बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
१३६२ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [अध्याय ६
| १३६२ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [अध्याय ६ |
|---|
| अथैनं मात्रे प्रदाय स्वाङ्कस्थं स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तन इत्यादिमन्त्रेण ॥ २७ ॥ | तदनन्तर अपने अङ्कमें बैठे हुए इस शिशुको माताकी गोदमें देकर ‘यस्ते स्तनः’ इत्यादि मन्त्रके द्वारा उसका स्तन बालकके मुँहमें दे ॥ २७ ॥ |
अथास्य मातरमभिमन्त्रयते । इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान् वीरवतोऽकरदिति । तं वा एतमाहुरतिपितां बताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां प्रापच्छ्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥
इसके बाद बालककी माताको इस प्रकार ‘इलासि’ इत्यादि मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित करे [ मन्त्रका भाव इस प्रकार है ] ‘हे देवि ! तू ही स्तुतिके योग्य मैत्रावरुणी (अरुन्धती) है। वीरे ! तूने वीर पुत्रको जन्म देकर हमें वीरवान्—वीर पुत्रका पिता बनाया है, अतः तू वीरवती हो। इस बालकको देखकर दूसरे लोग कहें—‘तू सचमुच अपने पितासे भी आगे बढ़ गया, तू निःसंदेह अपने पितामहसे भी श्रेष्ठ निकला, तू लक्ष्मी, कीर्ति तथा ब्रह्मतेजके द्वारा उन्नतिकी चरम सीमाको पहुँच गया।’ इस प्रकार विशिष्टज्ञानसम्पन्न जिस ब्राह्मणके ऐसा पुत्र उत्पन्न होता है, वह पिता भी इसी प्रकार स्तुत्य होता है ॥ २८ ॥
| अथास्य मातरमभिमन्त्रयत इलासीत्यनेन। तं वा एतमाहुरित्यनेन विधिना जातः पुत्रः पितरं पितामहं चातिशेत इति श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन परमां | इसके बाद ‘इलासि’ इत्यादि मन्त्रद्वारा इस बालककी माताको अभिमन्त्रित करे। ‘तं वा एतमाहुः’ इस वाक्यद्वारा यह बताया गया है कि शास्त्रीय विधिसे उत्पन्न किया हुआ पुत्र अपने पिता और पितामहसे भी आगे बढ़ जाता है तथा ‘तू लक्ष्मी, कीर्ति तथा ब्रह्मचर्यके द्वारा उन्नतिकी परा- |
ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ [ १३६३
ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ [ १३६३
| निष्ठां प्रापादित्येवं स्तुत्यो भवतीत्यर्थः। यस्य चैवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते स चैवं स्तुत्यो भवतीत्यध्याहार्यम् ॥ २८ ॥ | काष्ठाको पहुँच गया' इस प्रकार कहकर लोग उसकी स्तुति करते हैं। ऐसे विशिष्टज्ञानसे सम्पन्न जिस ब्राह्मणके ऐसा पुत्र होता है, वह पिता भी उस पुत्रकी भाँति ही स्तुतिका पात्र हो जाता है ॥ २८ ॥ |
इति बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठाध्याये चतुर्थब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
पञ्चम ब्राह्मण
समस्त प्रवचनका वंश
अथ वँशः । पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्राद् गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्र औपस्वस्तीपुत्रादौपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात् कौशिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्रः काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः ॥ १ ॥ आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्राद् गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद् वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो वार्कारुणीपुत्राद् वार्कारुणीपुत्रो वार्कारुणीपुत्राद् वार्कारुणीपुत्र आर्तभागीपुत्रादार्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्राच्छौङ्गीपुत्रः सांकृतीपुत्रात् सांकृतीपुत्र आलम्बायनीपुत्रादालम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रादालम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो
१३६४ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६
| १३६४ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६ |
|---|
माण्डूकायनीपुत्रान्माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकीपुत्रान्मा-
ण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्राच्छाण्डिलीपुत्रो राथीतरी-
पुत्राद् राथीतरीपुत्रो भालुकीपुत्राद् भालुकीपुत्रः
क्रौञ्चिकीपुत्राभ्यां क्रौञ्चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्राद् वैद-
भृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात् कार्शकेयीपुत्रः प्राचीनयोगी-
पुत्रात् प्राचीनयोगीपुत्रः साञ्जीवीपुत्रात् साञ्जीवीपुत्रः
प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः प्राश्नीपुत्र आसुरायणादास्रु-
रायण आसुरेरासुरिः ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्याद् याज्ञव-
ल्क्य उद्दालकादुद्दालकोऽरुणादरुण उपवेशेरुपवेशिः
कुश्रोः कुश्रिर्वाजश्रवसो वाजश्रवा जिह्वावतो बाध्यो-
गाज्जिह्वावान् बाध्योगोऽसिताद् वार्षगणादसितो
वार्षगणो हरितात् कश्यपाद्धरितः कश्यपः शिल्पात्
कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः कश्यपो
नैध्रुविर्वाचो वागम्भिण्या अम्भिण्यादित्यादित्या-
नीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्ये-
नाख्यायन्ते ॥ ३ ॥ समानमा सांजीवीपुत्रात् सांजी-
वीपुत्रो माण्डूकायनेर्माण्डूकायनिर्मांण्डव्यान्माण्डव्यः
कौत्सात् कौत्सो माहित्थेर्माहित्थिर्वामकक्षायणाद्
वामकक्षायणः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यो वात्स्याद्
वात्स्यः कुश्रोः कुश्रिर्यज्ञवचसो राजस्तम्बायनाद् यज्ञ-
वचा राजस्तम्बायनस्तुरात् कावषेयात् तुरः कावषेयः
प्रजापतेः प्रजापतिर्ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे
नमः ॥ ४ ॥
अब वंशका वर्णन किया जाता है—पौतिमाषीपुत्रने कात्यायनीपुत्रसे,
कात्यायनीपुत्रने, गौतमीपुत्रसे गौतमीपुत्रने भारद्वाजीपुत्रसे, भारद्वाजीपुत्रने
पाराशरीपुत्रसे, पाराशरीपुत्रने औपस्वस्तीपुत्रसे, औपस्वस्तीपुत्रने पाराशरी-
ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ १३६५
ब्राह्मण ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ १३६५
पुत्रसे, पाराशरीपुत्रने कात्यायनीपुत्रसे, कात्यायनीपुत्रने कौशिकीपुत्रसे, कौशिकीपुत्रने आलम्बीपुत्रसे और वैयाघ्रपदीपुत्रसे, वैयाघ्रपदीपुत्रने काण्वीपुत्रसे तथा कापीपुत्रसे, कापीपुत्रने ॥ १ ॥ आत्रेयीपुत्रसे, आत्रेयीपुत्रने गौतमीपुत्रसे, गौतमीपुत्रने भारद्वाजीपुत्रसे, भारद्वाजीपुत्रने पाराशरीपुत्रसे, पाराशरीपुत्रने वात्सीपुत्रसे, वात्सीपुत्रने पाराशरीपुत्रसे, पाराशरीपुत्रने वार्कारुणीपुत्रसे, वार्कारुणीपुत्रने वार्कारुणीपुत्रसे; वार्कारुणीपुत्रने आर्तभागीपुत्रसे, आर्तभागीपुत्रने शौङ्गीपुत्रसे, शौङ्गीपुत्रने साङ्कृतीपुत्रसे, साङ्कृतीपुत्रने आलम्बायनीपुत्रसे, आलम्बायनीपुत्रने आलम्बीपुत्रसे आलम्बीपुत्रने जायन्तीपुत्रसे, जायन्तीपुत्रने माण्डूकायनीपुत्रसे, माण्डूकायनीपुत्रने माण्डूकीपुत्रसे, माण्डूकीपुत्रने शाण्डिलीपुत्रसे, शाण्डिलीपुत्रने राथीतरीपुत्रसे, राथीतरीपुत्रने भालुकीपुत्रसे, भालुकीपुत्रने दो क्रौञ्चिकीपुत्रोंसे, दोनों क्रौञ्चिकीपुत्रोंने वैदभृतीपुत्रसे, वैदभृतीपुत्रने कार्शकेयीपुत्रसे, कार्शकेयीपुत्रने प्राचीनयोगीपुत्रसे, प्राचीनयोगीपुत्रने साञ्जीवीपुत्रसे, साञ्जीवीपुत्रने आसुरिवासी प्राश्नीपुत्रसे, प्राश्नीपुत्रने आसुरायणसे, आसुरायणने आसुरिसे, आसुरिने ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्यसे, याज्ञवल्क्यने उद्दालकसे, उद्दालकने अरुणसे, अरुणने उपवेशिसे, उपवेशिने कुश्रिसे, कुश्रिने, वाजश्रवससे, वाजश्रवाने जिह्वावान् बाध्योगसे, जिह्वावान् बाध्योगने असित वार्षगणसे, असित वार्षगणने हरित कश्यपसे, हरित कश्यपने शिल्प कश्यपसे, शिल्पकश्यपने कश्यप नैध्रुविसे, कश्यप नैध्रुविने वाक्से, वाक्ने अम्भिणीसे, अम्भिणीने आदित्यसे, आदित्यसे प्राप्त हुई ये शुक्ल-यजुःश्रुतियाँ वाजसनेय याज्ञवल्क्यद्वारा प्रसिद्ध की गयी हैं ॥ ३ ॥ साञ्जीवीपुत्रपर्यन्त यह एक ही वंश है। साञ्जीवीपुत्रने माण्डूकायनिसे, माण्डूकायनिने माण्डव्यसे, माण्डव्यने कौत्ससे, कौत्सने माहित्थिने, माहित्थिने वामकक्षायणसे, वामकक्षायणने शाण्डिल्यसे, शाण्डिल्यने वात्स्यसे, वात्स्यने कुश्रिसे, कुश्रिने यज्ञवचा राजस्तम्बायनसे, यज्ञवचा राजस्तम्बायनने तुर कावषेयसे, तुर कावषेयने प्रजापतिसे और प्रजापतिने ब्रह्मसे। ब्रह्म स्वयम्भू है, स्वयम्भू ब्रह्मको नमस्कार है ॥ ४ ॥
| अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः। | इसके अनन्तर अब समस्त प्रवचनका वंश बतलाया जाता है। |
|---|---|
| स्त्रीप्राधान्याद् गुणवान् पुत्रो | स्त्रीकी प्रधानता होनेसे गुणवान् पुत्र |
| १३६६ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६ |
| १३६६ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६ |
|---|
| संस्कृत-भाष्य | हिन्दी-अनुवाद |
|---|---|
| भवतीति प्रस्तुतम् । अतः स्त्रीविशेषणेनैव पुत्रविशेषणादाचार्यपरम्परा कीर्त्यते । तानीमानि शुक्लानीत्यव्यामिश्राणि ब्राह्मणेन। अथवा यानीमानि यजूंषि तानि शुक्लानि शुद्धानीत्येतत् ।<br><br>प्रजापतिमारभ्य यावत्पौतिमाषीपुत्रस्तावदधोमुखो नियताचार्यपूर्वक्रमो वंशः समानमा साञ्जीवीपुत्रात् । ब्रह्मणः प्रवचनाख्यस्य; तच्चैतद् ब्रह्म प्रजापतिप्रबन्धपरम्परयागत्यास्मास्वनेकधा विप्रसृतम् । अनाद्यनन्तं स्वयंभु ब्रह्म नित्यं तस्मै ब्रह्मणे नमः; नमस्तदनुवर्त्तिभ्यो गुरुभ्यः ॥ १–४ ॥ | होता है—ऐसा प्रसङ्ग है । अतः स्त्रीविशेषणसे ही पुत्रका विशेषण देकर आचार्यपरम्पराका उल्लेख जाता है । वे ये यजुःश्रुतियाँ शुक्ल अर्थात् ब्राह्मणसे अव्यामिश्र (बिना मिली हुई) हैं ।¹ अथवा ये जो यजुःश्रुतियाँ हैं वे शुद्ध हैं—ऐसा इसका तात्पर्य है ।<br><br>प्रजापतिसे लेकर पौतिमाषीपुत्रतक तो यह अधोमुखवंश नियत आचार्यपरम्पराके अनुसार है, इसमें साञ्जीवीपुत्रतक सब आचार्य समान (एक वाजसनेयिशाखामें ही) हैं । ब्रह्म अर्थात् प्रवचनात्मक ब्रह्मके सम्बन्धसे । वह यह ब्रह्म प्रजापतिसे लेकर परम्परासे आकर हम सबमें अनेक प्रकारसे फैला हुआ है । वह अनादि अनन्त स्वयम्भू ब्रह्म नित्य है, उस ब्रह्मको नमस्कार है और उसके अनुवर्ती गुरुओंको भी नमस्कार है ॥ १-४॥ |
इति बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठाध्याये
पञ्चमं वंशब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
❖
इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
•••
बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्
॥ ॐ तत्सत् ॥
❖
</div>१. अर्थात् इनमें पौरुषेयत्वका दोष नहीं है ।
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं
पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय
पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
॥ श्रीहरिः ॥
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा ... | ६ | ३ | ३ | १३२४ |
| अत्र पितापिता भवति ... | ४ | ३ | २२ | ६७६ |
| अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषा० ... | १ | ६ | ३ | ३६६ |
| अथ चक्षुरत्यवहत्तद्यदा ... | १ | ३ | १४ | १३० |
| अथ त्रयो वाव लोका ... | १ | ५ | १६ | ३६५ |
| अथ प्राणमत्यवहत्स यदा ... | १ | ३ | १३ | १२६ |
| अथ मनोऽत्यवहत्तद्यदा ... | १ | ३ | १६ | १३० |
| अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो ... | ६ | ४ | १५ | १३५१ |
| अथ य इच्छेत्पुत्रो मे पण्डितो ... | ६ | ४ | १८ | १३५२ |
| अथ य इच्छेत्पुत्रो मे श्यामो ... | ६ | ४ | १६ | १३५२ |
| अथ य इच्छेद्दुहिता मे पण्डिता ... | ६ | ४ | १७ | १३५२ |
| अथ यदा सुषुप्तो भवति ... | २ | १ | १६ | ४४८ |
| अथ यद्युदक आत्मानं ... | ६ | ४ | ६ | १३४२ |
| अथ यस्य जायामार्तवं ... | ६ | ४ | १३ | १३४६ |
| अथ यस्य जायायै ... | ६ | ४ | १२ | १३४७ |
| अथ यामिच्छेद्दधीतेति ... | ६ | ४ | ११ | १३४६ |
| अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति ... | ६ | ४ | १० | १३४५ |
| अथ ये यज्ञेन दानेन ... | ६ | २ | १६ | १३११ |
| अथ रूपाणां चक्षु० ... | १ | ६ | २ | ३६५ |
| अथ वं॒शः। पौतिमाषी० ... | ६ | ५ | १ | १३६३ |
| अथ वं॒शः। पौतिमाष्यो ... | २ | ६ | १ | ६१५ |
| अथ वं॒शः पौतिमाष्यो ... | ४ | ६ | १ | ११५८ |
| अथ श्रोत्रमत्यवहत्तद्यदा ... | १ | ३ | १५ | १३० |
| अथ ह चक्षुरूचुः ... | १ | ३ | ४ | ११२ |
| अथ ह प्राणं उत्क्रमि० ... | ६ | १ | १३ | १२६० |
| अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न ... | १ | ३ | ३ | १११ |
| अथ ह मन ऊचुः ... | १ | ३ | ६ | ११३ |
| अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे ... | ४ | ५ | १ | ११२८ |
| अथ ह वाचक्नव्युवाच ... | ३ | ८ | १ | ७५८ |
( १३६६ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| अथ ह श्रोत्रमूचुः | १ | ३ | ५ | ११२ |
| अथ हेममासन्यं प्राण० | १ | ३ | ७ | ११५ |
| अथ हैनमसुर्रा ऊचुः | ५ | २ | ३ | ११८३ |
| अथ हैनमुद्दालक आ० | ३ | ७ | १ | ७४१ |
| अथ हैनमुषस्तश्चाक्रा० | ३ | ४ | १ | ६६८ |
| अथ हैनं कहोलः कौ० | ३ | ५ | १ | ७०६ |
| अथ हैनं गार्गी वाच० | ३ | ६ | १ | ७३६ |
| अथ हैनं जारत्कारव | ३ | २ | १ | ६५२ |
| अथ हैनं भुज्युर्लाह्या० | ३ | ३ | १ | ६६० |
| अथ हैनं मनुष्या ऊचुः | ५ | २ | २ | ११८२ |
| अथ हैनं विदग्धः शा० | ३ | ९ | १ | ७८५ |
| अथ होवाच ब्राह्मणा | ३ | ९ | २७ | ८२३ |
| अथातः पवमानानामे० | १ | ३ | २८ | १५५ |
| अथातः सम्प्रत्तिर्यदा | १ | ५ | १७ | ३६६ |
| अथातो व्रतमीमाँसा | १ | ५ | २१ | ३८१ |
| अथात्मनेऽन्नाद्यमागा० | १ | ३ | १७ | १३१ |
| अथाधिदैवतं ज्वलिष्या० | १ | ५ | २२ | ३८६ |
| अथाध्यात्ममिदमेवं मूर्तं | २ | ३ | ४ | ५२१ |
| अथाभिप्रायरेव स्थाली० | ६ | ४ | १६ | १३५५ |
| अथामूर्तं प्राणश्च यश्चा० | २ | ३ | ५ | ५२३ |
| अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं | २ | ३ | ३ | ५१७ |
| अथास्य दक्षिणं कर्णम० | ६ | ४ | २५ | १३६० |
| अथास्य नाम करोति | ६ | ४ | २६ | १३६१ |
| अथास्य मातरमभिम० | ६ | ४ | २८ | १३६२ |
| अथास्या ऊरू विहाय० | ६ | ४ | २१ | १३५७ |
| अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च | १ | ४ | ६ | १८१ |
| अथैतद्वामेऽक्षणि | ४ | २ | ३ | ८६१ |
| अथैतस्य प्राणस्यापः | १ | ५ | १३ | ३५५ |
| अथैतस्य मनसो द्यौः | १ | ५ | १२ | ३५३ |
| अथैनमग्नये | ६ | २ | १४ | १३०१ |
| अथैनमभिमृशति | ६ | ३ | ४ | १३२६ |
| अथैनमाचामति | ६ | ३ | ६ | १३२७ |
| अथैनमुद्यच्छत्यामँ ० | ६ | ३ | ५ | १३२७ |
| अथैनं मात्रे प्रदाय | ६ | ४ | २७ | १३६१ |
( १३७० )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| अथैनं वसत्योपमन्त्रया० | ६ | २ | ३ | १२७६ |
| अथैनामभिपद्यते | ६ | ४ | २० | १३५६ |
| अथैष श्लोको भवति | १ | ५ | २३ | ३८८ |
| अथो अयं वा आत्मा | १ | ४ | १६ | ३०५ |
| अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च | १ | ५ | २० | ३७७ |
| अनन्दा नाम ते लोका | ४ | ४ | ११ | १०७८ |
| अन्धं तमः प्रविशन्ति | ४ | ४ | १० | १०७७ |
| अन्नं ब्रह्मेत्येक आहु० | ५ | १२ | १ | १२१३ |
| अयमग्निः सर्वेषां भूतानां | २ | ५ | ३ | ५८५ |
| अयमग्निवैश्वानरो | ५ | ९ | १ | १२०७ |
| अयमाकाशः सर्वेषां | २ | ५ | १० | ५८६ |
| अयमात्मा सर्वेषां भूतानां | २ | ५ | १४ | ५६३ |
| अयमादित्यः सर्वेषां | २ | ५ | ५ | ५८६ |
| अयं चन्द्रः सर्वेषां | २ | ५ | ७ | ५८८ |
| अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां | २ | ५ | ११ | ५६० |
| अयं वायुः सर्वेषां | २ | ५ | ४ | ५८५ |
| अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम | ६ | २ | ११ | १२६६ |
| अयँ स्तनयित्नुः सर्वेषां | २ | ५ | ६ | ५८६ |
| असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम | ६ | २ | ९ | १२८८ |
| अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योति० | ४ | ३ | ३ | ८७५ |
| अस्तमित आदित्ये... चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवा० | ४ | ३ | ४ | ८७५ |
| अस्तमित आदित्ये शान्तेऽग्नौ | ४ | ३ | ५ | ८७६ |
| अस्तमित आदित्ये... शान्तायां वाचि | ४ | ३ | ६ | ८७८ |
| अहर्वा अश्वं पुरस्तात् | १ | १ | २ | ४५ |
| अहल्लिकेति होवाच | ३ | ९ | २५ | ८१६ |
| आकाश एक यस्याय० | ३ | ९ | १३ | ७६६ |
| आग्निवेश्यादाग्निवेश्य० | २ | ६ | २ | ६१५ |
| आग्निवेश्यादाग्निवेश्यो | ४ | ६ | २ | ११५६ |
| आत्मानं चेद्विजानीयाद० | ४ | ४ | १२ | १०७८ |
| आत्मैवेदमग्र आसीत्पु० | १ | ४ | १ | १६४ |
| आत्मैवेदमग्र आसीदेक | १ | ४ | १७ | ३११ |
| आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो | ६ | ५ | २ | १३६३ |
| आप एव यस्यायतनँ | ३ | ९ | १६ | ८०२ |
( १३७१ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| आप एवेदमग्र आसु० ... | ५ | ५ | १ | ११६४ |
| आपो वा अर्कस्तद्यदपाँ ... | १ | २ | २ | ६७ |
| आराममस्य पश्यन्ति | ४ | ३ | १४ | ६३८ |
| इदं मानुषँ सर्वेषां ... | २ | ५ | १३ | ५६३ |
| इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । आथर्व० | २ | ५ | १७ | ६०७ |
| इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । तद्वां | २ | ५ | १६ | ६०३ |
| इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । पुरश्चक्रे | २ | ५ | १८ | ६१० |
| इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । रूपँ ... | २ | ५ | १९ | ६१२ |
| इदं सत्यँ सर्वेषां ... | २ | ५ | १२ | ५६२ |
| इन्धो ह वै नामैष ... | ४ | २ | २ | ८६० |
| इमा आपः सर्वेषां ... | २ | ५ | २ | ५८४ |
| इमा दिशः सर्वेषां ... | २ | ५ | ६ | ५८७ |
| इमावेव गौतमभरद्वाजा० ... | २ | २ | ४ | ५१० |
| इयं पृथिवी सर्वेषां ... | २ | ५ | १ | ५८२ |
| इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानां ... | २ | ५ | ८ | ५८८ |
| इहैव सन्तोऽथ विद्म० ... | ४ | ४ | १४ | १०८२ |
| उक्थं प्राणो वा उक्थं ... | ५ | १३ | १ | १२१८ |
| उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य ... | १ | १ | १ | ३६ |
| ऋचो यजूंषि ... | ५ | १४ | २ | १२२४ |
| एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्र० ... | ४ | ४ | २० | १०८८ |
| एकीभवति न पश्यती० ... | ४ | ४ | २ | १०२८ |
| एतद्व वै तज्जनको ... | ५ | १४ | ८ | १२३६ |
| एतद्ध स्म वै तद्विद्वानु० ... | ६ | ४ | ४ | १३३६ |
| एतद्वै परमं तपो ... | ५ | ११ | १ | १२११ |
| एतमु हैव चूलो ... | ६ | ३ | १० | १३३१ |
| एतमु हैव जानकिराय० ... | ६ | ३ | ११ | १३३१ |
| एतमु हैव मधुकः ... | ६ | ३ | ९ | १३३१ |
| एतमु हैव वाजसनेयो ... | ६ | ३ | ८ | १३३० |
| एतमु हैव सत्यकामो ... | ६ | ३ | १२ | १३३१ |
| एतस्य वा अक्षरस्य ... | ३ | ८ | ८ | ७६६ |
| एष उ एव बृहस्पति० ... | १ | ३ | २० | १४० |
| एष उ एव ब्रह्मणस्पति० ... | १ | ३ | २१ | १४२ |
| एष उ एव साम वाग्वै ... | १ | ३ | २२ | १४४ |
| एष उ वा उद्गीथः ... | १ | ३ | २३ | १४७ |
( १३७२ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | सं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| एष प्रजापतिर्यद् | ५ | ३ | १ | ११८८ |
| एषां वै भूतानां पृथिवी | ६ | ४ | १ | १३३५ |
| कतम आत्मेति योऽयं | ४ | ३ | ७ | ८६१ |
| कतम आदित्या इति | ३ | ९ | ५ | ७६० |
| कतम इन्द्रः कतमः | ३ | ९ | ६ | ७६० |
| कतमे ते त्रयो देवा | ३ | ९ | ८ | ७६२ |
| कतमे रुद्रा इति | ३ | ९ | ४ | ७५८ |
| कतमे वसव इत्यग्निश्च | ३ | ९ | ३ | ७५८ |
| कतमे षडित्यग्निश्च | ३ | ९ | ७ | ७६१ |
| कस्मिन्नु त्वं चात्मा | ३ | ९ | २६ | ८१७ |
| काम एव यस्यायतनं | ३ | ९ | ११ | ७६७ |
| किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां | ३ | ९ | २३ | ८१३ |
| किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां | ३ | ९ | २१ | ८०६ |
| किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां | ३ | ९ | २४ | ८१५ |
| किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां | ३ | ९ | २२ | ८११ |
| किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां | ३ | ९ | २० | ८०६ |
| क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो | ५ | १३ | ४ | १२२१ |
| खं ब्रह्म । खं पुराणं | ५ | १ | १ | ११७५ |
| घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः | २ | ६ | ३ | ६१६ |
| घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः | ४ | ६ | ३ | ११५६ |
| चक्षुर्वै ग्रहः | ३ | २ | ५ | ६५६ |
| चक्षुर्होच्चक्राम | ६ | १ | ८ | १२५७ |
| चतुरौदुम्बरो भवत्यौदु० | ६ | ३ | १३ | १३३३ |
| जनको ह वैदेह आ० | ४ | १ | १ | ८४१ |
| जनको ह वैदेहः कूर्चा० | ४ | २ | १ | ८५७ |
| जनको ह वैदेहो बहु० | ३ | १ | १ | ६२० |
| जनकं ह वैदेहं याज्ञ० | ४ | ३ | १ | ८७० |
| जात एव न जायते | ३ | ९ | ७-२८ | ८२६ |
| जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क | ६ | ४ | २४ | १३५६ |
| जिह्वा वै ग्रहः | ३ | २ | ४ | ६५६ |
| ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय | ६ | ३ | २ | १३२४ |
| तदभिमृशेदग्नु वा | ६ | ४ | ५ | १३४१ |
| तदाहुर्यदयमेक इवैव | ३ | ९ | ६ | ७६३ |
| तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया | १ | ४ | ९ | २४० |
( १३७३ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो ... | १ | ४ | ८ | २३६ |
| तदेतदृचाभ्युक्तम् । एष ... | ४ | ४ | २३ | १११७ |
| तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्० ... | १ | ४ | १५ | २६४ |
| तदेतन्मूर्तं यदन्यत् ... | २ | ३ | २ | ५१५ |
| तदेतेश्लोकाभवन्ति।अणुःपन्था विततः | ४ | ४ | ८ | १०७० |
| तदेते···स्वप्नेन ... | ४ | ३ | ११ | ६३५ |
| तदेष श्लोको भवति । अर्वाग्बिलश्चमस | २ | ३ | ३ | ५०८ |
| तदेष···तदेव सक्तः सह ... | ४ | ४ | ६ | १०४८ |
| तदेष···यदा सर्वे ... | ४ | ४ | ७ | १०६५ |
| तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकिता० ... | १ | ३ | २४ | १४८ |
| तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ... | १ | ४ | ७ | १६१ |
| तद् यत्तत्सत्यमसौ ... | ५ | ५ | २ | ११६७ |
| तद् यथा तृणजलायुका ... | ४ | ४ | ३ | १०३७ |
| तद् यथानः सुसमाहित० ... | ४ | ३ | ३५ | १०१४ |
| तद् यथा पेशस्कारी पेश० ... | ४ | ४ | ४ | १०३६ |
| तद् यथा महामत्स्य उभे ... | ४ | ३ | १८ | ६५६ |
| तद् यथा राजानमायान्त० ... | ४ | ३ | ३७ | १०२१ |
| तद् यथा राजानं प्रयि० ... | ४ | ३ | ३८ | १०२३ |
| तद् यथास्मिन्नाकाशे ... | ४ | ३ | १९ | ६५६ |
| तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा ... | ४ | ३ | २१ | ६६८ |
| तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं ... | ३ | ८ | ११ | ७७८ |
| तद्वै तदेतदेव ... | ५ | ४ | १ | ११६१ |
| तम एव यस्यायतनं ... | ३ | ९ | १४ | ८०० |
| तमेताः समाक्षितय ... | २ | २ | २ | ५०६ |
| तमेव धीरो विज्ञाय ... | ४ | ४ | २१ | १०६१ |
| तस्मिञ्छुक्लमुत नीलमाहुः ... | ४ | ४ | ९ | १०७३ |
| तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः ... | ४ | २ | ४ | ८६५ |
| तस्य वा एतस्य पुरुषस्य ... | ४ | ३ | ९ | ६२३ |
| तस्य हैतस्य पुरुषस्य ... | २ | ३ | ६ | ५२४ |
| तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद | १ | ३ | २७ | १५४ |
| तस्य ॰॰सुवर्णं वेद . ... | १ | ३ | २६ | १५३ |
| तस्य···स्वं वेद ... | १ | ३ | २५ | १५० |
| तस्या उपस्थानं गायत्र्य० ... | ५ | १४ | ७ | १२३६ |
| तस्या वेदिरुपस्थो ... | ६ | ४ | ३ | १३३८ |
| तान् होवाच ब्राह्मणा | ३ | १ | २ | ६२२ |
( १३७४ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| तस्यै वाचः पृथिवी | १ | ५ | ११ | ३५२ |
| तं् हैतमुद्दालक | ६ | ३ | ७ | १३३० |
| तान् होवाच ब्राह्मणा | ३ | १ | २ | ६२२ |
| ता वा अस्यैता हिता | ४ | ३ | २० | ६६२ |
| ताँ् हैतामेके | ५ | १४ | ५ | १२३२ |
| ते देवा अब्रुवन्नेतावद्वा | १ | ३ | १८ | १३४ |
| ते य एवमेतद्विदु० | ६ | २ | १५ | १३०२ |
| ते ह वाचमूचुस्त्वं न | १ | ३ | २ | १०७ |
| ते हेमे प्राण अहँ् श्रेयसे | ६ | १ | ७ | १२५५ |
| ते होचुः क्व नु सोऽभूत् | १ | ३ | ८ | ११९ |
| त्रयं वा इदं नाम रूपं | १ | ६ | १ | ३६२ |
| त्रयाः प्राजापत्याः | ५ | २ | १ | ११८१ |
| त्रयो लोका एत एव | १ | ५ | ४ | ३४८ |
| त्रयो वेदा एत एव | १ | ५ | ५ | ३४८ |
| त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति | १ | ५ | ३ | ३४२ |
| त्वग्वै ग्रहः | ३ | २ | ६ | ६५६ |
| त्वच एवास्य रुधिरं | ३ | ९ | २–२८ | ८२५ |
| दिवश्चैनमादित्याच्च | १ | ५ | १६ | ३७७ |
| दृप्तबालाकिर्हानूचानो | २ | १ | १ | ४०४ |
| देवाः पितरो मनुष्या | १ | ५ | ६ | ३४८ |
| द्वया ह प्राजापत्या | १ | ३ | १ | ८८ |
| द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं | २ | ३ | १ | ५१३ |
| न तत्र रथा न रथ० | ४ | ३ | १० | ६३२ |
| नैवेह किंचनाग्र आसीत् | १ | २ | १ | ४८ |
| पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम | ६ | २ | १० | १२६४ |
| पिता माता प्रजात | १ | ५ | ७ | ३४८ |
| पुरुषो वा अग्निर्गौतम | ६ | २ | १२ | १२६८ |
| पूर्णमदः पूर्णमिदं | ५ | १ | १ | ११६३ |
| पृथिव्येव यस्यायतन० | ३ | ९ | १० | ७६४ |
| पृथिव्यै चैनमग्नेश्च | १ | ५ | १८ | ३७६ |
| प्राणस्य प्राणमुत चक्षुष० | ४ | ४ | १८ | १०८७ |
| प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं | ४ | ३ | १२ | ६३६ |
| प्राणोऽपानो व्यान | ५ | १४ | ३ | १२२५ |
| प्राणो वै ग्रहः | ३ | २ | २ | ६५५ |
| ब्रह्म तं...भूतानि | २ | ४ | ६ | ५५२ |
( १३७५ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| ब्रह्म तं...वेदास्तं ... | ४ | ५ | ७ | ११३४ |
| ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेत् | १ | ४ | १० | २४३ |
| ब्रह्म...आसीदेकमेव ... | १ | ४ | ११ | २८६ |
| भूमिरन्तरिक्षं ... | ५ | १४ | १ | १०२३ |
| मनसैवानुद्रष्टव्यं ... | ४ | ४ | १६ | १०८८ |
| मनोमयोऽयं पुरुषो ... | ५ | ६ | १ | १२०२ |
| मनो वै ग्रहः ... | ३ | २ | ७ | ६५६ |
| मनो होच्चक्राम ... | ६ | १ | ११ | १२५८ |
| मांसान्यस्य शर्कराणि ... | ३ | ९ | ३-२८ | ८२६ |
| मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ... | ४ | ५ | २ | ११२६ |
| मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य ... | २ | ४ | १ | ५४४ |
| यः पृथिव्यां तिष्ठन् ... | ३ | ७ | ३ | ७४६ |
| यः प्राणे तिष्ठन् ... | ३ | ७ | १६ | ७५४ |
| यः श्रोत्रे तिष्ठ० ... | ३ | ७ | १६ | ७५४ |
| यः सर्वेषु भूतेषु ... | ३ | ७ | १५ | ७५३ |
| य आकाशे तिष्ठन् ... | ३ | ७ | १२ | ७५१ |
| य आदित्ये तिष्ठन् ... | ३ | ७ | ९ | ७५१ |
| य एष एतस्मिन्मण्डले ... | ५ | ५ | ३ | १२०० |
| यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे ... | ५ | १३ | २ | १२१६ |
| यत्किञ्च विजिज्ञास्यं ... | १ | ५ | ९ | ३५० |
| यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य ... | १ | ५ | १० | ३५० |
| यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृण० ... | ४ | १ | २ | ८४२ |
| यत्र वा अन्यदिव ... | ४ | ३ | ३१ | ९६६ |
| यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति | २ | ४ | १४ | ५७५ |
| यत्र...पश्यति ... | ४ | ५ | १५ | ११४१ |
| यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता | १ | ५ | १ | ३२१ |
| यत्सप्तान्नानि...पितेति ... | १ | ५ | २ | ३२३ |
| यत्तन्मूलमावृहेयु० ... | ३ | ९ | ६-२८ | ८२६ |
| यथा वृक्षो वनस्पति० ... | ३ | ९ | १-२८ | ८२४ |
| यदा वै पुरुषो० ... | ५ | १० | १ | १२०६ |
| यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्य-<br>ब्रवीन्म उदङ्कः ... | ४ | १ | ३ | ८४७ |
| यदेव ते गर्दभीविपीतो ... | ४ | १ | ५ | ८५१ |
| यदेव ते...बर्कुर्वार्ष्ण० ... | ४ | १ | ४ | ८४६ |
| यदेव ते...विदग्धः ... | ४ | १ | ७ | ८५५ |
( १३७६ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| यदेव ते....सत्यकामो ... | ४ | १ | ६ | ८५३ |
| यदैतमनुपश्यत्यात्मानं ... | ४ | ४ | १५ | १०८४ |
| यद् वृक्षो वृक्णो रोहति ... | ३ | ९ | ४-२८ | ८२७ |
| यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै ... | ४ | ३ | २४ | ६६२ |
| यद्वै तन्न पश्यति पश्य० ... | ४ | ३ | २३ | ६८६ |
| यद्वै तन्न मनुते ... | ४ | ३ | २८ | ६६२ |
| यद्वै तन्न रसयते ... | ४ | ३ | २५ | ६६२ |
| यद्वै तन्न वदति ... | ४ | ३ | २६ | ६६२ |
| यद्वै तन्न विजानाति ... | ४ | ३ | ३० | ६६२ |
| यद्वै तन्न शृणोति ... | ४ | ३ | २७ | ६६२ |
| यद्वै तन्न स्पृशति ... | ४ | ३ | २९ | ६६२ |
| यश्चक्षुषी तिष्ठं ... | ३ | ७ | १८ | ७५४ |
| यश्चन्द्रतारके ... | ३ | ७ | ११ | ७५१ |
| यस्तिमसि तिष्ठं ... | ३ | ७ | १३ | ७५१ |
| यस्तेजसि तिष्ठं ... | ३ | ७ | १४ | ७५२ |
| यस्त्वचि तिष्ठं ... | ३ | ७ | २१ | ७५४ |
| यस्मादर्वाक्संवत्सरो० ... | ४ | ४ | १६ | १०८५ |
| यस्मिन्पञ्च पञ्चजना ... | ४ | ४ | १७ | १०८६ |
| यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध ... | ४ | ४ | १३ | १०८० |
| याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं ... | ४ | ३ | २ | ८७१ |
| याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्य ... | ६ | ५ | ३ | १३६३ |
| याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा .... | ३ | १ | ६ | ६४१ |
| याज्ञवल्क्येति...ऋग्भिः ... | ३ | १ | ७ | ६४७ |
| याज्ञवल्क्येति...कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् | ३ | १ | ८ | ६३८ |
| याज्ञवल्क्येति...द्योद्गाता० ... | ३ | १ | १० | ६४४ |
| याज्ञवल्क्येति....यत्रायं पुरुषो म्रियत | ३ | २ | ११ | ६६० |
| याज्ञवल्क्येति...म्रियते ... | ३ | २ | १२ | ६६२ |
| याज्ञवल्क्येति....यत्रास्य पुरुषस्य | ३ | २ | १३ | ६६७ |
| याज्ञवल्क्येति...यदिदमन्तरिक्षं ... | ३ | १ | ६ | ६३३ |
| याज्ञवल्क्येति...सर्वमहोरात्राभ्यां | ३ | १ | ४ | ६२६ |
| याज्ञवल्क्येति...मृत्युना० ... | ३ | १ | ३ | ६२५ |
| याज्ञवल्क्येति...मृत्योरन्नं ... | ३ | २ | १० | ६५८ |
| याज्ञवल्क्येति पूर्वपक्षा० ... | ३ | १ | ५ | ६३१ |
| याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो ... | ३ | ९ | १६ | ८०५ |
( १३७७ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| योऽग्नौ तिष्ठन् | ३ | ७ | ५ | ७५१ |
| यो दिक्षु तिष्ठन् | ३ | ७ | १० | ७५१ |
| यो दिवि तिष्ठन् | ३ | ७ | ८ | ७५१ |
| योऽन्तरिक्षे तिष्ठन् | ३ | ७ | ६ | ७५१ |
| योऽप्सु तिष्ठन् | ३ | ७ | ४ | ७५१ |
| यो मनसि तिष्ठन् | ३ | ७ | २० | ७५४ |
| योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष० | ५ | ५ | ४ | १२०१ |
| यो रेतसि तिष्ठन् | ३ | ७ | २३ | ७५४ |
| यो वा एतदक्षरं | ३ | ८ | १० | ७७७ |
| यो वाचि तिष्ठन् | ३ | ७ | १७ | ७५४ |
| यो वायौ तिष्ठन् | ३ | ७ | ७ | ७५१ |
| यो विज्ञाने तिष्ठन् | ३ | ७ | २२ | ७५४ |
| यो वै स संवत्सरः | १ | ५ | १५ | ३६२ |
| योषा वा अग्निर्गौतम | ६ | २ | १३ | १२६६ |
| यो ह वा आयतनं वेद | ६ | १ | ५ | १२५४ |
| यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च | ६ | १ | १ | १२४८ |
| यो ह वै प्रजातिं वेद | ६ | १ | ६ | १२५४ |
| यो ह वै प्रतिष्ठां वेद | ६ | १ | ३ | १२५१ |
| यो ह वै वसिष्ठां वेद | ६ | १ | २ | १२५० |
| यो ह वै शिशुं साधनं | २ | २ | १ | ५०२ |
| यो ह वै संपदं वेद | ६ | १ | ४ | १२५२ |
| रूपाण्येव यस्यायतनं...य एवायमादर्शे | ३ | ९ | १५ | ८०१ |
| रूपाण्येव...एवासावादित्ये | ३ | ९ | १२ | ७९८ |
| रेत एव यस्यायतनं | ३ | ९ | १७ | ८०३ |
| रेतस इति मा वोचत | ३ | ९ | ५-२८ | ८२८ |
| रेतो होच्चक्राम | ६ | १ | १२ | १२५६ |
| वाग्धोच्चक्राम | ६ | १ | ८ | १२५६ |
| वाग्वै ग्रहः | ३ | २ | ३ | ६५६ |
| वाचं धेनुमुपासीत | ५ | ८ | १ | १२०५ |
| विज्ञातं विजिज्ञास्यमवि० | १ | ५ | ८ | ३४६ |
| विद्युद्ब्रह्मेत्याहु० | ५ | ७ | १ | १२०४ |
| वेत्थ यथेमाः प्रजाः | ६ | २ | २ | १२७५ |
| शाकल्येति होवाच | ३ | ९ | १८ | ८०४ |
| श्रोत्रं वै ग्रहः | ३ | २ | ६ | ६५६ |
| श्रोत्रं होच्चक्राम | ६ | १ | १० | १२५८ |
| श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः | ६ | २ | १ | १२७३ |
बृ० उ० ८७-
( १३७८ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| स एष संवत्सरः प्रजा० ... | १ | ५ | १४ | ३५८ |
| स ऐक्षत यदि वा ... | १ | २ | ५ | ७५ |
| स त्रेधात्मानं व्यकु० ... | १ | २ | ३ | ६६ |
| स नैव व्यभवत्तच्छ्रेयो० ... | १ | ४ | १४ | २६२ |
| स नैव व्यभवत्स विश० ... | १ | ४ | १२ | २६० |
| स नैव व्यभवत्स शौद्रं ... | १ | ४ | १३ | २६१ |
| समानमा सांजीवीपुत्रात् ... | ६ | ५ | ४ | १३६३ |
| स य इच्छेत्पुत्रो मे ... | ६ | ४ | १४ | १३५० |
| स य इमां्ँ स्त्रींल्लोकान् ... | ५ | १४ | ६ | १२३४ |
| स यः कामयेत ... | ६ | ३ | १ | १३१६ |
| स यत्रायमणिमानं न्येति ... | ४ | ३ | ३६ | १०१६ |
| स यत्रायमात्माबल्यं ... | ४ | ४ | १ | १०२४ |
| स यत्रैतत्स्वप्नया ... | २ | १ | १८ | ४४३ |
| स यथा दुन्दुभेर्हन्यमा० ... | २ | ४ | ७ | ५५४ |
| ” ” ... | ४ | ५ | ८ | ११३५ |
| स यथाऽऽर्द्रेधाग्नेरभ्याहितस्य ... | ४ | ५ | ११ | ११३६ |
| स यथाऽऽर्द्रेधाग्नेरभ्याहितात् ... | २ | ४ | १० | ५५७ |
| स यथा वीणायै वाद्य० ... | ४ | ५ | १० | ११३५ |
| ” ” ... | २ | ४ | ९ | ५५६ |
| सं यथा शङ्खस्य धमाय० ... | २ | ४ | ८ | ५५५ |
| ” ” ... | ४ | ५ | ९ | ११३५ |
| स यथा सर्वासामपाँ् ... | २ | ४ | ११ | ५६१ |
| ” ” ... | ४ | ५ | १२ | ११३६ |
| स यथा सैन्धवखिल्य ... | २ | ४ | १२ | ५६६ |
| स यथा सैन्धवघनो ... | ४ | ५ | १३ | ११३८ |
| स यथोर्णनाभि० ... | २ | १ | २० | ४५७ |
| स यामिच्छेत्कामयेत ... | ६ | ४ | ९ | १३४५ |
| स यो मनुष्याणाँ् ... | ४ | ३ | ३३ | १००४ |
| सलिल एको द्रष्टाद्वैतो ... | ४ | ३ | ३२ | १००१ |
| स वा अयमात्मा ब्रह्म ... | ४ | ४ | ५ | १०४१ |
| स वा अयमात्मा सर्वेषां ... | २ | ५ | १५ | ५६५ |
| स वा अयं पुरुषो जाय० ... | ४ | ३ | ८ | ६२१ |
| स वा एष एतस्मिन्सु० ... | ४ | ३ | १७ | ६५२ |
| स वा एष...संप्रसादे ... | ४ | ३ | १५ | ६४४ |
| स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते... | ४ | ३ | ३४ | १०१३ |
| स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने ... | ४ | ३ | १६ | ६५१ |
( १३७६ )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | मं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| स वा एष महानज आत्माजरो... | ४ | ४ | २५ | ११२४ |
| स वा...आत्मान्नादो ... | ४ | ४ | २४ | ११२२ |
| स वा...आत्मा योऽयं ... | ४ | ४ | २२ | १०६३ |
| स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते | १ | ४ | ३ | १७५ |
| स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत्सा... | १ | ३ | १२ | १२८ |
| स ह प्रजापतिरीक्षांचक्रे ... | ६ | ४ | २ | १३३६ |
| स होवाच गार्ग्यो य एवायमग्नौ... | २ | १ | ७ | ४१३ |
| स होवाच...एवायमप्सु ... | २ | १ | ८ | ४१४ |
| स होवाच...एवायमाकाशे ... | २ | १ | ५ | ४११ |
| स होवाच...एवायमात्मनि ... | २ | १ | १३ | ४१८ |
| स होवाच...एवायमादर्शे ... | २ | १ | ६ | ४१४ |
| स होवाच...एवायं छायामयः ... | २ | १ | १२ | ४१७ |
| स होवाच...दिक्षु ... | २ | १ | ११ | ४१६ |
| स होवाच...यन्तं ... | २ | १ | १० | ४१५ |
| स होवाच...वायौ ... | २ | १ | ६ | ४१२ |
| स होवाच...एवासावादित्ये ... | २ | १ | २ | ४०६ |
| स होवाच...चन्द्रे ... | २ | १ | ३ | ४०६ |
| स होवाच...विद्युति ... | २ | १ | ४ | ४१० |
| स होवाच तथा नस्त्वं गौतम ... | ६ | २ | ८ | १२८७ |
| स होवाच...तात ... | ६ | २ | ४ | १२८१ |
| स होवाच दैवेषु वै ... | ६ | २ | ६ | १२८४ |
| स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय | २ | ४ | ५ | ५४८ |
| स होवाच...पत्युः ... | ४ | ५ | ६ | ११३२ |
| स होवाच प्रतिज्ञातो ... | ६ | २ | ५ | १२८३ |
| स होवाच महिमान ... | ३ | ९ | २ | ७८७ |
| स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि...आकाश एव ३ | ८ | ७ | ७६४ | |
| स होवाच...आकाशे तदोतं ... | ३ | ८ | ४ | ७६२ |
| स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे | २ | ४ | ४ | ५४७ |
| स होवाच...वै खलु ... | ४ | ५ | ५ | ११३१ |
| स होवाच वायुर्वै गौतम ... | ३ | ७ | २ | ७४६ |
| स होवाच विज्ञायते ... | ६ | २ | ७ | १२८४ |
| स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं ... | २ | १ | १५ | ४२१ |
| स होवाचाजातशत्रुरेतावन्नू ३ ... | २ | १ | १४ | ४१६ |
| स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष...पुरुषःक्वौष | २ | १ | १६ | ४३६ |
| स होवाचा...पुरुषस्तदेषां ... | २ | १ | १७ | ४३६ |
| स होवाचैतद्वै तदक्षरं ... | ३ | ८ | ८ | ७६६ |
( १३८० )
| मन्त्रप्रतीकानि | अ० | ब्रा० | सं० | पृष्ठ |
|---|---|---|---|---|
| स होवाचोवाच वै सो० | ३ | ३ | २ | ६६४ |
| स होवाचोषस्तश्चाक्रायणो | ३ | ४ | २ | ७०२ |
| सा चेदस्मै न दद्यात्का० | ६ | ४ | ७ | १३४३ |
| सा चेदस्मै दद्यादि० | ६ | ४ | ८ | १३४४ |
| साम प्राणो वै साम | ५ | १३ | ३ | १२२० |
| सा वा एषा देवता | १ | ३ | ६ | १२२ |
| सा वा... पाप्मानं मृत्युमपहत्य | १ | ३ | १० | १२५ |
| सा वा... मृत्युमपहत्याथैना | १ | ३ | ११ | १२७ |
| सा ह वागुवाच | ६ | १ | १४ | १२६२ |
| सा होवाच नमस्तेऽस्तु | ३ | ८ | ५ | ७६३ |
| सा होवाच ब्राह्मणा | ३ | ८ | १२ | ७८० |
| सा होवाच मैत्रेयी। यन्नु म इयं भगोः सर्वार | ४ | २ | ५४५ | |
| सा होवाच... वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां | ४ | ५ | ३ | ११३० |
| सा होवाच मैत्रेयी येनाहं | २ | ४ | ३ | ५४६ |
| ,, ,, | ४ | ५ | ४ | ११३० |
| सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवानमू० | २ | ४ | १३ | ५७२ |
| सा होवाच... भगवान्मो० | ४ | ५ | १४ | ११३८ |
| सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञ० | ३ | ८ | ३ | ७६१ |
| ,, ,, | ३ | ८ | ६ | ७६४ |
| सा होवाचाहं वै त्वा | ३ | ८ | २ | ७५६ |
| सैषा गायत्र्येताँस्म्र्स्तुरीये | ५ | १४ | ४ | १२२८ |
| सोऽकामयत द्वितीयो | १ | २ | ४ | ७२ |
| सोऽकामयत भूयसा | १ | २ | ६ | ७८ |
| सोऽकामयत मेध्यं | १ | २ | ७ | ८० |
| सोऽबिभेतस्मादेकाकी | १ | ४ | २ | १६८ |
| सोऽस्यास्य आङ्गिरसो० | १ | ३ | १६ | १३८ |
| सोऽवेपहं वाव सृष्टि० | १ | ४ | ५ | १८० |
| सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति | ६ | ४ | २३ | १३५८ |
| सो हेयमीक्षाञ्चक्रे | १ | ४ | ४ | १७८ |
| स्वप्नान्त उच्चावचमीय० | ४ | ३ | १३ | ६३७ |
| हस्तौ वै ग्रहः | ३ | २ | ८ | ६५६ |
| हिरण्मयी अरणी | ६ | ४ | २२ | १३५८ |
| हिरण्मयेन पात्रेण | ५ | १५ | १ | १२४१ |
मुद्रक—नया संसार प्रेस, भदेनी, वाराणसी-१
॥ श्रीहरिः ॥
गीताप्रेस, गोरखपुरका सस्ता, सदा सेवनीय
आत्मकल्याणकारी साहित्य
पुराण-साहित्य—
संक्षिप्त पद्मपुराण
पद्मपुराणका यह संक्षिप्त भाषानुवाद है। भगवान् विष्णुका माहात्म्य विशेषरूपसे वर्णित होनेके कारण वैष्णवोंको यह अधिक प्रिय है। भगवान् श्रीराम तथा श्रीकृष्णके अवतार-चरित्रों एवं उनके परात्पर रूपोंका इसमें विस्तृत वर्णन ज्ञानप्रद है। इसकी कथाएँ अत्यन्त रोचक, शिक्षाप्रद और कल्याणकारी होनेसे इसका पठन-पाठन, अनुशीलन, पारायण आदि श्रेयस्कर हैं। पृष्ठ-संख्या ९०४, रंगीन चित्र १ एवं अनेक रेखा-चित्र।
श्रीहरिवंशपुराण सटीक (महाभारत-खिल भाग)
श्रीहरिवंशपुराण—महाभारतका खिल या प्रकीर्ण भाग है। इसमें भगवान् श्रीहरि (श्रीकृष्ण) के वंशका बृहद् वर्णन है। भगवद्भक्ति तथा भगवान् श्रीकृष्णसे सम्बद्ध इसकी भक्ति, ज्ञान, वैराग्यप्रद अनेक रोचक कथाएँ बड़ी आनन्दप्रद और कल्याणकारी हैं। वंश-वृद्धि या पुत्र-प्राप्तिकी कामनासे विधिपूर्वक 'हरिवंश'-श्रवणका माहात्म्य शास्त्रोंमें बताया गया है। मूल हिन्दी-अनुवाद-सहित, पृष्ठ-संख्या ११४२, भावपूर्ण सुन्दर रंगीन चित्र ८, सजिल्द।
संक्षिप्त श्रीमद्देवीभागवत
सुप्रसिद्ध देवीभागवत-पुराणके इस संक्षिप्त हिन्दी-रूपान्तरमें सच्चिदानन्द परब्रह्मकी मातृ-शक्तिके रूपमें उपासना और आद्याशक्ति भगवतीके तात्त्विक स्वरूपका विवेचनसहित महादेवीकी अद्भुत लीला-कथाओं एवं चरित्रोंका ज्ञानप्रद रोचक वर्णन है। इसके पौराणिक आख्यान एवं सुरुचिपूर्ण चरित्र-कथाएँ कल्याणकारी हैं। सजिल्द, पृष्ठ-संख्या ७०४, बहुरंगे चित्र ८, सादे चित्र १८, रेखा-चित्र १७६ तथा रेखाङ्कित यन्त्र ३, इसकी उल्लेखनीय विशेषताएँ हैं।
श्रीमद्भागवतमहापुराण (दो खण्ड)
सुप्रसिद्ध श्रीमद्भागवतमहापुराण भगवत्प्रेम-रसका छलकता हुआ ऐसा सागर है जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं है—'स्वादु स्वादु पदे पदे।' इसमें सकाम-कर्म, निष्काम-कर्म, साधन-ज्ञान, सिद्ध-ज्ञान, साधन-भक्ति, प्रेमा-भक्ति आदि उत्तमोत्तम मोक्षदायक साधन-मार्गोंका रहस्य-विवेचन बड़ी ही मधुरताके साथ किया गया है। मानव-जीवनके चरम और परम लक्ष्य—भगवत्प्राप्ति या आत्म-कल्याणहेतु इस महान् ग्रन्थका पाठ, पारायण, श्रवण, अनुशीलन आदिका आश्रय ही इस घोर कलिकालमें एकमात्र परमोपयोगी साधन है। सम्पूर्ण ग्रन्थ मूल पाठ एवं अनुवादसहित दो खण्डोंमें उपलब्ध है। कुल पृष्ठ-संख्या २०२१, भावमय बहुरंगे चित्र २, सजिल्द, श्रीमद्भागवतकी महिमा, माहात्म्य, पूजन-विधि, आरती एवं पाठके विभिन्न प्रयोग आदि उपयोगी सामग्रीसहित।