यति ॥ ४४
अजश्चैव महातेजा विश्वरूपो भविष्यति।<br>अमोघरेताः सर्वत्र मुखे चास्य हुताशनः ॥ ४५तब महातेज तथा अमोघ वीर्यवाले अज विश्वरूप धारण करेंगे और इनके मुखमें सर्वत्र अग्नि विराजमान होगी; उसी कारण सर्वव्यापी पशुरूपी अग्नि पवित्र मानी जायगी॥ ४५ १/२॥
तस्मात्सर्वगतो मेध्यः पशुरूपी हुताशनः।<br>तपसा भावितात्मानो ये मां द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः ॥ ४६विशुद्ध आत्मावाले जो द्विजगण अपनी तपस्यासे ईशित्व (ईश्वरत्व) तथा वशित्व (योगसिद्धि)-में सभी जगह मुझे भी सर्वव्यापी रूपमें विराजमान देखेंगे; वे रजोगुण तथा तमोगुणसे रहित होकर मानवशरीरका त्याग करके मेरा सान्निध्य प्राप्त करेंगे और उनका पुनर्जन्म नहीं होगा॥ ४६-४७ १/२॥
ईशित्वे च वशित्वे च सर्वगं सर्वतः स्थितम्।<br>रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्त्यक्त्वा मानुष्यकं वपुः ॥ ४७
मत्समीपमुपेष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्।<br>इत्येवमुक्तो भगवान् ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः ॥ ४८सूतजी कहते हैं कि हे द्विजो! शिवजीके इस

२४- श्वेतवाराहकल्पके अट्ठाईस द्वापरोंके अन्तमें प्रकट होनेवाले अट्ठाईस व्यासों, अट्ठाईस शिवावतारों तथा विविध शिवयोगियोंका वर्णन

अध्याय २४] श्वेतवाराहकल्पके अट्ठाईस द्वापरोंके अन्तमें प्रकट होनेवाले व्यासोंका वर्णन १०९


प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः।<br>य एवं भगवान् विद्वान् गायत्र्या वै महेश्वरम्॥ ४९<br><br>विश्वात्मानं हि सर्वं त्वां गायत्र्यास्तव चेश्वर।<br>तस्य देहि परं स्थानं तथास्त्विति च सोऽब्रवीत्॥ ५०प्रकार कहनेपर भगवान् ब्रह्माने प्रणाम करके विनम्रतापूर्वक रुद्रसे पुनः कहा—हे भगवन्! जो विद्वान् सर्वव्यापी विश्वात्मा आप महेश्वरको गायत्रीसहित सर्वत्र स्थित देखे तथा हे ईश्वर! आपकी एवं गायत्रीकी आराधना करे, उसे आप परमपद दें। इसपर उन शिवजीने कहा—वैसा ही होगा॥ ४८-५०॥
तस्माद्विद्वान् हि विश्वत्वमस्याश्चास्य महात्मनः।<br>स याति ब्रह्मसायुज्यं वचनाद् ब्रह्मणः प्रभोः॥ ५१इसलिये प्रभु शिवद्वारा ब्रह्माजीके प्रति कहे गये वचनके अनुसार जो विद्वान् गायत्री तथा महात्मा रुद्रका विश्वरूपत्व जान लेता है, वह ब्रह्मसायुज्यको प्राप्त होता है अर्थात् ब्रह्मके साथ उसका तादात्म्य स्थापित हो जाता है॥ ५१॥

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ‘विविधकल्पवर्णनं’ नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ‘विविधकल्पवर्णन’ नामक तेईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ॥ २३॥


चौबीसवाँ अध्याय

श्वेतवाराहकल्पके अट्ठाईस द्वापरोंके अन्तमें प्रकट होनेवाले अट्ठाईस व्यासों, अट्ठाईस शिवावतारों तथा विविध शिवयोगियोंका वर्णन

सूत उवाचसूतजी बोले—
श्रुतैवमखिलं ब्रह्मा रुद्रेण परिभाषितम्।<br>पुनः प्रणम्य देवेशं रुद्रमाह प्रजापतिः॥ १[हे मुनियो!] शिवके द्वारा कथित सम्पूर्ण वचनोंको सुनकर प्रजापति ब्रह्माने उन देवाधिदेव शिवको प्रणाम करके पुनः उनसे कहा—॥ १॥
भगवन् देवेश विश्वरूप महेश्वर।<br>उमाधव महादेव नमो लोकाभिवन्दित॥ २हे भगवन्! हे देवेश! हे विश्वरूप! हे महेश्वर! हे उमापते! हे महादेव! हे लोकवन्द्य! आपको नमस्कार है॥ २॥
विश्वरूप महाभाग कस्मिन् काले महेश्वर।<br>या इमास्ते महादेव तनवो लोकवन्दिताः॥ ३<br>कस्यां वा युगसम्भूतयां द्रक्ष्यन्तीह द्विजातयः।<br>केन वा तपसा देव ध्यानयोगेन केन वा॥ ४हे विश्वरूप! हे महाभाग! हे महेश्वर! हे महादेव! आपके ये जो लोकवन्द्य अवतार हैं, वे किस कालमें तथा किस युगमें द्विजातियोंके द्वारा इस लोकमें देखे जा सकेंगे?॥ ३½॥<br>हे देव! हे महादेव! आपको नमस्कार है। द्विजातिगण किस तप या ध्यानयोगके द्वारा आपका दर्शन कर पानेमें समर्थ हो सकते हैं?॥ ४½॥
नमस्ते वै महादेव शक्यो द्रष्टुं द्विजातिभिः।<br>तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शर्वः सम्प्रेक्ष्य तं पुरः॥ ५<br>स्मयन् प्राह महादेवो ऋग्यजुःसामसम्भवः।ब्रह्माजीका यह वचन सुनकर ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा सामवेदसे प्रादुर्भूत महादेव रुद्र अपने सम्मुख-स्थित उन पितामहको देखकर मुसकराते हुए उनसे बोले॥ ५½॥
श्रीभगवानुवाच<br>तपसा नैव वृत्तेन दानधर्मफलेन च॥ ६भगवान् शिव बोले— मानव मुझे न तो केवल
११०श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग

| न तीर्थफलयोगेन क्रतुभिर्वाप्तदक्षिणैः।<br>न वेदाध्ययनैर्वापि न वित्तेन न वेदनैः॥ ७<br>न शक्यं मानवैर्द्रष्टुमृते ध्यानादहं त्विह। | तपसे, न आचारसे, न दानसे, न धर्मफलसे, न तीर्थाटनसे, न योगसे, न पुष्कल दक्षिणावाले यज्ञोंसे, न वेदोंके अध्ययनसे, न धनसे तथा न तो शास्त्रोंके परिशीलनमात्रसे ही देख सकनेमें समर्थ हैं, मेरा दर्शन ध्यानरहित साधनाके द्वारा नहीं किया जा सकता॥ ६-७१/२॥ | | सप्तमे चैव वाराहे ततस्तस्मिन् पितामह॥ ८<br>कल्पेश्वरोऽथ भगवान् सर्वलोकप्रकाशकः।<br>मनुर्वैवस्वतश्चैव तव पौत्रो भविष्यति॥ ९ | हे पितामह! वाराहकल्पके सातवें मन्वन्तरमें सभी लोकोंको प्रकाशित करनेवाला और कल्पका स्वामी मेरा अवताररूप वैवस्वत मनु आपके पौत्रके रूपमें अवतरित होगा॥ ८-९॥ | | तदा चतुर्युगावस्थे तस्मिन् कल्पे युगान्तिके।<br>अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च॥ १०<br>उत्पत्स्यामि तदा ब्रह्मन् पुनरस्मिन् युगान्तिके।<br>युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे॥ ११<br>द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन् यदा व्यासः स्वयं प्रभुः।<br>तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन् युगान्तिके॥ १२<br>भविष्यामि शिखायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः।<br>हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे॥ १३ | उसी कल्पके द्वापरयुगके अन्तमें लोकोंपर अनुग्रह तथा ब्राह्मणोंके हितके लिये मैं अवतार ग्रहण करूँगा। पुनः हे ब्रह्मन्! युगप्रवृत्तिके अनुसार इसी प्रथम द्वापरयुगके अन्तमें जब स्वयं प्रभु व्यास होंगे, उस समय ब्राह्मणोंके हितार्थ मेरा अवतार होगा। इसके अनन्तर उसी युगकी समाप्तिपर कलिमें मैं शिखाधारी ‘श्वेत’ नामक महामुनिके रूपमें अवतीर्ण होऊँगा और पर्वतोंमें उत्तम हिमालयके छागल नामवाले शिखरपर निवास करूँगा॥ १०-१३॥ | | तत्र शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति तदा मम।<br>श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः॥ १४<br>चत्वारस्तु महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः।<br>ततस्ते ब्रह्मभूयिष्ठा दृष्ट्वा ब्रह्मगतिं पराम्॥ १५<br>मत्समीपं गमिष्यन्ति ध्यानयोगपरायणाः। | वहाँपर उस समय श्वेत, श्वेतशिख, श्वेतास्य तथा श्वेतलोहित नामक शिखायुक्त मेरे चार शिष्य प्रकट होंगे। ये चारों महात्मा, ब्रह्मनिष्ठ और वेदोंके पारगामी विद्वान् होंगे। तदनन्तर ध्यानयोगमें पूर्ण तत्पर वे ब्रह्मभूयिष्ठ शिष्य ब्रह्मकी परम गतिको जानकर मेरा सान्निध्य प्राप्त करेंगे॥ १४-१५१/२॥ | | ततः पुनर्यदा ब्रह्मन् द्वितीये द्वापरे प्रभुः॥ १६<br>प्रजापतिर्यदा व्यासः सद्यो नाम भविष्यति।<br>तदा लोकहितार्थाय सुतारो नाम नामतः॥ १७<br>भविष्यामि कलौ तस्मिन् शिष्यानुग्रहकाम्यया। | हे ब्रह्मन्! इसके बाद द्वितीय द्वापरके अन्तमें पुनः जब ‘सद्य’ नामक प्रजापतिरूप प्रभु व्यास होंगे, उसके अनन्तर कलिमें अपने शिष्योंके अनुग्रहकी कामनासे तथा लोकके कल्याणार्थ मैं सुतार नामसे अवतार ग्रहण करूँगा॥ १६-१७१/२॥ | | तत्रापि मम ते शिष्या नामतः परिकीर्तिताः॥ १८<br>दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तदा।<br>प्राप्य योगं तथा ध्यानं स्थाप्य ब्रह्म च भूतले॥ १९<br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति सहचारित्वमेव च। | वहाँ भी दुन्दुभि, शतरूप, ऋचीक तथा केतुमान् नामसे प्रसिद्ध मेरे शिष्य प्रकट होंगे। वे योग तथा ध्यानको पूर्णतः प्राप्त होकर भूतलपर ब्रह्मज्ञान स्थापित करके शिवलोकको प्राप्त होंगे और सदा मेरे सान्निध्यमें रहेंगे॥ १८-१९१/२॥ | | तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः॥ २०<br>तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगान्तिके।<br>तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः॥ २१ | पुनः तीसरे द्वापरके अन्तमें जब ‘भार्गव’ नामक व्यास होंगे, तब मैं दमन नामसे अवतीर्ण होऊँगा और |

२५- लिङ्गार्चनविधिके अन्तर्गत शरीर एवं मनकी शुद्धिके लिये अन्तः एवं बाह्य स्नानकी प्रक्रिया और विविध मन्त्रोंसे आत्माभिषेचन

अध्याय २४ ] श्वेतवाराहकल्पके अट्ठाईस द्वापरोंके अन्तमें प्रकट होनेवाले व्यासोंका वर्णन १११

| विकोशश्च विकेशश्च विपाशः शापनाशनः।<br>तेऽपि तेनैव मार्गेण योगोक्तेन महौजसः॥ २२<br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्। | उस समय भी विकोश, विकेश, विपाश तथा शापनाशन नामवाले मेरे चार शिष्य होंगे। उसी पूर्वोक्त ध्यान-योगके द्वारा वे महान् ओजस्वी शिष्य भी शिव-लोकको प्राप्त होंगे, जहाँसे जीवका पुनः आगमन नहीं होता है॥ २०—२२१/२॥ | | चतुर्थे द्वापरे चैव व्यासोऽङ्गिराः स्मृतः॥ २३<br>तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः।<br>तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारोऽपि तपोधनाः॥ २४<br>द्विजश्रेष्ठा भविष्यन्ति योगात्मानो दृढव्रताः।<br>सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्द्ररो दुरतिक्रमः॥ २५ | चौथे द्वापरके अन्तमें जब 'अंगिरा' नामक व्यास होंगे, तब मैं भी सुहोत्र नामसे अवतीर्ण होऊँगा और उस समय भी मेरे चार पुत्र प्रकट होंगे। सुमुख, दुर्मुख, दुर्दर तथा दुरतिक्रम नामवाले मेरे वे सभी पुत्र तपस्वी, द्विजश्रेष्ठ, योगात्मा एवं दृढ़ व्रतवाले होंगे॥ २३—२५॥ | | प्राप्य योगगतिं सूक्ष्मां विमला दग्धकिल्बिषाः।<br>तेऽपि तेनैव मार्गेण योगयुक्ता महौजसः॥ २६<br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्। | विशुद्ध मन तथा नष्टपापवाले, योगयुक्त और महान् ओजस्वी वे पुत्र भी उसी मार्गसे योगकी सूक्ष्म गतिको प्राप्त होकर रुद्रलोकको जायँगे, जहाँसे जीवका पुनर्जन्म नहीं होता है॥ २६१/२॥ | | पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता यदा॥ २७<br>तदा चापि भविष्यामि कङ्को नाम महातपाः।<br>अनुग्रहार्थं लोकानां योगात्मकैकलागतिः॥ २८ | पाँचवें द्वापरके अन्तमें जब 'सविता' नामक व्यास होंगे; उस समय भी लोकोंके अनुग्रहार्थ योगात्मा, एककलागतिवाला तथा महान् तपोव्रती मैं 'कंक' नामसे अवतार ग्रहण करूँगा॥ २७-२८॥ | | चत्वारस्तु महाभागा विमलाः शुद्धयोनयः।<br>शिष्या मम भविष्यन्ति योगात्मानो दृढव्रताः॥ २९<br>सनकः सनन्दनश्चैव प्रभुर्यश्च सनातनः।<br>विभुः सनत्कुमारश्च निर्ममा निरहङ्कृताः॥ ३०<br>मत्समीपमुपेष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्। | उस समय सनक, सनन्दन, प्रभु सनातन तथा विभु सनत्कुमार नामक मेरे चार शिष्य प्रकट होंगे। महाभाग्यशाली, विशुद्ध चित्तवाले, शुद्धयोनि, योगात्मा, दृढ़व्रती, ममतारहित तथा अहंकारशून्य वे शिष्य पुनर्जन्मसे मुक्ति प्राप्त करानेवाले मेरे सान्निध्यको प्राप्त होंगे॥ २९-३०१/२॥ | | परिवर्ते पुनः षष्ठे मृत्युर्व्यासो यदा विभुः॥ ३१<br>तदाप्यहं भविष्यामि लोगाक्षिर्नाम नामतः।<br>तत्रापि मम ते शिष्या योगात्मानो दृढव्रताः॥ ३२<br>भविष्यन्ति महाभागाश्चत्वारो लोकसम्मताः।<br>सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्रज एव च॥ ३३ | पुनः छठे द्वापरके अन्तमें जब 'मृत्यु' नामक महान् ऐश्वर्यशाली व्यासका अवतार होगा, तब मैं लोगाक्षि नामसे आविर्भूत होऊँगा। उस समय भी सुधामा, विरजा, शंखपाद तथा रज नामक मेरे चार शिष्य होंगे। वे योगात्मा, दृढ़ व्रतवाले, महाभाग्यवान् एवं लोकविश्रुत होंगे॥ ३१—३३॥ | | योगात्मानो महात्मानः सर्वे वै दग्धकिल्बिषाः।<br>तेऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयोगसमन्विताः॥ ३४<br>मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्। | योगात्मा, महान् आत्मावाले तथा ध्यानयोगसे सम्पन्न वे सभी शिष्य उसी मार्गका आश्रय लेकर मेरे समीप पहुँचेंगे, जहाँसे पुनर्जन्म नहीं होता है॥ ३४१/२॥ | | सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः॥ ३५<br>विभुनामा महातेजाः प्रथितः पूर्वजन्मनि।<br>तदाप्यहं भविष्यामि कलौ तस्मिन् युगान्तिके॥ ३६ | पूर्वजन्ममें विभु नामसे प्रख्यात महातेजस्वी शतक्रतु नामक व्यास जब सातवें द्वापरके अन्तमें होंगे, उस समय भी मैं उस द्वापरकी समाप्तिपर कलिमें सभी |

११२श्रीलिङ्गमहापुराण[ पूर्वभाग
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
जैगीषव्यो विभुः ख्यातः सर्वेषां योगिनां वरः।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति युगे तथा॥ ३७<br>सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहः सुवाहनः।<br>तेऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयोगपरायणाः॥ ३८<br>गमिष्यन्ति महात्मानो रुद्रलोकं निरामयम्।योगियोंमें श्रेष्ठ विभु जैगीषव्य नामसे प्रसिद्ध होऊँगा। उस युगमें भी सारस्वत, मेघ, मेघवाह तथा सुवाहन नामक मेरे चार पुत्र होंगे। ध्यानयोगमें परायण वे महात्मा उसी योगमार्गपर चलकर निर्विकार शिवलोकको प्राप्त होंगे॥ ३५–३८ १/२ ॥
वसिष्ठश्चाष्टमे व्यासः परिवर्ते भविष्यति॥ ३९<br>यदा तदा भविष्यामि नाम्नाहं दधिवाहनः।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा योगात्मानो दृढव्रताः॥ ४०<br>भविष्यन्ति महायोगा येषां नास्ति समो भुवि।<br>कपिलश्चासुरिश्चैव तथा पञ्चशिखो मुनिः॥ ४१<br>बाष्कलश्च महायोगी धर्मात्मानो महौजसः।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं ज्ञानिनो दग्धकिल्बिषाः॥ ४२<br>मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्।पुनः आठवें द्वापरके अन्तमें जब 'वसिष्ठ' नामक व्यास होंगे, तब दधिवाहन नामसे मैं अवतरित होऊँगा। उस समय भी कपिल, आसुरि, पंचशिखमुनि तथा महायोगी बाष्कल—ये मेरे परम योगात्मा एवं दृढ़व्रती चार पुत्र होंगे, जिनके सदृश महान् योगी भूतलपर कोई नहीं होगा। वे धर्मात्मा तथा महान् ओजस्वी पुत्र भी माहेश्वर योगमें सिद्ध होकर ज्ञानसम्पन्न और पापमुक्त हो मेरे सान्निध्यको प्राप्त होंगे, जहाँसे जीवका पुनः आगमन (जन्म) नहीं होता है॥ ३९–४२ १/२ ॥
परिवर्ते तु नवमे व्यासः सारस्वतो यदा॥ ४३<br>तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नाम नामतः।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः॥ ४४<br>पराशरश्च गर्गश्च भार्गवाङ्गिरसौ तथा।<br>भविष्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः॥ ४५<br>ध्यानमार्गं समासाद्य गमिष्यन्ति तथैव ते।<br>सर्वे तपोबलोत्कृष्टाः शापानुग्रहकोविदाः॥ ४६<br>तेऽपि तेनैव मार्गेण योगोक्तेन तपस्विनः।<br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्॥ ४७नौवें द्वापरके अन्तमें जब 'सारस्वत' नामके व्यास होंगे, तब मैं भी ऋषभनामसे अवतीर्ण होऊँगा। उस समय भी पराशर, गर्ग, भार्गव तथा अंगिरा नामवाले मेरे चार पुत्र होंगे, जो महान् ओजस्वी, ब्रह्मनिष्ठ, वेदोंके पारगामी विद्वान् एवं महान् आत्मावाले होंगे। वे भी उसी प्रकार ध्यानमार्गको प्राप्त होकर इस लोकसे प्रस्थान करेंगे। तपोबलमें उत्कृष्ट, शाप-अनुग्रहके पूर्ण विद्वान् एवं तपोव्रती वे सभी पुत्र भी पूर्वोक्त उसी योगमार्गका आश्रय लेकर रुद्रलोकको प्राप्त होंगे, जहाँसे पुनः आगमन नहीं होता है॥ ४३–४७॥
दशमे द्वापरे व्यासः त्रिपाद्वै नाम नामतः।<br>यदा भविष्यते विप्रस्तदाहं भविता मुनिः॥ ४८<br>हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुङ्गे नगोत्तमे।<br>नाम्ना भृगोस्तु शिखरं प्रथितं देवपूजितम्॥ ४९<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति दृढव्रताः।दसवें द्वापरके अन्तमें जब त्रिपाद् नामक विप्ररूप व्यास होंगे, तब मैं भृगुमुनिके रूपमें पर्वतोंमें उत्तम हिमालयके रमणीक भृगुतुंग नामक श्रेष्ठ पर्वत-शिखरपर अवतीर्ण होऊँगा। वह शिखर मेरे ही नामपर 'भृगुतुंग' नामसे प्रसिद्ध होगा तथा देवताओंद्वारा पूजित होगा॥ ४८-४९॥
बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः॥ ५०<br>योगात्मानो महात्मानस्तपोयोगसमन्विताः।<br>रुद्रलोकं गमिष्यन्ति तपसा दग्धकिल्बिषाः॥ ५१उस समय भी बलबन्धु, निरामित्र, केतुशृंग तथा तपोधन—ये मेरे चार पुत्र होंगे, जो दृढ़व्रती, योगात्मा, महात्मा एवं तपोयोगसे युक्त होंगे। वे अपनी तपस्यासे पापोंको दग्ध करके रुद्रलोकको प्राप्त होंगे॥ ५०–५१॥
एकादशे द्वापरे तु व्यासस्तु त्रिव्रतो यदा।<br>तदाप्यहं भविष्यामि गङ्गाद्वारे कलौ तथा॥ ५२ग्यारहवें द्वापरके अन्तमें जब 'त्रिव्रत' नामक व्यास होंगे, उस समय भी मैं कलिमें गंगाद्वारक्षेत्रमें

अध्याय २४ ] श्वेतवाराहकल्पके अट्ठाईस द्वापरोंके अन्तमें प्रकट होनेवाले व्यासोंका वर्णन ११३


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
उग्रो नाम महातेजाः सर्वलोकेषु विश्रुतः।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः॥ ५३<br>लम्बोदरश्च लम्बाक्षो लम्बकेशः प्रलम्बकः।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते॥ ५४अवतीर्ण होऊँगा तथा महातेजस्वी मैं उग्र नामसे सभी लोकोंमें विख्यात होऊँगा। उस समय भी लम्बोदर, लम्बाक्ष, लम्बकेश एवं प्रलम्बक नामवाले मेरे चार महातेजस्वी पुत्र होंगे। वे माहेश्वरयोगको प्राप्त होकर रुद्रलोक जायँगे ॥ ५२–५४॥
द्वादशे परिवर्ते तु शततेजा यदा मुनिः।<br>भविष्यति महातेजा व्यासस्तु कविसत्तमः॥ ५५<br>तदाप्यहं भविष्यामि कलाविह युगान्तिके।<br>हैतुकं वनमासाद्य अत्रिर्नाम्ना परिश्रुतः॥ ५६बारहवें द्वापरयुगके अन्तमें जब मुनि 'शततेजा' नामक महातेजस्वी तथा कविश्रेष्ठ व्यास होंगे, उस समय भी युगान्तमें इस लोकमें कलिमें मैं हैतुकवनमें अवतीर्ण होऊँगा और 'अत्रि' नामसे विख्यात होऊँगा॥ ५५-५६ ॥
तत्रापि मम ते पुत्रा भस्मस्नानानुलेपनाः।<br>भविष्यन्ति महायोगा रुद्रलोकपरायणाः॥ ५७<br>सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सर्वस्तथैव च।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते॥ ५८उस समय भी सर्वज्ञ, समबुद्धि, साध्य तथा सर्व नामक मेरे चार पुत्र होंगे, जो रुद्रलोककी प्राप्तिके लिये तत्पर, महान् योगी तथा सदा भस्मसे अनुलिप्त शरीरवाले होंगे। वे भी माहेश्वरयोगको प्राप्त होकर शिवलोकको प्रस्थान करेंगे॥ ५७-५८ ॥
त्रयोदशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमेण तु।<br>धर्मो नारायणो नाम व्यासस्तु भविता यदा॥ ५९<br>तदाप्यहं भविष्यामि बलिर्नाम महामुनिः।<br>बालखिल्य्याश्रमे पुण्ये पर्वते गन्धमादने॥ ६०पुनः क्रमसे तेरहवें द्वापरयुगका अन्त आनेपर जब धर्मरूप 'नारायण' नामक व्यास होंगे, उस समय भी मैं गन्धमादन पर्वतपर पवित्र बालखिल्य आश्रममें महामुनि 'बलि' नामसे अवतरित होऊँगा॥ ५९-६० ॥
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः।<br>सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजस्तथा॥ ६१<br>महायोगबलोपेता विमला ऊर्ध्वरेतसः।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते॥ ६२उस समय भी सुधामा, काश्यप, वासिष्ठ तथा विरजा नामक मेरे चार पुत्र होंगे। वे महान् तपस्वी, महायोगसे सम्पन्न, विशुद्धात्मा एवं नैष्ठिक ब्रह्मचारी होंगे और माहेश्वरयोगको प्राप्त होकर रुद्रलोक जायँगे॥ ६१-६२॥
यदा व्यासस्तरक्षुस्तु पर्याये तु चतुर्दशे।<br>तत्रापि पुनरेवाहं भविष्यामि युगान्तिके॥ ६३<br>वंशे त्वङ्गिरसां श्रेष्ठे गौतमो नाम नामतः।<br>भविष्यति महापुण्यं गौतमं नाम तद्वनम्॥ ६४चौदहवें द्वापरके अन्तमें जब 'तरक्षु' नामक व्यास होंगे, उस समय भी मैं अंगिरामुनिके उत्तम वंशमें गौतम नामसे अवतार ग्रहण करूँगा और वह स्थान परम पवित्र 'गौतमवन' नामसे प्रसिद्ध होगा॥ ६३-६४॥
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा।<br>अत्रिर्देवसदश्चैव श्रवणोऽथ श्रविष्ठकः॥ ६५<br>योगात्मानो महात्मानः सर्वे योगसमन्विताः।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः॥ ६६उस कलिमें भी अत्रि, देवसद, श्रवण तथा श्रविष्ठक नामक मेरे चार पुत्र होंगे। वे सभी योगात्मा, महान् आत्मावाले और योगयुक्त पुत्र माहेश्वरयोगमें सिद्ध होकर रुद्रलोकको प्राप्त होंगे॥ ६५-६६॥
ततः पञ्चदशे प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते।<br>त्रैय्यारुणिर्यदा व्यासो द्वापरे समपद्यत॥ ६७<br>तदाप्यहं भविष्यामि नाम्ना वेदशिरा द्विजः।<br>तत्र वेदशिरो नाम अस्त्रं तत्पारमेश्वरम्॥ ६८पुनः क्रमसे पन्द्रहवें द्वापरका अन्त होनेपर जब 'त्रैय्यारुणि' नामक व्यास होंगे, उस समय भी द्विजस्वरूप 'वेदशिरा' नामसे मैं अवतार ग्रहण करूँगा।

११४ | श्रीलिङ्गमहापुराण | [ पूर्वभाग

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
भविष्यति महावीर्य वेदशीर्षश्च पर्वतः।<br>हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यां नगोत्तमे॥ ६९वहाँ मैं 'वेदशिरा' नामक अति दिव्य पारमेश्वर अस्त्र प्रकट करूँगा और पर्वतोंमें श्रेष्ठ हिमालयके पृष्ठदेशमें सरस्वतीके तटपर वेदशीर्ष नामक पर्वत मेरा आश्रयस्थल होगा॥ ६७–६९॥
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः।<br>कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशीरः कुनेत्रकः॥ ७०<br>योगात्मानो महात्मानः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः॥ ७१उस समय भी कुणि, कुणिबाहु, कुशीर तथा कुनेत्रक नामवाले मेरे तपस्वी पुत्र प्रकट होंगे। योगात्मा, महात्मा एवं नैष्ठिक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करनेवाले वे सभी पुत्र माहेश्वरयोगकी सिद्धि करके शिवलोकको प्राप्त होंगे॥ ७०–७१॥
व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति।<br>तत्र योगप्रदानाय भक्तानां च यतात्मनाम्॥ ७२<br>तदाप्यहं भविष्यामि गोकर्णो नाम नामतः।<br>भविष्यति सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम्॥ ७३सोलहवें द्वापरके अन्तमें जब देव नामक व्यास होंगे, तब भक्तों तथा संयत आत्मावाले जनोंको योग प्रदान करनेके निमित्त मैं गोकर्ण नामसे अवतार लूँगा और वह स्थान परम पवित्र गोकर्णवनके नामसे प्रसिद्ध होगा॥ ७२–७३॥
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति च योगिनः।<br>काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः॥ ७४<br>तेऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयोगसमन्विताः।<br>प्राप्य माहेश्वरं योगं गन्तारो रुद्रमेव हि॥ ७५उस समय भी काश्यप, उशना, च्यवन तथा बृहस्पति नामक मेरे चार महायोगी पुत्र होंगे। वे भी उसी मार्गसे ध्यानयोगसे युक्त होकर माहेश्वरयोग प्राप्त करके रुद्रलोक जायँगे॥ ७४–७५॥
ततः सप्तदशे चैव परिवर्ते क्रमागते।<br>यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना देवकृतञ्जयः॥ ७६<br>तदाप्यहं भविष्यामि गुहावासीति नामतः।<br>हिमवच्छिखरे रम्ये महोत्तुङ्गे महालये॥ ७७<br>सिद्धक्षेत्रं महापुण्यं भविष्यति महालयम्।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा योगज्ञा ब्रह्मवादिनः॥ ७८<br>भविष्यन्ति महात्मानो निर्मला निरहङ्कृताः।<br>उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः॥ ७९पुनः क्रमसे सत्रहवें द्वापरके अन्तमें जब देवकृतंजय नामक व्यास होंगे, तब भी मैं हिमालयके अति उच्च महालय नामक रमणीक शिखरपर गुहावासी नामसे अवतीर्ण होऊँगा। वह महालयस्थल परम पवित्र तथा सिद्धक्षेत्र माना जायगा। वहाँपर भी उतथ्य, वामदेव, महायोग एवं महाबल नामवाले मेरे चार पुत्र होंगे। वे योगवेत्ता, ब्रह्मवादी, महात्मा, मोहरहित तथा अहंकारशून्य होंगे॥ ७६–७९॥
तेषां शतसहस्रं तु शिष्याणां ध्यानयोगिनाम्।<br>भविष्यन्ति तदा काले सर्वे ते ध्यानयुञ्जकाः॥ ८०<br>योगाभ्यासरताश्चैव हृदि कृत्वा महेश्वरम्।<br>महालये पदं न्यस्तं दृष्ट्वा यान्ति शिवं पदम्॥ ८१कलियुगमें उन पुत्रोंके ध्यानयोग करनेवाले हजारों शिष्य होंगे। ध्यान करनेवाले तथा योगाभ्यासपरायण वे सभी शिष्य महेश्वरको हृदयमें धारण करके महालय-क्षेत्रमें मेरे चरणोंका दर्शन करके शिवपदको प्राप्त होंगे॥ ८०–८१॥
ये चान्येऽपि महात्मानः कलौ तस्मिन् युगान्तिके।<br>ध्याने मनः समाधाय विमलाः शुद्धबुद्धयः॥ ८२<br>मम प्रसादाद्यास्यन्ति रुद्रलोकं गतज्वराः।<br>गत्वा महालयं पुण्यं दृष्ट्वा माहेश्वरं पदम्॥ ८३इनके अतिरिक्त अन्य जो भी महात्मा उस द्वापरके अन्तमें कलिमें अपना मन ध्यानमें लगाकर निर्मल आत्मा तथा शुद्ध बुद्धिवाले हो जायँगे, वे शोकरहित होकर मेरे अनुग्रहसे रुद्रलोकको प्राप्त होंगे। पुण्यप्रद

| अध्याय २४ ] | श्वेतवाराहकल्पके अट्ठाईस द्वापरोंके अन्तमें प्रकट होनेवाले व्यासोंका वर्णन | १९५ | | :--- | :--- |

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
तीर्णस्तारयते जन्तुर्दश पूर्वान् दशोत्तरान्।<br>आत्मानमेकविंशं तु तारयित्वा महालये ॥ ८४<br><br>मम प्रसादाद्यास्यन्ति रुद्रलोकं गतज्वराः।<br>ततोऽष्टादशमे चैव परिवर्ते यदा विभो ॥ ८५महालयक्षेत्रमें जाकर माहेश्वरपदका दर्शन करके प्राणी अपनी दस पूर्वकी तथा दस बादकी और अपनी स्वयं—इस प्रकार इक्कीस पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है। इस प्रकार महालयक्षेत्रमें पहुँचकर लोग अपने वंशका उद्धार करके मेरी कृपासे कष्टसे रहित होकर रुद्रलोकको प्राप्त करेंगे॥ ८२-८४ १/२ ॥
तदा ऋतञ्जयो नाम व्यासस्तु भविता मुनिः।<br>तदाप्यहं भविष्यामि शिखण्डी नाम नामतः ॥ ८६<br><br>सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये देवदानवपूजिते।<br>हिमवच्छिखरे रम्ये शिखण्डी नाम पर्वतः ॥ ८७<br><br>शिखण्डिनो वनं चापि यत्र सिद्धनिषेवितम्।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः ॥ ८८हे विभो! पुनः अठारहवें द्वापरके अन्तमें जब ऋतंजयमुनि नामक व्यास होंगे, तब मैं सिद्धिप्रदायक, पुण्यप्रद तथा देव-दानवोंसे पूजित रमणीक हिमालय-शिखरपर शिखण्डी नामसे अवतार ग्रहण करूँगा और वह शिखर मेरे नामसे शिखण्डी पर्वत तथा वह क्षेत्र शिखण्डीका वन कहा जायगा, जहाँ सिद्ध महात्मा निवास करेंगे॥ ८५-८७ १/२ ॥
वाचश्रवा ऋचीकश्च श्यावाश्वश्च यतीश्वरः।<br>योगात्मानो महात्मानः सर्वे ते वेदपारगाः ॥ ८९<br><br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय संवृताः।<br>अथ एकोनविंशे तु परिवर्ते क्रमागते ॥ ९०वहाँपर भी वाचश्रवा, ऋचीक, श्यावाश्व तथा यतीश्वर नामक मेरे पुत्र होंगे। वे सब परम तपस्वी, योगात्मा, महात्मा तथा वेदोंके पारगामी विद्वान् होंगे, जो माहेश्वर योगमें सिद्ध होकर रुद्रलोकको प्राप्त होंगे॥ ८८-८९ १/२ ॥
व्यासस्तु भविता नाम्ना भरद्वाजो महामुनिः।<br>तदाप्यहं भविष्यामि जटामाली च नामतः ॥ ९१<br><br>हिमवच्छिखरे रम्ये जटायुर्यत्र पर्वतः।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः ॥ ९२<br><br>हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षी कुथुमिस्तथा।<br>ईश्वरा योगधर्माणः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ ९३<br><br>प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय संस्थिताः।<br>ततो विंशतिमश्चैव परिवर्तो यदा तदा ॥ ९४तदनन्तर क्रमसे उन्नीसवें द्वापरके अन्तमें महामुनि भरद्वाज तो व्यास होंगे और उस समय मैं हिमालयके शिखरपर विराजमान रमणीक जटायु पर्वतपर जटामाली नामसे अवतीर्ण होऊँगा। उस समय भी हिरण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षी तथा कुथुमि नामक मेरे चार पुत्र होंगे। वे महाप्रतापी, ऐश्वर्ययुक्त, योग-ध्यानपरायण और नैष्ठिक ब्रह्मचारी होंगे। वे सब माहेश्वरयोगको प्राप्त होकर रुद्रलोकको प्रस्थान करेंगे॥ ९०-९३ १/२ ॥
गौतमस्तु तदा व्यासो भविष्यति महामुनिः।<br>तदाप्यहं भविष्यामि अट्टहासस्तु नामतः ॥ ९५<br><br>अट्टहासप्रियाश्चैव भविष्यन्ति तदा नराः।<br>तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः ॥ ९६<br><br>देवदानवयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः ।<br>तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः ॥ ९७पुनः जब बीसवें द्वापरका अन्त होगा, तब उस समय महामुनि गौतम तो व्यास होंगे और मैं भी उसी समय हिमालय-क्षेत्रमें अट्टहास नामसे अवतरित होऊँगा। तभीसे लोगोंकी अट्टहासके प्रति महान् प्रीति हो जायगी। वह क्षेत्र महागिरि अट्टहासके नामसे विख्यात होगा और देवता, दानव, यक्ष, इन्द्र, सिद्ध-महात्मा तथा चारण वहाँ सदा निवास करेंगे॥ ९४-९६ १/२ ॥
योगात्मानो महात्मानो ध्यायिनो नियतव्रताः।<br>सुमन्तुर्बर्बरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः ॥ ९८वहाँपर सुमन्तु, बर्बरी, विद्वान् कबन्ध तथा कुशिकन्धर—ये मेरे चार पुत्र होंगे। वे महान् ओजस्वी,